TCMB araştırması: Ramazan’da işlenmemiş gıda fiyatları hızlanıyor

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) yayımladığı araştırma notunda, Ramazan ayının gıda fiyatları üzerinde yalnızca mevsimsel değil, öngörülebilir ve izlenebilir bir dönemsel risk unsuru olduğu belirtildi. Çalışmada, Ramazan’ın gıda fiyatlarında öncü, eş zamanlı ve gecikmeli yukarı yönlü baskı oluşturduğu; etkinin özellikle işlenmemiş gıda ürünlerinde belirginleştiği kaydedildi.

Gıda TÜFE sepetinin dörtte birini oluşturuyor

Araştırmada, Türkiye’de gıda ve alkolsüz içecekler grubunun TÜFE sepetindeki payının yüzde 25 olduğu hatırlatıldı. Gıda fiyatlarının, “ev dışı yemek” kanalıyla da enflasyona dolaylı etki yaptığı; bu kalemin TÜFE içindeki payının yüzde 7,40 olduğu ifade edildi.

Çalışmada, Ramazan döneminde hanehalkı tüketim kalıplarının değiştiği, özellikle iftar ve sahur alışverişleriyle bazı gıda ürünlerine talebin arttığı belirtildi. Artan talebin, kısa vadede arz esnekliği sınırlı olan ürünlerde fiyatlara daha hızlı yansıdığı vurgulandı.

En güçlü etki işlenmemiş gıdada görüldü

Makro verilerle yapılan analizde, Ramazan ayının gıda ve alkolsüz içecek fiyatlarında anlamlı bir yukarı yönlü etki oluşturduğu tespit edildi. Buna göre, Ramazan ayındaki etki gıda ve alkolsüz içeceklerde 1,27 puan, Ramazan sonrasında ise 1,23 puan olarak hesaplandı.

İşlenmemiş gıda grubunda ise etkinin çok daha güçlü olduğu belirlendi. Çalışmaya göre, Ramazan ayında işlenmemiş gıda fiyatları üzerindeki etki 4,14 puana, Ramazan sonrasında ise 2,60 puana ulaştı. İşlenmiş gıdada ise Ramazan ayında sınırlı ve geçici aşağı yönlü bir etki görüldü. Araştırmada bu durumun, perakende sektöründe artan kampanyalar ve rekabet baskısıyla bağlantılı olabileceği değerlendirildi.

Et, tavuk, sebze ve bakliyatta belirgin artış

Ürün grupları bazında yapılan analizde Ramazan etkisinin her üründe aynı olmadığı görüldü. Dana etinde Ramazan öncesi, Ramazan ayı ve Ramazan sonrasında fiyatlar üzerinde güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı etki tespit edildi. Dana etinde etki Ramazan öncesinde 2,73, Ramazan ayında 2,72, Ramazan sonrasında ise 1,68 puan olarak hesaplandı.

Kuzu, koyun ve keçi etinde de benzer şekilde Ramazan etkisi güçlü seyretti. Bu grupta etki Ramazan ayında 2,57 puan, Ramazan sonrasında 1,66 puan oldu. Tavuk etinde ise Ramazan ayındaki etki 6,56 puanla dikkat çekti.

Taze sebzelerde de fiyat baskısı belirginleşti. Araştırmaya göre, taze sebzelerde Ramazan ayındaki etki 6,79 puan, Ramazan sonrasındaki etki ise 7,44 puan olarak hesaplandı. Bakliyatta Ramazan ayındaki etki 1,48 puanla daha sınırlı kaldı.

Buna karşılık pirinç, taze balık ve deniz ürünleri ile taze meyvelerde Ramazan etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı belirtildi. Çalışmada, fiyat baskısının daha çok çabuk bozulan, sık tüketilen ve arz kısıtlarına daha duyarlı ürünlerde yoğunlaştığı ifade edildi.

Ramazan ayında fiyat artışı yüzde 5,9’a ulaştı

Araştırmanın mikro veri bölümünde, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Tarımsal Ürünler Fiyat İzleme Sistemi’nden alınan günlük perakende fiyat verileri kullanıldı. 2022-2025 dönemini kapsayan analizde, işlenmemiş gıda fiyatlarının Ramazan öncesinde yükselmeye başladığı, Ramazan ayında hızlandığı ve sonrasında da yüksek seviyesini koruduğu görüldü.

Buna göre, işlenmemiş gıda fiyatları Ramazan öncesindeki 15 günlük dönemlerde ortalama yüzde 2,5 arttı. Ramazan ayında ortalama artış yüzde 5,9’a yükseldi. Ramazan sonrasındaki 15 günlük dönemlerde ise fiyatlar ortalama yüzde 1,6 artmaya devam etti.

Çalışmada, fiyatların Ramazan sonrasında eski seviyesine dönmemesinin, Ramazan kaynaklı talep şokunun tamamen geçici olmadığını gösterdiği belirtildi. Bu durum, işlenmemiş gıda fiyatlarında aşağı yönlü fiyat katılığının bulunduğuna ve Ramazan etkisinin fiyat seviyesi üzerinde kısmen kalıcı sonuçlar doğurabildiğine işaret etti.

Fiyat oynaklığı Ramazan’da zirve yaptı

Araştırmada, işlenmemiş gıda fiyatlarındaki oynaklığın da Ramazan döneminde belirgin şekilde arttığı tespit edildi. Günlük verilerle hesaplanan fiyat oynaklığının, Ramazan ayını kapsayan dönemde zirve yaptığı belirtildi.

Bu bulgu, Ramazan’ın yalnızca fiyat seviyesini artırmadığını, aynı zamanda fiyatların daha dalgalı hale gelmesine de yol açtığını ortaya koydu.

İndirim ve zincir marketlerde etki daha kalıcı

Çalışmada market türlerine göre de ayrıntılı analiz yapıldı. Yerel, zincir ve indirim marketleri karşılaştırıldığında, Ramazan etkisinin tüm market türlerinde görüldüğü ancak büyüklük ve kalıcılık bakımından farklılaştığı ifade edildi.

Ramazan öncesinden Ramazan’ın ilk 15 gününe kadar olan dönemde işlenmemiş gıda fiyatları indirim marketlerinde yüzde 12,8, zincir marketlerde yüzde 10,5, yerel marketlerde ise yüzde 22,2 arttı.

Ramazan sonrasındaki dönemde ise artış indirim marketlerinde yüzde 23,3, zincir marketlerde yüzde 24,6, yerel marketlerde yüzde 13,5 oldu. Araştırmada, indirim ve zincir marketlerdeki daha kalıcı artışın, merkezi tedarik sistemleri, geniş müşteri tabanı ve daha senkronize fiyatlama stratejileriyle ilişkili olabileceği değerlendirildi.

Yerel marketlerde fiyat tepkisinin daha kademeli olduğu, bunun da daha esnek tedarik kanalları, müşteri ilişkileri ve daha düşük satış hacimleriyle bağlantılı olabileceği belirtildi.

Yüksek gelirli illerde Ramazan sonrası etki daha kalıcı

Araştırmada iller gelir düzeylerine göre düşük, orta ve yüksek gelirli olarak da sınıflandırıldı. Buna göre Ramazan etkisinin Türkiye genelinde yaygın olduğu, ancak yüksek gelirli illerde Ramazan sonrası fiyat artışlarının daha güçlü ve kalıcı seyrettiği kaydedildi.

Çalışmada, yüksek gelirli illerde daha kurumsallaşmış perakende yapılarının, daha geniş ürün talebinin ve fiyat ayarlamalarındaki eş zamanlılığın bu kalıcılığı artırmış olabileceği ifade edildi. Düşük ve orta gelirli illerde ise hanehalkı bütçe kısıtları ve yerel tedarik kanallarının etkisiyle fiyat artışlarının daha sınırlı kaldığı değerlendirildi.

Enflasyon tahminlerinde Ramazan etkisi dikkate alınmalı

Araştırmanın sonuç bölümünde, Ramazan etkisinin işlenmemiş gıda fiyatlarında yalnızca geçici bir mevsimsel dalgalanma olarak görülmemesi gerektiği vurgulandı. Çalışmada, bu etkinin kısmen kalıcı, piyasa yapısına bağlı ve öngörülebilir bir fiyat şoku niteliği taşıdığı belirtildi.

TCMB araştırmasında, kısa vadeli enflasyon görünümü analiz edilirken Ramazan dinamiklerinin dikkate alınmasının, gıda fiyatlarındaki gelişmelerin daha sağlıklı yorumlanmasına katkı sağlayacağı ifade edildi.

LİMA’da Ramazan dolu dolu geçti

Öğrenciler Ramazan’ın sosyal ve manevi yönüyle buluştu

Konya Büyükşehir Belediyesi Lise Medeniyet Akademileri (LİMA), Ramazan ayında da gençlerin sosyal ve manevi gelişimini destekleyen etkinliklerini sürdürdü. Ramazan programları kapsamında öğrenciler, ayın manevi iklimini yalnızca ibadet boyutuyla değil; sosyal, kültürel ve gönüllülük yönleriyle de deneyimleme fırsatı buldu.

Yoğun katılımla gerçekleştirilen etkinliklerde öğrenciler; söyleşilerden gece programlarına, kültürel buluşmalardan sosyal paylaşımlara kadar birçok faaliyette bir araya geldi.

“Teravihten Sahura” buluşmaları ilgi gördü

Etkinlik programında yer alan “Teravihten Sahura” organizasyonunda öğrenciler, teravih namazının ardından akademilerde bir araya gelerek sahura kadar süren buluşmalarda Ramazan gecesini birlikte geçirdi.

Program, gençlerin hem manevi atmosferi paylaşmasına hem de birlik ve beraberlik duygusunu güçlendirmesine katkı sundu.

Farklı kültürler aynı iftar sofrasında buluştu

“Bir Sofra Bin Tat” programı kapsamında ise farklı ülkelerden öğrenciler aynı iftar sofrasında bir araya geldi. Öğrenciler, kendi ülkelerindeki Ramazan geleneklerini ve kültürel birikimlerini paylaşma imkânı buldu.

Bu etkinlikle birlikte kültürel etkileşimin artırılması ve öğrenciler arasında güçlü bir bağ kurulması amaçlandı.

Geleneksel Ramazan kültürü gençlerle buluşturuldu

Geleneksel Ramazan kültürünü yaşatmak amacıyla düzenlenen “Nerede O Eski Ramazanlar” etkinliğinde, geçmişte yaşanan Ramazan gelenekleri gösteriler ve çeşitli etkinliklerle öğrencilere aktarıldı.

Programla, gençlerin kültürel hafızayla buluşturulması ve geleneksel değerlerin yeni nesillere aktarılması hedeflendi.

“İftara Misafir Var” programı anlamlı buluşmaya sahne oldu

Ramazan etkinlikleri kapsamında düzenlenen “İftara Misafir Var!” programında ise depremzede, öksüz, yetim ve şehit yakını öğrencilerle anlamlı bir buluşma gerçekleştirildi.

Duygusal ve samimi atmosferde geçen program, öğrenciler arasında dayanışma ve paylaşma duygusunun güçlenmesine katkı sağladı.

Amaç paylaşma ve toplumsal sorumluluk bilincini artırmak

LİMA tarafından gerçekleştirilen programlarla gençlerin geleneksel Ramazan kültürünü tanıması, birlikte üretmesi ve etkinliklere aktif katılım göstermesi teşvik edildi. Etkinliklerle aynı zamanda paylaşma, dayanışma ve toplumsal sorumluluk bilincinin güçlendirilmesi amaçlandı.

Başkan Altay: Ramazan boyunca Suriye’de kardeşlik sofraları kurduk

Konya Büyükşehir Belediyesi, Ramazan ayının bereketini ve kardeşlik ruhunu Suriye’ye taşıdı. Belediye tarafından Şam, Hama ve Humus’ta düzenlenen iftar programlarında on binlerce kişi aynı sofrada buluştu.

Konya Büyükşehir Belediye Başkanı Uğur İbrahim Altay, Ramazan ayı boyunca Suriye’de gerçekleştirilen iftar organizasyonlarına ilişkin yaptığı açıklamada, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın tensipleriyle yürütülen programlar kapsamında her akşam farklı kesimlerden insanlarla aynı sofrayı paylaşmanın mutluluğunu yaşadıklarını ifade etti.

Başkan Altay, Konya Büyükşehir Belediyesi olarak mübarek ay boyunca Suriye’nin çeşitli şehirlerinde kurulan iftar sofralarının yalnızca yemek ikramından ibaret olmadığını, aynı zamanda kardeşlik, umut ve dayanışmanın da paylaşıldığı buluşmalar olduğunu vurguladı.

60 bin kişi iftar sofralarında buluştu

Altay, Suriye’de yaşanan tüm zorluklara rağmen birlik ve beraberlik ruhunun güçlü şekilde ayakta durduğunu gördüklerini belirterek, Ramazan boyunca kurulan gönül sofralarının yetimler, öksüzler ve ihtiyaç sahipleri başta olmak üzere geniş bir kesimi kapsadığını söyledi.

Camilerde, kamplarda ve çeşitli salonlarda düzenlenen iftar programlarına toplam 60 bin kişinin katıldığını kaydeden Başkan Altay, bu buluşmaların Ramazan ayının paylaşma ve dayanışma ruhunu en güçlü şekilde yansıttığını dile getirdi.

“Sadece yemek değil, umut da paylaşıldı”

Ramazan’ın bereketinin paylaştıkça çoğaldığını ifade eden Başkan Altay, kurulan her sofrada yalnızca yemek değil, umut, dua ve kardeşliğin de paylaşıldığını belirtti. Aynı ezanın yankılandığı, aynı duaya “âmin” denilen topraklarda Suriyeli kardeşlerin yanında olmanın kendileri için önemli bir sorumluluk olduğunu vurgulayan Altay, Konya olarak bu sorumluluğu yerine getirmenin sevincini yaşadıklarını söyledi.

Başkan Altay açıklamasında, “Suriye’de yaşanan tüm zorluklara rağmen birlik ve beraberlik ruhunun dimdik ayakta olduğunu gördük. Ramazan boyunca kurduğumuz gönül sofraları; yetimler, öksüzler ve ihtiyaç sahipleri başta olmak üzere geniş bir kesimi kapsadı. Camilerde, kamplarda ve çeşitli salonlarda kurduğumuz iftar sofralarına 60 bin kişi katılarak, bu mübarek günlerin paylaşma ve dayanışma ruhunu en güçlü şekilde yansıttı” ifadelerini kullandı.

“İhtiyaç sahiplerine ulaşmaya devam edeceğiz”

Konya Büyükşehir Belediye Başkanı Uğur İbrahim Altay, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğinde, nerede bir ihtiyaç sahibi varsa oraya ulaşma gayretini sürdüreceklerini de belirtti. Altay, bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da ihtiyaç sahiplerinin yanında olmaya devam edeceklerini kaydetti.

Konya Büyükşehir Belediyesi’nin Suriye’de düzenlediği iftar organizasyonları, Ramazan ayı boyunca sınırların ötesine uzanan dayanışma faaliyetleri arasında dikkat çekti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan Hacı İbrahim Demir Camii’nin açılışına katıldı

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Ankara Ahlatlıbel’de yapımı tamamlanan Hacı İbrahim Demir Camii Açılış Programı’na katılarak bir konuşma yaptı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Ramazanın yalnızca oruç ayı olmadığını, aynı zamanda takva, şükür, Kur’an, tefekkür ve tezekkür ayı olduğunu belirtti. Bu rahmet mevsimini herkesin en güzel şekilde değerlendirdiğine, en verimli surette ihya ve idrak ettiğine inandığını dile getiren Cumhurbaşkanı Erdoğan, Hacı İbrahim Demir Camii’nin açılışıyla Ankara’ya çok müstesna bir eseri kazandıracaklarını söyledi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan hem Selçuklu hem Osmanlı hem de modern mimariden esintiler taşıyan bu camide 5 bin kişinin aynı anda ibadet edebileceğini belirterek, “3 bin 100 metrekare iç alana sahip camimiz Kur’an kursuyla, kütüphanesiyle, vakıf binası, otoparkı ve taziye salonuyla 7’den 70’e herkesin rahatlıkla istifade edebileceği bir yapı arz ediyor. Konumu ve özellikleri itibarıyla önemli bir ihtiyaca cevap verecek Hacı İbrahim Demir Camimizin hayırlı uğurlu olmasını diliyorum” diye konuştu.

Caminin yapımında emeği geçen hayırseverleri ve Çankaya Müftülüğünü tebrik eden Cumhurbaşkanı Erdoğan, bu kıymetli esere katkı verenlere şükranlarını iletti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, şunları kaydetti: “Peygamber Efendimizin, Aleyhissalatü Vesselam, bir müjdesini de burada sizlerle paylaşmak istiyorum. Bir hadis-i şerifinde Hazreti Nebi şöyle buyurmuştur: ‘Her kim Allah için bir mescit bina ederse, Allah da ona cennette benzeri bir köşk bina eder.’ Bu mükafata nail olabilmeyi Mevla hepimize nasip eylesin diyorum. Tabii şurası da çok önemli ve anlamlıdır. Bizim medeniyet tasavvurumuzda şehirler, camileri merkeze alarak kurulur. Bu şekilde imar ve ihya edilir. Ticaretten eğitim, kültür ve sanata, şehrin, bireyin ve toplumun nabzının attığı alanlar daima camilerin ve külliyelerin etrafında şekillenmiştir. Tarihimizin bir döneminde mabetsiz ve minaresiz şehir olarak tahayyül edilen başkent Ankara’mızın yeni camilerle, yeni ibadethanelerle, yeni irfan merkezleriyle süslenmesi bizim için çok ama çok kıymetlidir. Birileri bizi ruh köklerimizden koparmak istese de aslımıza, değerlerimize, milli ve manevi kimliğimize sahip çıkmaya devam edeceğiz. Rabb’im yar ve yardımcımız olsun diyorum.”

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Hacı İbrahim Demir Camisi’nin ülke ve millet için hayırlara vesile olmasını diledi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’a günün anısına hediye takdim edilen açılışta, Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı Dr. Hüseyin Hazırlar dua etti. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın beraberindekilerle kurdeleyi kesmesiyle cami ibadete açıldı. Açılışın ardından camiyi gezen Cumhurbaşkanı Erdoğan, namaz kıldı.

 

Ribat’tan Gazze’de 50 bin kişilik iftar organizasyonu

Ribat İnsani Yardım Derneği, Ramazan ayı boyunca yürüttüğü insani yardım faaliyetleri kapsamında Gazze’de Kadir Gecesi’nde 50 bin kişilik iftar organizasyonu düzenledi. Gazze’nin farklı bölgelerinde kurulan sofralarda binlerce kişi aynı anda orucunu açtı.

Zor yaşam koşullarının sürdüğü bölgede gerçekleştirilen organizasyon, yalnızca yemek ikramı olmanın ötesinde önemli bir moral desteği olarak öne çıktı. Özellikle çocuklar, yaşlılar ve aileler için hazırlanan iftar sofraları, Ramazan ayının birlik, beraberlik ve dayanışma ruhunu yansıttı.

Ramazan boyunca yardım çalışmaları sürdü

Dernek, Ramazan ayı boyunca Gazze’de düzenli sıcak yemek dağıtımı gerçekleştirdiğini ve bu faaliyetlerin devam ettiğini bildirdi. Her gün binlerce kişiye ulaştırılan iftar yemeklerinin yanı sıra ihtiyaç sahibi ailelere gıda kolileri dağıtıldığı, ayrıca nakdi yardımların da yapıldığı ifade edildi.

Temel ihtiyaçlara erişimin her geçen gün daha da zorlaştığı Gazze’de, sağlanan yardımların birçok ailenin günlük yaşamını sürdürebilmesi açısından önemli destek sunduğu belirtildi.

En kapsamlı adımlardan biri Kadir Gecesi’nde atıldı

Kadir Gecesi’nde gerçekleştirilen 50 bin kişilik iftar organizasyonunun, Ramazan ayı boyunca yürütülen çalışmaların en kapsamlı adımlarından biri olduğu kaydedildi. Türkiye’den ve dünyanın farklı ülkelerinden destek veren hayırseverlerin katkılarıyla hazırlanan organizasyonda binlerce kişi aynı sofrada buluştu.

Bu büyük buluşmanın yalnızca bir iftar programı değil, aynı zamanda dayanışma ve kardeşlik mesajı taşıyan anlamlı bir organizasyon olduğu vurgulandı.

Yardımlar farklı ülkelere de ulaştı

Ribat İnsani Yardım Derneği’nin Ramazan çalışmaları yalnızca Gazze ile sınırlı kalmadı. Derneğin Afrika ve Asya’daki birçok ülkede de benzer yardım faaliyetleri yürüttüğü bildirildi. Sudan, Somali, Çad, Etiyopya, Tanzanya, Nepal, Bangladeş, Afganistan ve Suriye’de iftar sofraları kurulduğu, ihtiyaç sahiplerine gıda kolileri ulaştırıldığı ve nakdi destekler sağlandığı belirtildi.

Bu çalışmalarla Ramazan ayının paylaşma ve yardımlaşma ikliminin geniş bir coğrafyada hissedildiği ifade edildi.

Bağışçılara teşekkür mesajı

Dernek yetkilileri, yürütülen tüm faaliyetlerin bağışçıların destekleri sayesinde hayata geçirildiğini belirterek katkı sunan herkese teşekkür etti. Açıklamada, özellikle kriz bölgelerinde yaşayan insanların unutulmaması gerektiğine dikkat çekilirken, insani yardım faaliyetlerinin Ramazan ayı sonrasında da sürdürüleceği bildirildi.

Ayrıca toplumun empati bilinci ve sosyal dayanışma konusunda daha duyarlı olması çağrısında bulunularak, yapılacak bağışlarla daha fazla ihtiyaç sahibine ulaşılabileceği ifade edildi.

Gazze’de Kadir Gecesi’nde kurulan 50 bin kişilik iftar sofrası, Ramazan’ın dayanışma, paylaşma ve kardeşlik ruhunu yansıtan güçlü örneklerden biri olarak kayıtlara geçti.

Mübarek Ramazan’ın 27. günü

Ramazan ayının 27. gününde, ayet, hadis, dua ve ilmihal bilgileri etrafında şekillenen bu içerik; manevi hayatın derinleşmesine, ibadet bilincinin güçlenmesine ve özellikle ticaret ahlakının İslamî ölçüler çerçevesinde yeniden düşünülmesine katkı sunuyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

“Bilmez misin ki göklerin ve yerin hükümranlığı Allah’ındır. Sizin için Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”

Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.
(Bakara Suresi, 107. Ayet)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, komşusuna eziyet etmesin. Allah’a ve ahiret gününe iman eden misafirine ikramda bulunsun. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, ya hayır söylesin veya sussun.”

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel buyurdu.
(Buhârî, Edeb, 31, 85; Müslim, Îmân, 74, 75)

Dua:
Allah’ım, bütün inatçı zorbalardan, azgın, inatçı ve kaypak şeytandan, kötü kaderden, nefsimin şerrinden, perçeminden tuttuğun her canlının şerrinden Sana sığınırım. Şüphesiz Rabbim dosdoğru yol üzeredir.

Allah’ım, nasıl azametinle ihsan edenlerin çok ötesinde lütfediyorsan, nasıl kudretinle bütün büyüklerin üzerinde isen, nasıl yerin altındakileri Arş’ının üzerindekileri bildiğin şekilde biliyorsan, nasıl sadırlardaki vesveseler Senin yanında alenî şeyler gibiyse, nasıl açık sözler Senin ilminde sır gibiyse, her şey Senin azametine boyun eğiyor, bütün güç sahipleri Senin güç ve otoriten karşısında boyun eğiyorsa, nasıl dünya ve âhiret işleri Senin elinde ise, sabah ve akşam içine düştüğüm bütün gam, keder ve üzüntülerden bana bir çıkış ve kurtuluş yolu ihsan eyle.

Allah’ım, günahlarımı affetmen, hatâlarımı görmezden gelmen, çirkin amellerimi örtmen; beni Senden hak etmediğim ve elde edemeyeceğim şeyleri isteme hususunda ümitlendirdi.

Güven içinde Sana dua ediyorum, ünsiyet içerisinde Senden istiyorum. Sen bana daima ihsanlarda bulunuyorsun, ben ise Seninle aramdaki hususlarda kendime kötülük ediyorum.

Sen benden müstağni olduğun hâlde nimetler vererek bana muhabbetini gösteriyorsun, ben ise Sana son derece muhtaç olmama rağmen günahlar işleyerek âdeta Sana buğzumu izhar ediyorum. Benim gibi alçak bir kula Senden daha lütufkâr davranan kerim bir Mevlâ bilmiyorum. Lâkin Sana olan güvenim, beni Sana karşı cüretkâr olmaya sevk etti.

Senin cömertliğinden, kereminden, ihsanından ve lütfundan; Muhammed’e ve âline salât etmeni istiyorum, bana lütfunla kurtuluş ve selâmet kapısını açmanı istiyorum, kudretinle hüzün ve keder kapısını bana kapatmanı istiyorum. Beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma ki âciz duruma düşmeyeyim, insanlara da bırakma ki zayi edilmeyeyim. Rahmetinle ey merhametlilerin en merhametlisi.

Âmin


İLMİHAL – TİCARET

Makale: Merhum Zeki Soyak Hocaefendi

Fert ve toplum hayatında ticaretin, iktisadî hayatın büyük bir yeri ve etkisi vardır. O bakımdan iktisadî esaslar ve hükümler çok sağlam temeller üzerine bina edilmelidir. Günübirlik kararlar, günü kurtarmaya matuf icraatlar iktisadî hayatı felç eder. Dolayısıyla toplumun huzurunu bozar. İnsanî ilişkileri, karşılıklı sevgi, saygı ve itimadı sarsar. İleriye dönük planlanmış çalışmaları durdurur. Atılımları önler.

Ticaret erbabı hem mevcut çalışmaları hem de ileride yapmayı planladığı çalışmaları için istikrar ister, güven ister. Ticaret hayatındaki istikrarsızlık ve güvensizlik, piyasaları kararsızlığa ve dolayısıyla durgunluğa iter. Her gün bir inip bir çıkan, ekseriyetle yükselen fiyatlar; bir kısım tacirleri piyasadan silip süpüren, bir kısmını kısa zamanda zengin eden enflasyonlar sosyal dengeyi tahrip eder. Zenginler ile fakirler arasında terazinin ayarı mesabesinde olan orta tabaka yok olur. Karaborsacılık, tefecilik, yorulmadan, terlemeden kısa yoldan zengin olmak gibi hem ticarî hayatı hem de sosyal hayatı alt üst eden bayağı işler ve bayağı düşünceler topluma hâkim olmaya başlar. Bu noktadan sonra helal-haram hassasiyeti, ahlakî duyarlılık zaafa uğrar ve zamanla bu hassasiyetler ve duyarlılıklar kaybolur.

Bu demektir ki toplumun değerleri değişmiş, materyalist düşünce ve icraatlar topluma hâkim olmuştur. Artık toplumu ayakta tutan değerler; yardımlaşma, karz-ı hasen, helal kazanç, kul hakkı, ahiret hesabı, topluma karşı vazife ve mesuliyetler, ticaret yaparken toplumun ihtiyaç duyduğu metalara öncelik tanımak gibi güzel duygular ve imanımızın gereği olan icraatlar yerini hodkâm duygulara, nefsanî ve menfaatçi icraatlara terk eder. Bu durum ise bir toplum için felaket demektir.

Her konuda olduğu gibi ticaret ve iktisat konusunda da her devirde uygulanabilen ve uygulanması gereken, sağlam, adil, toplumu refah ve huzura kavuşturacak esasları, prensipleri, kıyamete kadar geçerli değişmeyen hükümleri yüce İslam dini vaz’etmiştir. Bu hususta nazil olan ayet-i kerimeleri, varid olan hadis-i şerifleri, icma ve içtihatları incelediğimiz zaman ne muazzam ve mükemmel bir iktisadî düzen kurulduğunu, ne muhteşem bir yapı meydana getirildiğini görür, büyük bir hayranlık duyarız.

Öyle bir sistem ki ne aldatmaya müsaade ediyor ne harama, gasba, haksız kazanca fırsat veriyor ne de ticaret yollarını, helal kazanç yollarını kapatıyor ve ne de aldanmaya göz yumuyor. İşte o zaman bütün samimiyetinizle bir daha teslim oluyor, böyle bir sistem ancak ve ancak Allah Teâlâ tarafından vaz’ olunabilir diyor ve imanın o tarifi mümkün olmayan hazzını bir daha tadıyorsunuz. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin. Kendiniz bilip dururken, insanların mallarından bir kısmını yalan yemin ve şehadetle yemeniz için o malları hâkimlere (yetkililere) vermeyin.”
(Bakara 2/188)

Ayet-i kerimede şu hususlara dikkat çekilmektedir:
1- Hile ve aldatma yolu ile kazanç,
2- Yalan yere yemin etmek,
3- Yalancı şahitlik yapmak,
4- Rüşvet vermek ve rüşvet almak,
5- Bu yollarla veya bu yollardan biri kullanılarak kazanç elde etmek haramdır.

Nisa Suresi’nde de Müslümanlar şöyle uyarılıyor:

“Siz ey imana ermiş olanlar! Birbirinizin mallarını haksız yollarla -karşılıklı rızaya dayanan ticaret yoluyla da olsa- heba etmeyin ve birbirinizi mahvetmeyin; zira Allah, sizin için bir rahmet kaynağıdır.”
(Nisa 4/29)

“Kim düşmanlık ve haksızlık ile (haram yemeyi, haksız yere öldürmeyi) yaparsa onu ateşe sokacağız. Bu, Allah’a çok kolaydır.”
(Nisa 4/30)

“Eğer yasakladığımız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir yere (cennete) sokarız.”
(Nisa 4/31)

Yirmi dokuzuncu ayet-i kerimede alışverişin, ticaretin meşru olabilmesi için şu hususlara dikkat çekiliyor:
1- Satıcı ve alıcının karşılıklı rıza göstermesi gerekir.
2- Alışveriş için bir taraf zorlansa, rızası olmadan elindeki mal satın alınsa veya alıcı olan tarafa baskı yapılıp zorla satılsa, böyle bir alışveriş geçerli değildir.
3- Ticareti haram olan şeylerin; içki, çeşitli uyuşturucular, domuz, ölmüş hayvan eti gibi şeylerin alım satımı bâtıldır. Hiçbir hükmü yoktur. Neticede bir tarafın haksız kazanç sağlamasına, diğer tarafın parasının telef olmasına sebep olur.
4- Bir kişi ticaret yapacağım, çok mal kazanacağım diye kendini tehlikeye atmamalıdır.

a- Sınırlarda kaçakçılık yapmak.
b- Bir kişinin iflasına veya malının büyük bir kısmının telefine sebep olacak şekilde ticaretine mani olmak, onun düşmanlığını celbetmek ve belki de bu sebepten karşı tarafın kendisini öldürmeye kastetmesine sebep olmak.
c- Can ve yol emniyetinin olmadığı yerlere ticaret yapmak kastıyla seyahat etmek.
d- Alışveriş yaparken öfkelenerek, müşteriyi rencide ederek veya alacağı olan kişiye toplumun içinde hakaret ederek gazabına ve dolayısıyla kendisinin fiili tecavüze uğramasına sebep olarak bir nevi kendi nefsini öldürmüş olmak veya öldürülmeye sebep olmak gibi yanlış ve tehlikeli davranışlardan, ticaret yollarından uzak durmamız gerektiğine işaret edilmektedir, Allahu a’lem.

Otuzuncu ayet-i kerimede de haram yolla kazanç elde etmenin -tevbe edilmez, düşmanlık ve kötülüklerden vazgeçilmez ise- tabii neticesinin cehennem olduğu beyan edilmektedir. Otuz birinci ayet-i kerime ise haram kazancın günah-ı kebair olduğu, gerek bu kebairden veya diğer büyük günahlardan sakınanların küçük günahlarının insanların gözünden setredileceği, insanlar arasında rüsvay edilmeyeceği ve dolayısıyla affedileceği müjdesi verilmektedir.

Bu ayet-i kerimelerden anlıyoruz ki Rabbimiz Teâlâ ve tekaddes hazretleri bize acıyor, merhamet ediyor, bizim arınmamızı, dünyada da ukbada da huzur ve saadete, maddî ve manevî refaha ermemizi, ebediyen kurtulmamızı istiyor.

1- Öncelikle helal ve haram bildiriliyor.
2- Helale, doğruya, güzele teşvik ediliyor.
3- Haramdan şiddetle sakındırılıyor.
4- Haramın kötülüğü, zararları ve kötü sonucu beyan ediliyor.
5- Tevbe yolları gösteriliyor. İnsana, Müslümana yakışanın kötülükten dönmek, iyiye, doğruya yapışmak olduğu bildiriliyor.
6- Allah’tan hayâ edip büyük günahlardan sakınıldığı takdirde, hasbe’l-beşer işlenen küçük günahların affedileceği veya büyük günahlardan sakınanlara Allah Teâlâ’nın küçük günahlardan da vazgeçme irade ve şuuru bağışlayacağını müjdeliyor.
7- Sonra da en büyük müjde veriliyor: Allah Teâlâ’nın rızası ve bu rızanın tabii sonucu olarak ebedî cennet ve sayılamayacak derecede hem bol hem de çeşitli cennet nimetleri.

İslam’da ticaret meşru kılınmış, faiz ise yasaklanmıştır. Ancak meşru olan ticaret yapılırken Allah’a karşı vazifelerimiz, mahlûkata karşı vazifelerimiz asla ihmal edilmemelidir. Aksi takdirde meşru yollardan yaptığımız ticareti gayrimeşru duruma sokmuş oluruz. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah’ı zikretmeye (namaza) koşun ve alışverişi bırakın. Eğer siz gerçeği anlayan kişiler iseniz, elbette bu sizin için daha hayırlıdır. Namaz bitince yeryüzüne dağılın ve Allah’ın lütfundan isteyin. Allah’ı çok zikredin. Umulur ki kurtuluşa erersiniz.”
(Cuma 62/9-10)

Ayet-i kerimede açıkça ifade edildiği gibi cemaatle kılınması farz olan cuma namazı vaktinde alışverişi bırakıp camiye koşmak gerekir. Bu konuda satıcı ile alıcı arasında hiçbir fark yoktur. Cuma saatinde satan da alan da günahkârdır. Diğer namaz vakitlerinde cemaatle namaz farz olmadığından alışveriş haram değildir. Ancak namaz vaktinde kılınmaz, kazaya bırakılır veya hiç namaz kılınmaz, ticaret bizi Allah Teâlâ’ya ibadetten alıkoyarsa, böyle bir ticaret kişi için bir mekirdir. Kazancı ona asla fayda vermez. Para ve mal değil, günah kazanmış olur.

Zaman zaman şöyle bir soruya muhatap oluyoruz: “Kadınlara cuma namazı farz olmadığına göre, cuma saatinde kadınların alışveriş yapmaları nasıl olur?”

Cuma saatinde kadınlarla ve kendilerine cuma namazı farz olmayan çocuklarla, yolcularla alışveriş yapmak caizdir. Ancak o gün Müslümanların bayramıdır ve o gün günlerin en şereflisidir. Müslümanlar büyük bir coşku ve heyecanla fevc fevc camilere koşuşurken, dünyalıkla meşgul olmak, o manevi havayı teneffüs edememek ciddi bir mahrumiyettir. Onun için o saatte alışveriş yapmaları caiz olanlar da bu cevaza göre değil, faziletli olana rağbet etmeli; o güne, o saate hürmetli ve saygılı olmalı; camilerde namaz kılınırken, hutbeler okunup dualar yapılırken onlar da evlerinde Kur’an tilaveti, dua ve niyazlarla meşgul olmalı, öğle namazlarını kılıp kulluk vazifelerini yerine getirdikten sonra yeniden işlerinin başına dönmelidir.

Yukarıda da ifade edildiği gibi Allah’a kulluktan, ibadet ve taatten alıkoyan bir ticaret, kişi için yeterli bir musibettir. Gerçek yiğitlik, dünyanın alâyişine aldanmamak, geçici dünya nimetleri için cennetin ebedî nimetlerinden mahrum olmamaktır. Gerçek yiğit; nefsin bitmez tükenmez isteklerine set çekip, şeytanın tuzaklarına düşmeden, kötü çevrenin telkinlerine uymadan, nefsini tezkiye, kalbini tasfiye edip Allah Teâlâ’nın razı olduğu amellere şitap ederek, O’nun istediği gibi bir kul olmaya gayret eden kişidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Bir takım yiğit insanlar vardır ki ne ticaret ne de alışveriş onları Allah’ı anmaktan, namaz kılmaktan ve zekât vermekten alıkor. Onlar kalplerin ve gözlerin allak bullak olduğu bir günden (kıyamet gününden) korkarlar. Çünkü Allah kendilerini yaptıklarının en güzeli ile mükâfatlandıracak ve onlara lütfundan fazlasıyla verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır.”
(Nur 24/37-38)

Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem Mescid-i Nebi’de Müslümanlara hutbe irad ediyordu. O sırada Medine’ye yiyecek yüklü bir kervan geldi. Mescitteki insanlardan büyük bir kısmı dışarı çıkarak kervanı karşıladılar. Bu duruma âlemlerin efendisi, canımız, cânânımız Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem çok üzüldüler. Bunun üzerine Cuma Suresi’nin on birinci ayet-i kerimesi nazil oldu:

“Onlar bir ticaret ve eğlence gördükleri zaman hemen dağılıp oraya giderler ve seni ayakta bırakırlar. De ki: Allah’ın yanında olan, eğlence ve ticaretten daha hayırlıdır. Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
(Cuma 62/11)

Buhari, Müslim ve bir kısım hadis mecmualarında anlatıldığına göre Medine’de şiddetli bir kıtlık oldu. Böyle bir zamanda Abdurrahman bin Avf radıyallahu anh’ın yiyecek yüklü büyük bir kervanı Medine’ye geldi. O zamanlar bir ticaret kervanı geldiğinde def çalarlar, davul çalarlar, bir nevi şenlik yaparlardı. Böylece kervanın geldiği de duyulmuş olurdu. Ayet-i kerimede geçen “eğlence” bu olsa gerek. Sahabe hutbe okunurken dışarı çıkmakta bir beis olmadığını zannetmişlerdi. Bu durum biz Müslümanlar için de kıyamete kadar bir uyarı olmuş oldu. Şartlar ne kadar kötü olursa olsun, kulun ibadet ve taatten uzak kalamayacağı, dünya malının, dünya meşgalelerinin Müslümanı ibadetten alıkoymaması gerektiği bu ayet-i kerime ile bildirilmiş oldu.

Çarşı ve pazarlar şeytanların en yoğun olduğu faaliyet alanlarıdır. İnsan fıtratında mala, mülke, makam ve mevkiye, riyasete karşı bir zaaf vardır. Şeytan insanların bu zayıf yönlerini çok iyi bilmektedir. Onun için çarşı ve pazarlar, makam ve mevkiin, riyasetin sözü edildiği, mücadelesi yapıldığı yerler kendisi için en verimli mekânlardır. O mekânlar en iyi netice alacağı mekânlar olduğu için böyle yerleri asla ihmal etmez. En kabiliyetli, en şedid, en azgın avanesini buralarda görevlendirir.

Tarihî hadiselere baktığımız zaman en büyük kıtallerin mal ve riyaset hırsından meydana geldiğini görürüz. Öyle ki bu yüzden evlat babasını, babası evladını, kardeş kardeşi, hanımı kocasını öldürmüş, nice masum insanlar da bu hadiseler içinde telef olup gitmişlerdir. Onun için Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bu konuda Müslümanları defaatle uyarmış, onları mal ve riyaset fitnesinden sakındırmış, çarşı ve pazarlarda çok dikkatli olmaları, şeytanın tuzaklarına düşmemeleri için ikaz etmiştir. Diğer taraftan zalim yöneticilerden uzak durulması, onlara yardımcı olunmaması, onlara boyun eğilmemesi, onların verdikleri memuriyetlere, makam ve mevkilere aldanarak geçici dünya alâyişine tamah edilmemesini şiddetle tavsiye etmiştir. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Elinden geldiğince çarşıya ilk girenlerden ve son çıkanlardan olma. Çünkü orası şeytanın savaş alanıdır. Onun sancağı orada dalgalanır.”
(Müslim)

Zalime yardımcı olmak şöyle dursun, onlara meyil edilmesi bile zemmedilmekte ve bu hususta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Zalimlere meyletmeyin. Aksi halde size ateş dokunur. Sizin Allah’tan başka dostlarınız yoktur. Sonra da size yardım edilmez.”
(Hud 11/113)

Bu ayet-i kerimenin tefsirinde merhum, mağfur, arif-i billah, büyük Allah dostu Mahmut Sami Ramazanoğlu kuddise sırruh şöyle yazıyor:

“Ayet-i celilede zalimlere yaklaşmak ve herhangi bir hususta onlara destek olmak nehyolunmuştur. İki yüzlülükle onlara methiyelerde bulunmak, sözlerine ve amellerine rıza göstermek, onlarla sohbet etmeyi, muaşerette bulunmayı arzu etmek, onların fani varlıklarından gözlerini çekememek, nail oldukları aşağılık dünyalıklardan dolayı onlara gıpta etmek, onlara tazimle eğilmek, kalemlerini açıp hokkalarını hazırlamakla da olsa yardımcı olmak, kalem ve kâğıt vermek, arkalarında yürümek, onların ziynetleri ile ziynetlenmek, hareketlerini benimsemek, giydikleri gibi giyinmek, onlara benzemeye çalışmak, elbiselerini dikmek, başlarını tıraş etmek de zalimlere destek olmak mefhumu içine dâhildir.”
(Yunus ve Hûd surelerinin tefsiri)

Kişinin kendi nefsine, aile efradına yaptığı zulümlerden biri de haram kazanmak, haram yemek ve çoluk çocuğuna haram yedirmektir. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bu gibi kişileri, kötü tacirleri kınamış; helal-haram sınırlarına dikkat eden, şüphelilerden sakınan dürüst tacirleri de medh ü sena etmiştir. Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Güvenilir ve dürüst tacir; peygamberler, sıddıklar ve şehitlerle beraber olacaktır.”
(Tirmizî)

Rifa’a bin Rafi radıyallahu anh şöyle bir rivayette bulunmaktadır:

“Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem’le namazgâha çıktım. Orada insanları alışveriş yaparken görünce şöyle seslendi: ‘Ey tüccar topluluğu!’ Başlarını kaldırıp ona baktılar ve kulak verdiler. Şöyle buyurdu: ‘Kıyamet gününde Allah’tan korkup yeminine bağlı kalanlar ile doğruluktan ayrılmayan tüccarlar hariç, diğer tüccarlar birer facir olarak dirileceklerdir.’”
(Tirmizî)

Ticaretle meşgul olanlar:
1- Helal kazanır,
2- Kazandığını meşru yerlerde kullanır,
3- Kazancının fazlasını Allah yolunda tasadduk eder,
4- Haram ve şüphelilerden sakınır,
5- Cimrilik yapmaz,
6- Borç isteyenlere karz-ı hasende bulunur,
7- Yaşantısında lüks ve israftan kaçınır ise ağniya-yı şakirinden, Allah’ın sevgili kullarından olur.

Selef-i salihîn:
1- Asla harama yaklaşmazlar,
2- Şüphelilerden şiddetle sakınırlar,
3- Mubah olanlardan kifayet miktarı faydalanırlardı.

Onlar Allah Teâlâ’yı görüyormuş gibi ibadet eder, Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in sünnetine sımsıkı sarılırlardı.

Şüpheli olan şeylerden sakınmak hususunda Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Helal bellidir, haram da bellidir. Bu ikisi arasında insanların birçoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa hem dinini hem de ırzını korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse harama düşmüş olur. Tıpkı sürüsünü koruluğun etrafında otlatan çoban gibi ki hayvanlar her an koruluğa girecek durumdadır. Dikkat edin, her melikin bir koruluğu vardır. Dikkat edin, Allah’ın koruluğu da haramlarıdır. Dikkat edin, cesette bir et parçası vardır. O doğru olursa cesedin hepsi doğru olur. O bozuk olursa cesedin tümü bozuk olur. Dikkat edin, o kalptir.”
(Buhari, Müslim, Ebû Dâvud, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce)

Salih, sadık ve muttakilerin şüpheli şeylere düşmek korkusuyla mubah olan şeylerden ancak kifayet miktarı faydalandıklarına dair sayılamayacak kadar menkıbe vardır. Zaman zaman şikâyet eder dururuz; “Dua ediyorum da duam kabul olmuyor” diye. Duanın kabul olabilmesi için bir kısım şartlar vardır. O şartların başında da helal yemek, helal içmek, helal giymek gelir. Maalesef toplumumuz haram-helal hassasiyetini kaybetti. Dolayısıyla yaptığımız dualar da Allah indinde kabul görmüyor. Bu hususta Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Ey insanlar! Allah temizdir. Ancak temiz olanı kabul eder. Allah müminlere, peygamberlere emrettiğini emretti ve şöyle buyurdu: ‘Ey Peygamberler! Temiz şeylerden yiyin, salih amel işleyin. Doğrusu ben yaptığınızı bilirim.’ (Mü’minun 23/51) Yine şöyle buyurdu: ‘Ey insanlar! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin.’ (Bakara 2/172) Sonra uzun bir yolculuk yapıp saçı başı birbirine karışmış bir kişiden bahsetti ve şöyle buyurdu: ‘Yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş bir kimse ellerini kaldırmış: Ya Rabbi! Ya Rabbi! diye dua ediyor. Onun duası nasıl kabul olunur ki.’”
(Müslim)

Zaman ahir zamandır. İnsanlar lüks ve israf içinde yüzmektedir. Ölçüsüz ve sınırsız harcamalarını, lüks ve israflarını karşılamak için helal-haram demeden, terlemeden, emek vermeden, kolay yollardan çok hem de pek çok kazanmaya çalışıyorlar. Kul hakkı gözetmiyorlar, kendileri kazanırken başkalarına zarar vermekten çekinmiyorlar. Bu kazançlarının bir hesabı olduğunu, yarın kıyamet gününde iğneden ipliğe hesaba çekileceklerini düşünüp tefekkür etmiyorlar. Toplumun bu halini Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem şöyle haber veriyor:

“İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki, kişi aldığı helalden midir yoksa haramdan mıdır hiç aldırmayacak.”
(Buhari)

Salih ve muttaki geçmişimiz, herhangi bir hususta müftülere, âlimlere soru sorduklarında aldıkları cevaptan kalben mutmain olmaz; yani cevaz verilen, helaldir denilen fetvadan kalpleri tatmin olmazsa bu hususta kalplerinin yatıştığı, takvaya, azimete daha uygun olanla amel eder yahut da takvası, verası daha fazla olan âlimlere sorar ve ona göre hareket ederlerdi. Bütün çabaları harama düşmemek, haram lokma yememek idi.

Zamanımız insanları ise bir âlimden aldığı cevap, yapacağı ticarete mani teşkil edecek veya daha fazla kazanmasını önleyecek şekilde ise kendine göre bir fetva bulmak için kapı kapı dolaşır. Tek çabası daha çok kazanmak ve bu kazancına İslamî bir kılıf bulmaktır. Kalbinin tatmin olup olmaması, harama düşüp düşmemesi onu pek ilgilendirmemektedir. Bu konuda İslam’la bağını tamamen koparanların, “Ben de Müslümanım” demekten başka hiçbir İslamî görüntüsü olmayanların durumu ise tam bir perişanlıktır.

Vâbisa radıyallahu anh şöyle bir rivayette bulunmaktadır:

“Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem’e iyilik ve kötülük hakkında sormayı içimden geçirerek geldim. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: ‘Sen mi söyleyeceksin yoksa ben mi sana haber vereyim?’ buyurdu. Ben de: ‘Sen bana haber ver’ dedim. Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem: ‘Sen bana iyilik ve kötülüğün ne olduğunu sormak için geldin, değil mi?’ buyurdu. Ben de: ‘Evet’ dedim. Bunun üzerine parmağını bir araya toplayıp göğsüme koydu ve buyurdu ki: ‘Evet Vâbisa, kendi nefsine sor. Kendi nefsine sor’ diye üç kere tekrarladı. ‘İyilik, kalbinin mutmain olduğu, yatıştığı şeydir. Kötülük ise insanlar sana fetva verseler de içini kazıyan ve göğsünde tereddüt duyduğun şeydir.’”
(Ahmed bin Hanbel)

Müslüman takva üzere yaşayacak, ruhsatlardan faydalanacak, fakat çeşit çeşit teviller yaparak dünyasını mamur edeyim derken ahiretini harap etmeyecektir. Elbette Allah Teâlâ’nın emrettiği şekilde, helal yollardan helal rızık kazanmak için gayret edeceğiz. Şayet Allah Teâlâ fazlından bizi zengin yapmışsa, malımızın fazlasını Allah yolunda, İslamî hizmetlerde kullanacak, fakir ve muhtaçlara yardım edeceğiz. Veren el, alan elden üstündür. Helalinden kazanıp veren el olmaya gayret edeceğiz. Hiçbir kimseye yük olmamaya çaba göstereceğiz. Helal kazanç için terleyen alın, nasır bağlayan el mübarektir. Nitekim Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem:

“Hiç kimse, kendi elinin emeği olan kazançtan daha helal, hayırlı bir yiyecek yiyemez. Allah’ın peygamberi Davud aleyhisselam kendi eliyle kazandıklarını yerdi.”
(Buhari)

buyurmaktadır.

İnsanlar telaşa kapılmaması, endişeye düşmemesi gereken rızık ve ecel hususunda ne yazık ki hep endişelenir ve telaşa düşerler. Hâlbuki ecel Allah Teâlâ’nın takdirindedir. Bu hususta kulların hiçbir iradesi, hiçbir dahli yoktur. Telaş boşunadır. Endişe boşunadır. Bu hususta Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:

“Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları takdir edilen bir müddete kadar erteliyor. Ecelleri geldiği zaman onlar ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.”
(Nahl 16/61)

Rızık meselesine gelince, kula düşen sebebe tevessül, Allah’a tevekkül etmektir. Çünkü rızık da Allah Teâlâ’nın takdiri iledir ve taksim olunmuştur. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Muhakkak kulun rızkı gelir. Eğer insanlar ve cinler bir araya gelip de onun rızkına engel olmaya çalışsalar güçleri yetmez.”
(Taberânî)

Görüldüğü gibi bu iki hususta korkuya ve endişeye gerek yok. Ancak korkmamız, endişelenmemiz gereken bir husus vardır ki maalesef o hususta çok rahat davranıyor, hiçbir endişe duymuyoruz. O da akıbetimizin ne olacağıdır. İmanımızı muhafaza edip Müslüman olarak mı öleceğiz, yoksa Allah korusun kaybedenlerden mi olacağız?

Olanlardan ve ölenlerden ibret almıyor, alamıyoruz. Sanki ölenler bizim için ölüyorlar. Sanki bir gün o gerçekle biz de yüz yüze gelmeyeceğiz. Mal mülk hırsı, çok kazanma, zengin olma hırsı gözümüzü köreltmiş, kalbimizi katılaştırmış. Gözümüzün önündeki tehlikeleri görmez, fakirlerin, nan muhtaç insanların o acıklı halinden etkilenmez, merhamete gelmez, mağdur ve mazlumların ah u figanını duymaz olmuşuz.

“Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. (Allah’ın azabından) korkanlar için elbette ahiret yurdu daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdiremiyor musunuz?”
(En’am 6/32)

Alışverişle İlgili Hükümler

Alışverişin rüknü icab ve kabuldür. Alıcı ile satıcı arasında “aldım, sattım, verdim, kabul ettim” gibi mazi sıygasıyla, yani geçmiş zamana taalluk eden kelimelerle pazarlık kesinleşirse alışveriş hükme bağlanmış ve alışveriş sahih olmuş olur.

Fiyatı malum olan herhangi bir şeyi “aldım, sattım” lafızlarını kullanmadan, icab ve kabule delalet eden davranışla da alışveriş sahih olur. Mesela bir kimse bakkala gitse, bir ekmek istese ve hiç konuşmadan o ekmeğin malum fiyatı olan parayı verse, bakkal da hiçbir şey demeden parayı alıp ekmek verse bu alışveriş sahihtir.

Alıcı ve satıcı bir mal üzerinde pazarlık yapıp anlaşsalar, bunlardan herhangi birisi pazarlık yapılan yerden ayrılmadan alışverişten vazgeçebilirler. Bu hususta Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Alışveriş yapan iki kişi birbirinden ayrılmadıkça veya birbirinden ayrılıncaya kadar (alışverişten caymakta) muhayyerdirler. Eğer dürüst alışveriş yapıp da her şeyi olduğu gibi açıklarlarsa, alışverişleri bereketli olur. Eğer (malın ayıplarını) gizleyip yalan söylerse alışverişlerinin bereketi kalmaz.”
(Buhari, Müslim)

Alışverişte muhayyerlik

Satıcı ve alıcı sahih bir alışverişle bir mal üzerinde pazarlık yapsalar, satıcı ve alıcıdan birisi veya her ikisi üç gün veya daha fazla, mesela bir hafta için birbirlerini serbest bıraksalar, yani muhayyer olma şartı koşsalar böyle bir alışveriş sahih olur. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Alışverişte muhayyerlik vardır.”
(Buhari, Müslim)

1- Muhayyerlik şartıyla alınan mal, alıcıya teslim edilmiş ve o mal muhayyer olduğu müddet içinde zarara uğramış veya tamamen helak olmuş ise, konuşulan miktar kaç lira ise o paranın tamamını alıcı satıcıya ödemekle yükümlüdür.
2- İki kişi bir mal üzerinde pazarlık yapıp akitleşseler, satıcı da alıcıya bir müddet, mesela üç gün muhayyerlik hakkı tanısa, alıcının o üç gün bitiminde konuşulan bedeli teslim etmesi gerekir.
3- Bir alıcı, satıcı tarafından kendine tanınan muhayyerlik müddeti tamam olduktan sonra belirlenen parayı getirmese, mesela üç gün muhayyer bırakılmış iken dört gün, beş gün sonra getirse, bu durumda satıcı serbesttir. Yani:
a- Pazarlıktan vazgeçebilir.
b- Eski pazarlık üzerinden satış akdini tazeleyebilir.
c- Yeni bir fiyat üzerinden yeni bir akit yapabilir.
4- Satıcı, muhayyerlik şartıyla sattığı bir malı alıcıya teslim etmese, satılan mal muhayyerlik müddeti içinde satıcının elinde iken helak olsa, şayet malın bedeli olan parayı alıcıdan teslim almış ise o aldığı paranın tamamını alıcıya teslim etmesi gerekir. Malın bedeli olan parayı almamışsa, alıcıdan konuşulan miktar kadar veya konuşulan miktarın bir kısmını talep edemez.
5- Muhayyerlik şartı ile alınan bir malın muhayyerlik müddeti içinde ayıplı olduğu anlaşılsa, mesela aldığı bir arabanın daha önce kaza yaptığı ve bir kısım orijinal parçalarının değiştirildiği anlaşılsa veya bir elbise alınsa da muhayyerlik müddeti içinde defolu olduğu anlaşılsa bu durumda alıcı serbesttir. Yani:
a- Malı eski pazarlık üzerinden kabul edebilir.
b- Alışverişten vazgeçebilir.
c- Malın ayıbı göz önünde bulundurularak daha az bir bedelle yeni bir pazarlık yapılabilir.
6- Bir kimse muhayyerlik şartı ile birisinden bir mal satın alsa, bu kişi muhayyerlik müddeti tamam olmadan ölse, ölenin varisleri muhayyerlik hakkına sahip olamazlar. Satıcı malını satmaktan vazgeçerse, alıcının varisleri hak iddia edemezler.
7- Bir kimsenin bir malı görmeden satın alması caizdir veya tadına bakması gereken bir yiyeceği tadına bakmadan alması da caizdir. Ancak bu iki durumda da muhayyerdir. Malı gördüğünde veya tadına baktığında beğenmezse veya malda satıcının söylediği vasıflar yoksa alışverişten vazgeçebilir.
8- Bir malın numunesini görmek, tamamını görmek gibidir. Bir satıcı birkaç avuç buğdayı numune olarak getirse ve alıcı o numune üzerinde pazarlık yapsa, numune ile malın aslı aynı ise alıcı alışverişten vazgeçemez. Ancak numune ile malın aslı aynı değilse veya aslı numuneden daha aşağı ise alıcı alışverişten vazgeçebilir.
9- Bir kişi tatlı olduğunu söylediği numune bir pekmez getirse, alıcı da bu şartla pekmezi belirli bir fiyatla satın alsa, satıcı pekmezin aslını getirdiğinde alıcı tadına bakmak hakkına sahiptir. Tadına baktığında pekmez ekşi çıkarsa alışverişten vazgeçebilir.
10- Satıcı kendine ait bir malı görmeden satabilir. Ancak bu satıştan sonra alışverişten vazgeçme hakkı yoktur. Mesela bir kimse, kendisine miras yolu ile geçen görmediği bir bahçesini satsa, sonra bahçeyi gördüğünde pişman olup satıştan vazgeçmek istese böyle bir hakka sahip değildir.
11- Bir kişi, pazara satılmak için mal getiren bir kişiyi yolda karşılasa ve malını satın alsa, satıcı muhayyerdir. Pazara geldiğinde aldandığını anlarsa satıştan vazgeçebilir.

Alışveriş çeşitleri

Yapılan alışverişleri genel olarak sahih, fâsit, mekruh ve bâtıl alışverişler olmak üzere dört kısımda toplayabiliriz.

Sahih alışverişler

Alışveriş yapmaya ehil olan akıllı, baliğ, mükellef kişilerin; alım satımı meşru olan helal ve temiz herhangi bir malı alışveriş şartlarına uygun olarak yaptıkları alışverişler sahih alışveriştir.

Mesela; mükellef olan bir kişi, yine mükellef olan diğer bir kişiden belirlenmiş bir koçu aralarında yaptıkları bir pazarlık sonucu, belirledikleri bir bedel karşılığında, peşin olarak veya aralarında belirledikleri bir vakitte ödemek üzere “sattım, aldım, verdim, kabul ettim” gibi lafızlarla alışveriş yapsa, böyle bir alışveriş sahih alışveriştir. Çünkü:
1- Alıcı da satıcı da akıllı, baliğ yani mükelleftirler.
2- Satılan malın alışverişi helaldir, temizdir.
3- Alışveriş rüknü olan “sattım, kabul ettim” gibi maziye yani geçmişe taalluk eden lafızlar kullanılmıştır.
4- Malın fiyatı belirlenmiştir.
5- Karşılıklı rıza ile alışveriş yapılmıştır.
6- Satılan mal mevcuttur ve bellidir.
7- Şayet veresiye pazarlık yapmışlar ise, malın bedelinin ödeneceği zaman belli olmuştur.

Fâsit alışverişler

Fâsit alışverişler aslında sahih olduğu halde, alışveriş vasfı sahih olmadığı için fâsit olmuşlardır. Mesela: Akıllı, baliğ yani mükellef bir kimse yine akıllı, baliğ mükellef bir kimseden bir elbise satın alsa, fakat elbisenin fiyatı kesin olarak belirlenmese veya veresiye alsa da elbisenin bedelini ödeyeceği tarih belirlenmese böyle bir alışveriş fâsit olmuş olur.

Fâsit alışveriş şekilleri

1- Mevcut olmayan, istenilen vakitte teslim imkânı olmayan bir malın alışverişi,
2- Fiyatı kesin olarak belirlenmeyen alışverişler,
3- Vadeli alışverişlerde, malın bedelinin ödeneceği tarih kesin olarak belirlenmemiş olan alışverişler,
4- Bağ bozumu, ekin biçimi gibi zamanlara atıf yapılarak ödeme şartıyla yapılan alışverişler; ödeme tarihi gün olarak kesin olmadığı için bu şekilde alışveriş fâsit olur.
5- Alışverişin kesinleşmesini gerektirmeyen bir şart koşulur ve bu şart alıcı ve satıcıya bir menfaat sağlarsa böyle bir alışveriş de fâsittir. Mesela, bir kimse bir kamyon satın alsa, satıcı da alışverişi kesinleştiği tarihten itibaren bir ay daha kullanma şartını koşsa, böyle bir alışveriş fâsittir. Çünkü satıcı hakkı olmayan bir şart koşmuştur ve bu şart karşılığı elde ettiği menfaat bir nevi faizdir.
6- Belirlenmemiş bir malın alışverişi de fâsittir. Mesela, bir koyun sürüsünden alınacak koyunlar belirlenmeden bu sürüden on adet koyun alışverişi yapmak gibi.
7- Vadeli olarak satılan bir malı peşin olarak geri almak da fâsit bir alışveriştir. Zamanımızda bu şekilde çeşit çeşit fâsit alışverişler yapılmaktadır. Buna iyne satışı denir. Mesela: Bir kişi bir kamyon almak için satıcıya geliyor, aralarında vadeli satış üzerinden pazarlık oluyor. Sonra da o kamyon alıcıya verilmeden, alıcı da hiçbir ödeme yapmadan, peşin ödemek şartıyla yeni bir pazarlıkla satan kişi alıcıdan çok daha düşük bir fiyatla, mesela elli milyara vadeli olarak sattığı kamyonu peşin olarak yirmi milyara geri alıyor. Böyle bir alışveriş asla caiz değildir.
8- Karnında yavrusu olan bir hayvan yavrusu ile beraber satılır. Bir kişinin, karnında yavrusu olan bir hayvanı, mesela bir atı, “at doğurunca tayı benimdir” diye yaptığı alışveriş fâsittir.
9- Bir satış içinde iki satış yapmak, mesela hem peşin fiyatı hem de vadeli fiyatı konuşulup bunlardan birisi üzerinde anlaşmadan alışverişi sonuçlandırmak caiz değildir. Ebu Hureyre radıyallahu anh şöyle rivayet etmiştir:
“Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem yapılan tek pazarlık içinde iki pazarlık yapılmasını yasakladı.”
(Ebu Davud, Tirmizî)

Bir satıcı:
a- Peşin olarak şu fiyata,
b- Peşinatsız altı ay vade ile şu fiyata,
c- Şu kadar peşinatla on ay vade ile şu fiyata diye alıcıya teklifte bulunsa, alıcı da bunlardan birini tercih edip mesela peşin olarak almak istese ve bunun üzerinde pazarlık yapıp anlaşsalar böyle bir alışveriş sahih olur. Ancak bunlardan hiçbiri üzerinde tercih yapılmadan hem peşin ve hem de vade üzere pazarlık yapılsa böyle bir alışveriş fâsit olur.
10- Olgunlaşmamış meyve, sebze ve ekinleri dalında ve başağında satmak caiz değildir. Ancak olgunlaşmadan yeşil olarak yenilebilen erik, badem gibi meyveleri dalında satmak caizdir. Olgunlaşmış meyve ve sebzelerin, sararmış ekinin başağında, fasulye ve benzerlerinin kabuğu içinde satılması caizdir.
11- Üzümün doğrudan doğruya şarap üreticisine satılması caiz değildir. Ancak bir satıcı üzümünü pazara götürüp satar da alıcı onu şarap için kullanır veya götürüp şarap üreticisine satarsa üzüm sahibi bundan mesul olmaz. Çünkü satarken onu ne yapacağını bilemez. Satarken de “Ne yapacaksın?” diye sormaya gerek yoktur. Ancak alıcı “Ben bunu şarap yapacağım” veya “Şarap fabrikasına satacağım” diye bir açıklama yaparsa o takdirde bu kişiye üzümün satılmaması gerekir. Çünkü haramda kullanılacağı belli olmuş olur. Harama götüren şey de haramdır. Dolayısıyla üzümü harama vesile yapmak da haramdır. Allah Teâlâ:
“İyilik ve takvada yardımlaşın. Günah işlemek ve düşmanlıkta yardımlaşmayın.”
(Maide, 2)
buyurmaktadır. Üzümü şarap fabrikasına satmak, günah işlenmesine yardımcı olmaktır. “Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem, içki hususunda on kişiye lânet etmiştir:
a- İçki üretene,
b- Kendisi için üretilene,
c- İçene,
d- İçkiyi taşıyana,
e- Kendisi için taşınana,
f- İçkiyi içmesi için birine takdim edene,
g- Satana,
h- Satın alana,
i- Kendisi için satın alınana,
j- İçki parasını yiyene.”
(Tirmizî, İbn Mâce)

12- Satış dışında bir şarta bağlı olarak yapılan alışveriş de fâsittir. Mesela, bir kişi “Oğlum askerden gelirse bu bahçemi sana satarım” dese böyle bir satış fâsit olur. Çünkü şartın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli değildir.
13- Gelecek zamana matuf olarak yapılan alışveriş de fâsittir. Bir kişi “Şu evimi iki ay sonra şu kadar bedel karşılığında satıyorum” dese, karşı taraf da bunu kabul etse böyle bir alışveriş de fâsittir. Çünkü gelecekte gerek satılan malın durumu ve gerekse alıcı ve satıcının durumu belirsizdir.
14- Fâsit bir şartla yapılan alışveriş de fâsittir. Mesela, bir kişi elli kilo yaş kayısı alsa, satıcıya bunu kurutup getirmesini şart koşsa böyle bir şart fâsittir. Çünkü satıcının zararınadır.
15- Herhangi bir malı şarap veya domuz karşılığında almak veya satmak yasaklanmıştır. Böyle bir alışveriş fâsittir.

Mekruh alışverişler

Aslında ve vasıflarında alım satımı meşru olan fakat yasak ve çirkin olan bazı şeylerin içine karışması ile yapılan alışverişler mekruhtur. Şöyle ki:
1- Müşteri kızıştırarak bir malın değerinden daha fazlaya satılmasını sağlamak için yapılan alışveriş mekruhtur. Mesela açık artırma ile yapılan satışlarda menfaat sağlamak kastıyla, bir malın değerinden daha fazla satılmasını sağlamak için sürekli fiyatı artırmak ve malı esas değerinden daha yüksek bir fiyata çıkarmak günahtır. Böyle bir alışveriş mekruhtur.
2- Başka yerlerden, köylerden mallarını satmak için gelenleri yolda karşılayıp getirdikleri malları satın almak men edilmiştir. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:
“Mallar pazara indirilmeden kervanları yolda karşılayıp mallarını satın almayın.”
(Buhari; Müslim)
Böyle bir alışveriş o şehir halkına zarar veriyorsa, mesela fiyatların yükselmesine sebep oluyorsa mekruhtur. Böyle bir alışverişte satıcı da muhayyerdir. Pazara vardığında aldandığını anlar, malının ucuza alındığını fark ederse satıştan rücu edebilir.
3- Cuma namazı için ezan okunduğu vakit, bütün Müslüman mükellef erkeklerin alışverişi bırakıp cuma namazı için camiye koşması gerekir. Cuma için ezan okunduktan sonra alışveriş yapmak tahrimen mekruhtur.
4- Şehirlinin, köylünün malını satın alıp o belde halkına zarar verecek şekilde pahalıya satması mekruhtur. Bilhassa kıtlık zamanında, darlık zamanında köylünün elindeki malları toplayıp piyasada istediği gibi fiyatlar üzerinde tasarruf yapmak, halkı sıkıntıya sokacak şekilde fiyatları yükseltmek mekruhtur. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:
“Şehirli, köylü adına satış yapmasın. Bırakın insanları, Allah birbirleri sebebiyle onları rızıklandırsın.”
(Müslim)

Bâtıl alışverişler

Aslen ve vasıfları bakımından sahih olmayan alışverişler bâtıl alışverişlerdir:
1- Küçük çocukların yaptığı alışverişler
2- Delinin yaptığı alışverişler
3- Aslen necis olan şeylerin alışverişleri
a- Domuz eti
b- Murdar ölen hayvanın yani leşin eti
c- Şarap
d- Kan

4- Mevcut olmayan malların alışverişi; hayvanın karnındaki yavrusunun, topraktan çıkmamış ekinin, dalında bitmemiş meyvenin satışı bâtıldır.
5- Teslimi mümkün olmayan malların alışverişi bâtıl alışverişlerdir. Havada uçan kuşu, denizdeki balığı, çalınmış ve nerede olduğu bilinmeyen bir malın alışverişi bâtıl alışveriştir.
6- Aldatma ihtimali olan alışverişler de bâtıldır.

Sonucu belirsiz olan alışverişler garar denilen, yani aldanma ihtimali olan alışverişlerdir. Bu çeşit alışveriş bâtıldır. Mesela bir ekin tarlasında, bir patates tarlasında ekili bulunan buğdayı veya patatesi yeşermeden önce tahmini olarak satmak, satın almak bâtıldır. Çünkü bu tarladan ne kadar buğday veya patates çıkacağı meçhuldür. Sonu belirsizdir. Alıcının veya satıcının aldanma ihtimali mevcuttur.

Götürü usulü satış

Belirli şartlar dâhilinde götürü usulü satış caizdir. Bu husus şöyle özetlenmiştir: “Fazlalıkla değişimi caiz olan şeyin, götürü usulü ile satışı da caizdir. Fazlalıkla değişimi caiz olmayan bir şeyin götürü usulü satışı da caiz değildir.” Bu duruma göre:
1- Altının altınla götürü usulü ile satışı,
2- Gümüşün gümüşle götürü usulü satışı caiz değildir.
3- Altının gümüşle götürü usulü caizdir.
4- Kendi cinsinden olan;
a- Hurma ile hurmayı,
b- Buğday ile buğdayı götürü usulü satmak caiz olmaz.
5- Buğday ile hurmayı veya buğday ile arpayı veya hurma ile kuru üzümü götürü usulü mübadele etmek caizdir.
6- Tartısı belli olmayan bir yığın arpayı veya sayısı belli olmayan bir yığın karpuzu götürü usulü nakit karşılığında satmak, satın almak caizdir.

Götürü usulü bir satışın caiz olabilmesi için bir kısım şartlar vardır. Şöyle ki:
1- Daha önce veya satış anında satılık malın alıcı tarafından görülmesi gerekir.
2- Götürü ile satılan mal çok olmalı, yani tartmada veya ölçmede zorluk olmalı, malın miktarı da kaç kilo, kaç ölçek veya kaç metre olduğu taraflarca bilinmemelidir.
3- Yığın halindeki mal, mesela buğday çeçi, düz bir zemin üzerinde bulunmalıdır.
4- Satılan malın tahmini, o işin ehli olan bir kişi tarafından yapılmalıdır.
5- Götürü ile satılan mal yayvan bir kap içinde olmamalıdır. Çünkü esnekliği olan yayvan şeylerde tahmin etmek zorlaşır. Mesela çok seyrek dokunmuş bir teliz, bir haral veya çok ince naylon torbalar gibi. Bunlar dik duramadıkları, yayvanlaştıkları için tahminde zorluk çekilir. Taraflardan herhangi biri aldanabilir.

Kârsız satış – zararına satış

Herhangi bir malı kârsız olarak veya zararına satmak caizdir. Ancak bu satışı yapan kişi:
1- Fazla malını elden çıkarmak,
2- Mevsimlik mallarını mevsimi içinde satarak gelecek mevsime kadar atıl kalmasını önlemek,
3- Aşırı ihtiyacından dolayı veya borçlarını ödemek niyetiyle satmak durumunda ise böyle bir alışverişin sakıncası olmaz. Ancak:

1- Müşteriyi aldatmak için önce değerinden çok yüksek fiyat gösterip daha sonra bu fiyatları çok aşağıya çekerek kârsız veya zararına satıyormuş görüntüsü vererek müşteriyi aldatmak;
2- Aynı malları satan küçük esnafı zarara uğratıp onların iflas etmelerini ve kendilerinin piyasada rakipsiz kalıp daha sonra istedikleri şekilde fiyat uygulaması yapmalarını sağlamak şeklindeki kârsız ve zararına satışlar asla caiz değildir. Böyle durumlarda yetkililerin müdahale edip zarar ve aldanmayı önlemeleri gerekir. Hz. Ömer radıyallahu anh, piyasanın altında satış yapan bir kısım büyük tacirleri bu satıştan men etmiştir. Sebep küçük esnafı korumaktır.

Emevi Halifesi Ömer bin Abdülaziz de benzeri bir uygulamayı yasaklamıştır. Şöyle ki: Başka bölgelerden mal getirip satış yapan tacirlerin gelişlerini önlemek için o bölgenin tacirleri fiyatları kırmışlardı. Bunun üzerine Ömer bin Abdülaziz bu uygulamayı yasakladı.

Kârsız ve zararına satışın bir başka boyutu daha vardır. Kişi fakru zaruret içindedir. Aşırı borçlanmıştır. Bu durumdan kurtulmak için elindeki malları kârsız ve zararına satmaktadır. Böyle bir durumda olan bir kişiye yardımcı olmak diğer Müslümanların görevidir. Onun mecburi olarak zararına yaptığı satışı fırsat bilip elindeki malları devralmamalı, bilakis ona ya karz-ı hasen yaparak ya da mallarını değerleri üzerinden satın alarak yardımcı olmalıdır. İslam kardeşliği bunu gerektirmektedir.

Vadeli alışverişler

Alışverişlerde peşin alışveriş esas ise de alıcı ve satıcının karşılıklı rızaları ile vadeli yapılması da caizdir. Ancak vadeli alışverişlerde:
1- Alınan malın hangi tarihte ödeneceği,
2- Şayet vade takside bağlanmışsa ödenecek ay ve günün belirlenmiş olması gerekir.

Vadeli satışın cevazına şu ayet-i kerime delil olarak gösterilmektedir:

“Ey iman edenler! Belirlenmiş bir süre için birbirinize borçlandığınız vakit onu yazın. Bir kâtip onu aranızda adaletle yazsın. Hiçbir kâtip, Allah’ın kendisine öğrettiğini (emrettiğini) yazmaktan çekinmesin. (Dosdoğru) yazsın. Üzerinde hak olan kimse (borçlu da) yazdırsın. Rabbine sığınsın, üzerindeki haktan hiçbir şeyi noksanlaştırmasın. Şayet borçlu sefih veya zayıf veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise, onun velisi adaletle yazdırsın. Bu şekilde yapılan muamelede erkeklerinizden iki şahit gösterin. Eğer iki erkek bulunamazsa rıza göstereceğiniz şahitlerden olmak şartıyla bir erkek iki kadın gösterin ki, onlardan biri yanılırsa diğeri onu düzeltsin ve doğru söylesin. Çağrıldıkları zaman şahitler gelmezlik yapmasınlar. Büyük ve küçük, vadesine kadar hiçbir şeyi yazmaktan sakın üşenmeyin. Öyle yapmanız daha adaletli, şehadet için daha kuvvetli, şüpheye düşmemeniz için daha sağlamdır. Ancak aranızda çevirdiğiniz bir ticaret olursa bu durum farklıdır. İşte o zaman yapmakta olduğunuz alışverişlerinizi yazıp şahit göstermezseniz bir beis yoktur. Hiçbir kâtibe ve hiçbir şâhide zarar verilmesin. Eğer onlardan birine bir zarar verirseniz şunu iyi bilin ki, bu sizin için de bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah bunları size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.”
(Bakara, 282)

Ayet-i kerimeden de anlaşılacağı üzere İslam dini alışveriş muamelesini nasıl sağlama bağlıyor. İnsanlar arasında herhangi bir niza, kırgınlık olmasın, taraflar zarar görmesin, İslam kardeşliği basit dünya çıkarları için bozulmasın diye nasıl muhkem hükümler koyuyor. Toplumların kıyamete kadar meşru olan isteklerine, ihtiyaçlarına ve muamelelerine cevap verecek esasları vazediyor. Bizlere düşen ise İslam’ı doğru öğrenmek, doğru yaşamak ve doğru olarak anlatmaktır.

İslamî esasları toplumların nefis ve hevalarına, gayrimeşru arzu ve isteklerine göre tevil etmek, tahrif etmek; onların bu arzu ve isteklerine cevap vermek için zorlamak İslam’a ve Müslümanlara yapılabilecek en büyük kötülüktür. Müslümanlar her türlü muamelelerini; aile, ticaret, yönetim, sosyal hayat ile ilgili bütün yaşantılarını İslam’a göre, İslam’ın değişmez, değiştirilemez esaslarına göre tanzim etmekle mükelleftir. Aksi davranışlarda, aksi icraatlarda bulunanlar, netice itibariyle dünyada rüsvay ve perişan, ahirette ise azap ve ateşe düçar olurlar.

Vadeli satışlarla ilgili bazı hususlar

1- Bir alışverişte veresiye pazarlık yapılır da vade süresi veya taksitleri konuşulmaz ve belirlenmezse, vade süresi bir ay olarak kabul edilir.
2- Bir mal üzerinde alıcı ile satıcı pazarlık yapar ve bir fiyat üzerinde anlaşırlar da peşin mi, vadeli mi olduğu hususu konuşulmazsa bu alışveriş akdi peşin olarak tahakkuk eder. Çünkü alışverişte asıl olan peşin satmaktır.
3- Alacaklı, borçlunun borcunu ödeyememesi durumunda daha sonraki gün, ay veya yıla erteleyebilir. Bilhassa sıkıntıda, darda olan borçluların borcunu onların ödeyebileceği bir tarihe ertelemek büyük bir fazilettir. Hatta borçlu borcunu hiç ödeyemeyecek durumda ise borcundan vazgeçip bağışlamak daha da büyük bir fazilettir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Eğer borçlu darlık içinde ise bir kolaylığa ulaşıncaya kadar ona mühlet vermek (gerekir). Eğer gerçekleri çok iyi anlayan kimselerseniz (alacağınızı) bağışlayıp tasadduk etmeniz sizin için daha hayırlıdır.”
(Bakara, 280)

Bu hususta Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Bir adam hiç iyilik etmezdi. Sadece borç para dağıtırdı. Tahsil zamanı gelince tahsildarına: ‘İmkânı olanlardan al. Durumu müsait olmayıp sıkıntıda olanlardan alma. Belki Allah da bizim günahlarımızı bağışlar’ derdi. Nihayet adam öldü. Allah ona sordu: ‘Herhangi bir amelin var mıdır?’ O: ‘Hayır. Sadece halka borç para dağıtırdım, tahsil etme zamanı gelince hizmetçimi şöyle diyerek gönderirdim: Durumu müsait olanlardan al, olmayanlardan alma. Belki Allah da bunun sebebiyle bizi bağışlar.’ Allah da ona şöyle buyurdu: ‘Ben de seni affedip günahlarından vazgeçtim.’”
(Buhari)

Peygamberimiz, Efendimiz, Canımız Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem başka bir hadis-i şerifte şöyle buyurmaktadır:

“Kim güç durumda olan bir borçlu kişiye mühlet verir ya da (borcunu) hiç almazsa Allah onu kıyamet gününde, kendi gölgesinden başka bir gölgenin olmadığı günde arşının gölgesi altında gölgelendirecektir.”
(Tirmizî)

Ebu Katâde radıyallahu anh, alacağı olan bir kişiyi aramaya çıktı. Borçlu da ondan kaçıp bir yere gizlendi. Nihayet Ebu Katâde radıyallahu anh adamı buldu. Borçlu adam başladı özür dilemeye:

  • Çok dardayım. Verecek param yok, dedi.
    Ebu Katâde radıyallahu anh:

  • Allah aşkına doğru mu söylüyorsun? dedi.
    Adam:

  • Evet, Allah şahit ki doğru söylüyorum, dedi.

Bunun üzerine Ebu Katâde radıyallahu anh şöyle dedi:

  • Ben Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu duydum:

“Kim, Allah’ın kendisini kıyamet üzüntülerinden kurtarmasından hoşlanırsa güç durumda olan borçlusuna (alacağını) erteleyerek rahat bir nefes aldırsın ya da alacağından vazgeçsin.”
(Müslim)

ve Ebu Katâde radıyallahu anh adamı serbest bıraktı.

4- Veresiye satışlarda vade farkı koymak caizdir.
a- Vade farkı hesaplanırken faiz baz alınarak hesaplanmamalıdır.
b- Vade farkı aşırı kâr oranında olmamalıdır. Yani gabn-i fahiş olmamalıdır.
c- Alıcının piyasayı bilmediğinden, malın kıymetini takdir edemediğinden faydalanarak alıcı aldatılmamalıdır.
d- Gayrimeşru şart koşulmamalıdır. Mesela: “Taksitleri zamanında ödemezsen şu kadar faiz uygularım” diye şart koşmak gibi.

5- Borçlu borcunu zamanında ödemez ve alacaklıdan bir süre isterse, alacaklı isterse bu süreyi verir ve alacağı miktarı o süre bitiminde aynen alır. İsterse alacağını, alacağı tarihten itibaren altına çevirerek süre bitiminde ya kaç gram ise o gram altını ya da o altına tekabül eden parayı alır. Şöyle ki:

Bir kimse mesela onuncu ayın birinde ödemek üzere bir esnafa borçlandı. Ödeme tarihi geldiğinde ödeme imkânı bulamadı. Alacaklıya gidip borcunun beş ay ertelenmesini talep etti. Alacaklı da bu teklifi kabul ederek beş ay sonra yani bir martta ödenmek üzere anlaştılar. Bu durumda alacaklı:
a- Alacağını, mesela bir milyar lirayı, ertelenen ödeme tarihinde isterse bir milyar olarak alır.
b- İsterse bir milyar lirayı borçlunun ilk ödeme tarihi olan onuncu ayın birinde altına çevirir. Kaç gram altın ederse ertelediği tarihte o kadar altını ya da tekabül ettiği parayı alır.

6- Borçlu olan kişinin, imkânı olduğu müddetçe borcunu zamanında ödemesi gerekir. Borcunu her türlü ihtiyaçlarının önüne alması, önce borcunu ödeyip sonra diğer ihtiyaçlarını görmesi lazımdır. Zamanımız insanları dar imkânları ile çok şeye sahip olmak istiyor, aşırı derecede borçlanıyor; sonra da bankadan krediler alıyor veya tefecilerin eline düşüyor. Haramların içine dalıyor. Hem kendisi hem aile efradı büyük sıkıntılar çekiyor. Alacaklıları da mağdur ediyorlar. Faiz bataklığına düşen bir insanın felah bulması, huzur içinde yaşaması, sağlıklı bir ticaret yapması mümkün değildir.

Bir kısım varlıklı kişiler de imkânları olduğu halde borcunu vaktinde ödemiyor, savsaklıyor ve bunu kendisi için bir fayda zannediyor. Hâlbuki bu gibi kişilerin ne Allah Teâlâ’nın ne Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in ne de insanların yanında bir değeri vardır. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır:

“Kim ödemek niyetiyle insanların malını alırsa, Allah onun namına onu öder. (Yani ödemesinde kolaylık ihsan eder.) Kim de insanların malını telef etmek niyetiyle alırsa (borcunu ödememek niyetiyle alırsa) Allah da onu telef eder.”
(Buhari)

Diğer bir hadis-i şerifte şöyle buyruluyor:

“Zenginin, ödeyecek durumu olduğu halde borcunu ödemeyi uzatması zulümdür.”
(Buhari, Müslim)

Diğer bir hadis-i şerif de şöyledir:

“Herhangi bir kimse ödememek niyetiyle bir adamdan borç alırsa, Allah’a hırsız olarak kavuşur.”
(İbn Mâce)

Başka bir hadis-i şerifte de şöyle buyruluyor:

“En hayırlınız, borcunu en güzel şekilde ödeyendir.”
(Buhari, Müslim)

Müslüman bir insan olur olmaz, lüzumsuz yere borçlanmamalıdır. Allah Teâlâ’nın huzuruna borçlu gitmemelidir. Şayet borçlanmak mecburiyetinde kalırsa, ödeyebileceği kadar borçlanmalı ve borcunu zamanında ödemelidir. Peygamberler ve sıddıklardan sonra Allah indinde insanların en hayırlıları şehitlerdir. Böyle olduğu halde Allah Teâlâ şehitlerin bütün günahlarını affediyor, ancak kul hakkını affetmiyor. Bir kişinin borcunu savsaklaması, zamanında ödememesi kul hakkına girer. Dolayısıyla günahkâr olur.

7- Bir borçlunun, vadesi gelmeden önce borcunu ödemesi ve böylece belki de sıkıntıda olan alacaklısına yardımcı olması çok güzel bir davranıştır. Nasıl ki alacaklı, darda olan borçlusuna borcunu erteleyerek yardımcı oluyorsa, borçlunun da imkânı olduğu takdirde vadesi gelmeden önce borcunu ödemesi aynı şekilde memduhtur, övülmeye layıktır. Böyle durumda:
a- Borcunu vade tarihinden önce getiren borçlu, buna karşılık alacaklıdan bir çıkar talebinde bulunmamalıdır.
b- Alacaklı olan, borcunu erken ödeyen borçlunun bir talebi ve bir şartı olmadan alacağından bir kısmını almayabilir, hibe edebilir. Bunda bir sakınca yoktur. Mesela: Üç yüz bin lira alacağı olan bir kişi bu alacağından yirmi bin lirasını borçluya hibe ederek iki yüz seksen bin lira olarak alabilir. Ancak borçlu, alacaklısına “Sana olan borcumu vadesi gelmeden ödeyeceğim. Ancak buna karşılık sen de alacağından şu kadar miktarı alma” diye şart koşarsa caiz değildir.
c- Halk arasında “senet kırdırmak” diye tabir edilen senet, çek satışı caiz değildir. Şöyle ki: Bir kişi elinde bulunan bir senet veya çekin karşılığını zamanı gelmeden, mesela bir ay önceden tahsil etmek istiyor. Beş yüz bin liralık çeki karşı tarafa dört yüz bin liraya satıyor. Böyle bir satış da faiz muamelesi olduğundan asla caiz değildir.

İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Yer İmsak İftar
Konya 05:31 19:05

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Selçuklu 05:31 19:05
Akşehir 05:35 19:10
Ilgın 05:33 19:08
Bozkır 05:33 19:06
Altınekin 05:29 19:04
Kulu 05:27 19:03

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:24 18:59
Karaman 05:29 19:02
Niğde 05:22 18:57
Afyonkarahisar 05:38 19:13
Isparta 05:39 19:13

Büyükşehirler

Şehir İmsak İftar
Ankara 05:27 19:04
İstanbul 05:41 19:19
İzmir 05:52 19:27
Bursa 05:42 19:19
Antalya 05:39 19:13
Adana 05:21 18:54

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Mekke 05:14 18:38
Medine 05:13 18:38
Londra 04:18 18:14
Washington 05:48 19:23
Toronto 05:51 19:32
Bakü 05:18 18:55
New York / Jersey City 05:34 19:11
San Francisco 05:51 19:25

İftar menüsü

Menü İçeriği

  • Yeşil otlu patates çorbası

  • Çökertme kebabı

  • Garnitürlü pilav

  • Vişne hoşafı (vişne kompostosu)

  • Muhallebili Kemalpaşa tatlısı

Ana yemek tarifi: Çökertme kebabı

Malzemeler:

  • 500 gram biftek

  • 3 orta boy patates

  • 5 yemek kaşığı yoğurt

  • 2 yemek kaşığı zeytinyağı

  • Tuz

  • Kekik

  • Kırmızı pul biber

  • Kızartmak için sıvı yağ

Et marinesi için:

  • 1 küçük boy soğan

  • 2 diş sarımsak

  • 4 yemek kaşığı zeytinyağı

  • 2 yemek kaşığı sirke

  • Kekik

  • Kimyon

Domates sosu için:

  • 3 orta boy domates

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • 1 yemek kaşığı zeytinyağı

  • Tuz

Yapılışı:
Bifteği ince jülyen şeklinde doğrayın. Etleri derin bir kaba alın. Üzerine ince doğranmış soğan ve sarımsağı ekleyin. Zeytinyağı, sirke, kekik ve kimyonu ilave edip karıştırın. Etleri en az 1 saat marine edin.

Domates sosu için tavaya zeytinyağını alın. Salçayı ekleyip kısa süre kavurun. Rendelenmiş domatesleri ve tuzu ekleyin. Sosu yaklaşık 5 dakika pişirip ocaktan alın.

Etleri geniş ve ısıtılmış tavaya alın. Suyunu salıp çekene kadar pişirin. Son olarak tuz ve baharatları ekleyip 1-2 dakika daha pişirin.

Patatesleri soyup kibrit çöpü inceliğinde doğrayın. Kızgın yağda çıtır hale gelene kadar kızartın.

Yoğurdu bir kapta çırpın. İsteğe göre içine rendelenmiş sarımsak ekleyebilirsiniz.

Servis tabağına önce kızarmış patatesleri alın. Üzerine yoğurdu dökün. Ardından domates sosunu ve pişen etleri ekleyin. Sıcak servis edin.

 

16 Mart 2026 Pazartesi: Konya ve Dünya Gündemi – Kapsamlı Gün Sonu Ajandası

16 Mart 2026 Pazartesi günü Konya’da Ramazan ayının manevi atmosferi kültürel etkinlikler ve şehir hayatındaki hareketlilikle hissedilirken, Türkiye ve dünya gündeminde ekonomi, jeopolitik gelişmeler ve piyasalardaki dalgalanmalar öne çıktı. Gün sonu ajandasında yerel gelişmelerden küresel başlıklara uzanan geniş bir çerçeve dikkat çekti.

Konya’da Bugün

16 Mart 2026 Pazartesi günü Konya’da Ramazan ayının 26. günü çeşitli dini ve kültürel etkinliklerle geçti. Kentte hava çok bulutlu, sıcaklıklar 7 ila 17 derece arasında seyretti. Şehirde iftar saatine yönelik hazırlıklar ve Ramazan’a özel programlar öne çıktı. Konya Büyükşehir Belediyesi’nin organize ettiği Siyer Sergisi ve Mukaddes Emanetler sergisi gün boyunca ziyaretçilerini ağırladı. Selçuklu Kongre Merkezi’nde devam eden Emure Moda Günleri ise alışveriş ve moda tutkunlarını bir araya getirdi. Sinemalarda ise “Çığlık 7”, “Hamnet”, “Gelin!”, “Şeyatin-i Cin” gibi filmler gösterimdeydi. Kentte gün boyunca trafik ve asayiş olayları olağan seyrinde devam etti. Yerel basında öne çıkan haberler arasında ise Ramazan etkinlikleri, kültürel programlar ve güncel hava durumu yer aldı.

Konya’da bugün, vatandaşların gündeminde iftar saati ve Ramazan’a özel etkinlikler başı çekti. Özellikle Taş Bina Sergi Salonu’nda düzenlenen Siyer Sergisi ve Tantavi Kültür ve Sanat Merkezi’ndeki Mukaddes Emanetler sergisi, hem yerli hem de şehir dışından gelen ziyaretçilerin ilgisini çekti. Hava koşullarının çok bulutlu olması, dış mekan etkinliklerini kısmen etkilerken, kapalı alanlarda düzenlenen programlara katılım yüksek oldu. Şehirdeki alışveriş merkezleri ve pazarlar, Ramazan alışverişi için hareketliydi. Ayrıca, Konya’daki sinema salonlarında vizyondaki filmler, özellikle gençler ve aileler tarafından tercih edildi. Gün boyunca yaşanan trafik kazaları ve asayiş olayları ise ciddi bir olumsuzluk yaratmadı; emniyet birimleri rutin kontrollerini sürdürdü.

Türkiye Gündemi

Kısa Özet

Türkiye genelinde 16 Mart 2026 Pazartesi günü, ekonomi, siyaset ve toplumsal gelişmeler açısından hareketli geçti. Gündemin en önemli başlıkları arasında, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) faiz kararının ardından piyasalardaki dalgalanmalar, Orta Doğu’daki jeopolitik gelişmelerin ekonomi ve güvenlik üzerindeki etkileri, Ramazan ayı kapsamında düzenlenen etkinlikler ve toplumsal dayanışma kampanyaları yer aldı. Ayrıca, tarihçi ve yazar Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın vefatı ve cenaze töreni, ülke genelinde geniş yankı buldu. Hükümetin yeni ekonomik tedbirleri ve sosyal yardımlar konusundaki açıklamaları da günün öne çıkan gelişmeleri arasındaydı.

Türkiye’de gün boyunca ekonomi gündemi oldukça yoğundu. TCMB’nin politika faizini %37’de sabit tutma kararı, piyasalarda beklenen bir adım olarak karşılandı ve finansal istikrarın korunmasına yönelik mesajlar verildi. Jeopolitik risklerin artması, özellikle Orta Doğu’daki ABD-İsrail-İran geriliminin enerji fiyatlarına ve döviz kurlarına etkisi, ekonomi yönetimi tarafından yakından takip edildi. Ramazan ayının 26. günü vesilesiyle ülke genelinde iftar programları, yardım kampanyaları ve dini etkinlikler düzenlendi. Ayrıca, Oscar Ödülleri’nde Javier Bardem’in “Özgür Filistin” çıkışı ve Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın son yolculuğuna uğurlanması, sosyal medyada ve haber bültenlerinde geniş yer buldu. Hükümetin sosyal yardımlar ve ekonomik destek paketleriyle ilgili açıklamaları, özellikle dar gelirli kesimler tarafından ilgiyle takip edildi. Günün sonunda, yeni trafik cezalarının yürürlüğe girmesi ve çeşitli illerde düzenlenen operasyonlar da gündemdeydi.

Dünya Gündemi

Kısa Özet

16 Mart 2026’da dünya gündeminin merkezinde Orta Doğu’daki ABD-İsrail-İran savaşı, Hürmüz Boğazı’nın kapatılması ve küresel enerji piyasalarındaki dalgalanmalar yer aldı. ABD eski Başkanı Donald Trump’ın, Hürmüz Boğazı’nın NATO desteğiyle açılması çağrısı, Almanya, Birleşik Krallık, İtalya ve Yunanistan tarafından reddedildi. İran, komşu ülkelere saldırı niyetinin olmadığını açıkladı. Dubai Havalimanı’na yönelik İHA saldırısı ve İran’ın savaş bilançosu (700 füze, binlerce İHA) küresel güvenlik endişelerini artırdı. ABD ve Avrupa’da ekonomik göstergeler, enerji fiyatlarındaki yükseliş ve jeopolitik riskler nedeniyle baskı altında kaldı. Oscar Ödülleri’nde “Özgür Filistin” mesajı ve çeşitli ülkelerdeki toplumsal hareketler de öne çıkan başlıklar arasındaydı.

Dünya genelinde, Orta Doğu’daki çatışmaların 17. gününe girilmesiyle birlikte, enerji güvenliği ve küresel ticaret rotaları yeniden tartışma konusu oldu. Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması, petrol ve doğalgaz fiyatlarında dalgalanmalara yol açtı. ABD’nin NATO müttefiklerinden destek bulamaması, Batı ittifakında görüş ayrılıklarını ortaya koydu. Dubai Havalimanı’na yapılan İHA saldırısı, sivil havacılık güvenliği açısından yeni önlemlerin gündeme gelmesine neden oldu. İran’ın savaş bilançosu ve komşu ülkelere saldırı niyetinin olmadığını açıklaması, bölgedeki tansiyonu bir nebze düşürse de, uluslararası piyasalar üzerindeki belirsizlik devam etti. Avrupa ve ABD’de ise ekonomik büyüme verileri, enerji fiyatlarındaki artış ve enflasyon baskısı nedeniyle olumsuz seyretti. Oscar Ödülleri’nde verilen toplumsal mesajlar, küresel kamuoyunda yankı buldu.

Ekonomi Gündemi

Kısa Özet

Ekonomide 16 Mart 2026 günü, TCMB’nin faiz kararının ardından piyasalarda dalgalanma yaşandı. Borsa İstanbul’da BIST 100 endeksi günü düşüşle kapattı. Döviz kurları ve altın fiyatlarında sınırlı hareketlilik gözlendi. Brent petrol fiyatı, Orta Doğu’daki jeopolitik risklerin etkisiyle 104,75 dolar seviyesine yükseldi. Akaryakıt fiyatlarında ise 14 Mart’tan itibaren geçerli olan zamların ardından yeni bir değişiklik yapılmadı. Konya Ticaret Borsası’nda hububat fiyatları hafif dalgalanırken, tarım sektöründe üretici ve tüccarların beklentileri gündemdeydi. TCMB Başkanı Fatih Karahan, enflasyonun hanehalkı üzerindeki farklı etkilerine dikkat çekti ve sıkı para politikasının sürdürüleceğini vurguladı.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, yılın ikinci Para Politikası Kurulu toplantısında politika faizini %37’de sabit tuttu. Bu karar, piyasa beklentileriyle uyumlu olarak finansal istikrarın korunmasına yönelik bir adım olarak değerlendirildi. Jeopolitik gelişmelerin enerji fiyatları ve enflasyon üzerindeki etkileri yakından izleniyor. Borsa İstanbul’da BIST 100 endeksi günü %0,96’lık düşüşle 12.967,15 puandan kapattı. Dolar/TL kuru 44,18 seviyesinde yatay seyrederken, Euro/TL kuru 50,80’e yükseldi. Altın fiyatlarında ise ons bazında %0,60’lık bir düşüş yaşandı. Brent petrol fiyatı, küresel risklerin etkisiyle 104,75 dolara yükseldi. Akaryakıt fiyatlarında ise son zamların ardından yeni bir değişiklik yapılmadı. Tarım sektöründe ise Konya Ticaret Borsası’nda hububat fiyatları hafif dalgalanırken, üreticiler ve tüccarlar yeni sezon beklentilerini değerlendirdi.

Borsa Verileri (16 Mart 2026 Kapanış)

Endeks/Hisse Kapanış (₺) Günlük Değişim (%) İşlem Hacmi (₺) Notlar
BIST 100 12.967,15 -0,96 115.000.000.000 Günlük düşüş, 100 hissenin 40’ı yükseldi
En Çok İşlem Gören 1 THYAO 290,00 -0,77 8.240.004.632
En Çok İşlem Gören 2 TUPRS 255,00 0,79 7.860.862.170
En Çok İşlem Gören 3 SASA 2,48 0,81 6.304.000.166
En Çok Yükselen 1 MARKA 26,62 10,00 95.764.511
En Çok Yükselen 2 KMPUR 17,16 10,00 270.304.740
En Çok Yükselen 3 KERVN 3,52 10,00 6.570.472
En Çok Düşen 1 GENKM 14,35 -9,97 488.475.354
En Çok Düşen 2 KLRHO 159,80 -9,97 507.151.644
En Çok Düşen 3 TATEN 11,02 -9,97 457.592.768

Borsa İstanbul’da 16 Mart 2026 günü, BIST 100 endeksi %0,96’lık bir düşüşle 12.967,15 puandan kapandı. Gün içinde endeks en düşük 12.880,01, en yüksek 13.137,73 puanı gördü. Endekse dahil 100 hissenin 40’ı değer kazanırken, 58’i değer kaybetti. İşlem hacmi 115 milyar TL’ye ulaştı ve bu hacmin %64’ü BIST 100 hisselerinde gerçekleşti. En çok işlem gören hisseler arasında THYAO, TUPRS ve SASA öne çıktı. Günün en çok yükselen hisseleri MARKA, KMPUR ve KERVN olurken, en çok değer kaybedenler ise GENKM, KLRHO ve TATEN oldu. Sektörel bazda ise BIST TEKİRDAĞ endeksi %2,61 artışla öne çıkarken, BIST SİGORTA endeksi %3,35’lik kayıpla en çok düşen endeks oldu. Borsadaki genel eğilim, jeopolitik riskler ve TCMB’nin faiz kararı sonrası oluşan belirsizliklerle şekillendi.

Döviz Kurları (16 Mart 2026 Kapanış)

Döviz Cinsi Alış (₺) Satış (₺) Günlük Değişim (%) Kaynak
USD (Dolar) 44,1060 44,1855 -0,03 TCMB
EUR (Euro) 50,5073 50,5983 0,61 TCMB
GBP (Sterlin) 58,3741 58,6784 0,46 TCMB
CHF (İsviçre Fr.) 55,7354 56,0932 0,33 TCMB
RUB (Rus Rublesi) 0,5416 0,5487 -1,2 TCMB
JPY (100 Japon Yeni) 27,6262 27,8092 – TCMB
CNY (Çin Yuanı) 6,3579 6,4411 0,15 TCMB

Döviz piyasalarında 16 Mart 2026 günü, ABD Doları/TL kuru 44,18 seviyesinde yatay bir seyir izledi. Euro/TL kuru ise %0,61’lik artışla 50,80 seviyesine yükseldi. İngiliz Sterlini ve İsviçre Frangı’nda da hafif yükselişler gözlendi. Rus Rublesi ise %1,2’lik bir düşüş yaşadı. TCMB’nin belirlediği gösterge kurlar, serbest piyasa ile paralel seyretti. Döviz piyasalarındaki bu hareketlilik, Orta Doğu’daki jeopolitik riskler ve TCMB’nin faiz kararı sonrası oluşan beklentilerle yakından ilişkiliydi. Özellikle enerji fiyatlarındaki artış, döviz kurlarında yukarı yönlü baskı oluşturdu. Ancak, TCMB’nin sıkı para politikası ve döviz rezervlerindeki toparlanma, kurda ani dalgalanmaların önüne geçti.

Altın Fiyatları (16 Mart 2026 Kapanış)

Altın Cinsi Alış (₺) Satış (₺) Günlük Değişim (%) Saat
Gram Altın 7.104,45 7.105,33 -0,43 17:45
Ons Altın (USD) 4.997,11 4.997,79 -0,43 18:00
Çeyrek Altın 11.367,11 11.617,21 -0,43 17:45
Yarım Altın 22.663,18 23.234,42 -0,43 17:45
Ziynet Altın 45.468,51 46.326,78 -0,43 17:45
Cumhuriyet Altını 47.662,00 48.378,00 -0,73 14:19

Altın piyasasında 16 Mart 2026 günü, gram altın 7.100,48 TL seviyesinden kapanış yaptı ve gün içinde %0,50’lik bir düşüş yaşandı. Ons altın uluslararası piyasalarda 4.989,45 dolar seviyesine geriledi. Çeyrek altın 11.609,29 TL, Cumhuriyet altını ise 46.295,14 TL’den işlem gördü. Altın fiyatlarındaki bu düşüşte, küresel piyasalarda artan risk iştahı ve ABD dolarındaki yatay seyir etkili oldu. Son beş işlem gününde gram altının kapanış fiyatları 7.104,06 TL ile 7.355,63 TL arasında dalgalandı. Altın yatırımcıları, jeopolitik riskler ve enflasyon beklentileri nedeniyle piyasayı yakından takip etmeye devam ediyor. Özellikle Orta Doğu’daki gelişmeler, altın fiyatlarında kısa vadeli dalgalanmalara yol açtı.

Emtia Verileri (16 Mart 2026 Kapanış)

Emtia Alış Satış Günlük Değişim (%) Saat
Brent Petrol (USD/Varil) 104,75 104,75 – 18:00
Gümüş Ons (USD) 85,67 85,74 -2,56 21:39
Platin (USD) 49,50 49,62 -0,92 21:39
Paladyum (USD) 37,23 37,31 -1,95 21:39

Emtia piyasalarında 16 Mart 2026 günü, Brent petrol fiyatı 104,75 dolar seviyesinde işlem gördü. Son haftalarda Orta Doğu’daki çatışmalar nedeniyle petrol fiyatlarında ciddi dalgalanmalar yaşandı; 9 Mart’ta 119,50 dolara kadar çıkan Brent petrol, bir miktar gerileyerek 104,75 dolara oturdu. Gümüş, platin ve paladyum gibi değerli metallerde ise düşüş eğilimi gözlendi. Gümüş ons fiyatı %2,56, platin %0,92, paladyum ise %1,95 oranında değer kaybetti. Emtia piyasalarındaki bu hareketlilik, küresel arz-talep dengesi ve jeopolitik risklerle yakından ilişkiliydi. Özellikle enerji fiyatlarındaki yükseliş, Türkiye’de akaryakıt fiyatlarına da yansıdı. Akaryakıt fiyatlarında ise 14 Mart’tan itibaren geçerli olan zamların ardından yeni bir değişiklik yapılmadı. Konya’da benzin litre fiyatı 63,40 TL, motorin 68,19 TL, LPG ise 30,41 TL seviyesinde kaldı.

Konya Ticaret Borsası (16 Mart 2026)

Ürün En Az (₺) En Çok (₺) Ortalama (₺) İşlem Miktarı (Kg) İşlem Adedi
Makarnalık Buğday 13,4030 14,1830 13,6792 63.000 3
2. Grup Makarnalık Buğday 13,8010 13,8010 13,8010 30.000 1
Düşük Vasıflı Mak. Buğday 13,4030 14,1830 13,5685 33.000 2
Kırmızı Sert Buğday 14,6320 15,4020 15,1966 112.000 5
1. Grup Kırmızı Sert Ekm. 14,7510 15,4020 15,3426 89.000 4
Düşük Vasıflı Kırmızı Sert 14,6320 14,6320 14,6320 23.000 1
Diğer Beyaz Buğday 14,9130 14,9130 14,9130 29.000 1
Düşük Vasıflı Diğer Beyaz 14,9130 14,9130 14,9130 29.000 1
Arpa 13,7510 14,3110 14,1712 280.000 11
1. Grup Arpa 14,2000 14,3010 14,2561 45.000 2
2. Grup Arpa 14,1010 14,3110 14,2667 133.000 5
Standart Dışı Arpa 13,7510 14,1020 14,0091 102.000 4
Mısır 12,9670 13,4000 13,1612 699.000 25
Standart Dışı Mısır 12,9670 13,4000 13,1612 699.000 25

Konya Ticaret Borsası’nda 16 Mart 2026 günü, makarnalık buğday, kırmızı sert buğday, arpa ve mısır gibi temel tarım ürünlerinde işlem hacmi yüksek seyretti. Makarnalık buğdayda ortalama fiyat 13,68 TL, kırmızı sert buğdayda 15,19 TL, arpada ise 14,17 TL olarak gerçekleşti. Mısırda ise ortalama fiyat 13,16 TL oldu. Hububat fiyatlarında gün içinde hafif dalgalanmalar yaşandı. Borsada toplamda 1.343.000 kg ürün işlem gördü. Konya Ticaret Borsası, Türkiye’nin en büyük tarım borsalarından biri olarak, üretici ve tüccarların buluşma noktası olmayı sürdürdü. Günlük bültende, ürünlerin kalite ve vasıf durumuna göre fiyat farklılıkları dikkat çekti. Özellikle kaliteli ürünlerde fiyatlar daha yüksek seyretti. Borsa yönetimi, elektronik satış salonu ile işlemlerin şeffaf ve hızlı bir şekilde gerçekleşmesini sağladı. Tarım sektöründe yeni sezon beklentileri ve küresel piyasalardaki gelişmeler, fiyatların seyrini belirlemeye devam ediyor.

Nöbetçi Eczaneler

Konya Merkez (Selçuklu, Karatay, Meram)

İlçe Eczane Adı Adres Telefon
Selçuklu Farabi Eczanesi Ferhuniye Mah. Hastane Cad. No:29A (Numune Hastanesi Karşısı) 0332 352 60 01
Selçuklu Yeni Merve Eczanesi Akşemsettin Mah. Saray Cad. No:6E (Başkent Hastanesi Karşısı) 0332 247 16 55
Selçuklu Gülşen Eczanesi Hocacihan Mah. Saray Cad. No:123A (Şekertekke Hocacihan Dolmuş Sonu) 0332 322 20 20
Meram Havzan Eczanesi Havzan Mah. Kılıkçı Sok. No:12B (30 Nolu Havzan Sağlık Ocağı Karşısı) 0332 322 10 80
Selçuklu Filiz Eczanesi Akşemsettin Mah. Yeni Sille Cad. No:99A-B (14 Nolu Sağlık Ocağı Karşısı) 0332 261 10 30
Selçuklu Elif Şifa Eczanesi Şeyh Şamil Mah. Eminönü Cad. Selçuklu Park Sitesi No:23E 0332 551 50 55
Selçuklu Yiğit Eczanesi Beyhekim Mah. Turgut Özal Cad. No:7AB (Beyhekim Eğitim Araştırma Karşısı) 0332 851 27 00
Selçuklu Melike Eczanesi Kosova Mah. Ebru Sok. No:7J (Özel Farabi Hastanesi Karşısı) 0332 261 22 12
Karatay Nane Limon Eczanesi İstiklal Mh. Şehit Bayram Olgun Cd. No:5G (Şehir Hastanesi Yanı) 0332 312 97 99
Karatay Selimiye Eczanesi Aziziye Mah. Selimiye Cad. No:16/A (Yeni Mevlana Çarşısı Yanı) 0506 041 49 24
Karatay Mercan Eczanesi Pirebi Mah. Dr. Ahmet Özcan Cad. İpekyolu Apt. B Blok No:111D (A101 Yanı) 0332 322 40 74
Selçuklu Birlik Eczanesi Ferhuniye Mah. Ahmet Hilmi Nalçacı Cad. Hisar İşhanı No:2/A 0332 238 52 97

Vefat Edenler

Konya Merkez (16 Mart 2026)

Adı Soyadı Doğum Yılı/Yeri Cenaze Namazı Mezarlık
Mustafa Kartal Çokkaynar 1977, Konya Öğle Musalla Mezarlığı
Fatma Karataş 1932, Artvin Öğle Musalla Mezarlığı
Mitat Bayram 1954, Kamışlıöz Öğle Hocacihan Mezarlığı
Selami Gülseven 1962, Kozaklı İkindi Araplar Mezarlığı
Ahmet Ceyhan Kösterit 1938, Zonguldak İkindi Araplar Mezarlığı
İsmail Kırdı 1958, Deste Öğle Yağbasan Mezarlığı
Süleyman Köseoğlu 1943, Tomarza Öğle Üçler Mezarlığı
Mustafa Cankardaş 1957, Konya Öğle Yazır Mezarlığı
Fatih Kartlar 1984, Konya İkindi Kağnıcılar Mezarlığı
Bebek (Remzi) Uzundemir 2026 16:00 Araplar Mezarlığı
Serpil Şeker 1972, Hadim İkindi Elmacı Mezarlığı
Döndü Aydoğmuş 1947, İmran İkindi Yazır Mezarlığı
Bebek Kızoğlu 2026 14:00 Saraçoğlu Yeni Mezarlığı
Mehmet Yıldız 1960, Avalama İkindi Üçler Mezarlığı

Konya merkezde 16 Mart 2026 günü toplam 14 kişi vefat etti ve cenazeleri şehirdeki çeşitli mezarlıklarda toprağa verildi.

Namaz Vakitleri (17 Mart 2026, Konya Merkez)

İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsı
05:31 06:51 13:05 16:28 19:06 20:21

 

Kadir Gecesi, Ramazan ayının en kıymetli gecesidir

Prof. Dr. Öngören, “Bu gece için Peygamber Efendimizin özel bir tavsiyesi var. Hazreti Ayşe validemiz, ‘Kadir Gecesi’ne ulaşırsam ne yapayım?’ diye sorduğunda, Peygamber Efendimiz şu duayı oku diyor: Allahümme inneke afüvvün kerîmün tuhibbül afve fa’fü annî. Türkçesini de söyleyebilirsiniz: Allah’ım! Sen çok affedicisin, kerîmsin (cömert ve lütufkârsın), affetmeyi seversin; beni de affet.” dedi.

Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reşat Öngören, Kadir Gecesi’nin manevi değerini anlattı.

Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece…

Kadir Gecesi’nin, Ramazan ayının en kıymetli gecesi olarak kabul edildiğini kaydeden Prof. Dr. Reşat Öngören, “Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece olarak bilinen Kadir Gecesi’nin, ilahi rahmet ve bağışlanmanın zirveye çıktığı zaman dilimlerinden biri olduğu ifade ediliyor.” dedi.

Ramazan ayının Kur’ân-ı Kerim’de anılan yegane ay olduğunu dile getiren Prof. Dr. Reşat Öngören, “Nitekim Kur’an âyetlerinin indirilmeye başlandığı Kadir gecesi Ramazan ayı içinde yer alır. Öte yandan Peygamber Efendimizin her Ramazan’da o zamana kadar inmiş olan âyetleri Cebrail (a.s.) ile karşılıklı okudukları (mukabele) bilinmektedir. O yüzden Ramazan ayına ‘Kur’an ayı’ denilmiştir.” diye konuştu.

Kadir Gecesi’nin kandil geceleri arasında en önemlisi kabul edildiğini belirten Prof. Dr. Öngören, Kadir Gecesi’nin yalnızca bireysel ibadet açısından değil, toplumsal huzur ve dayanışma açısından da önemli bir fırsat sunduğunu vurguladı.

Bu gecede yapılan ibadet, dua ve tövbeler ayrı bir anlam taşıyor

Prof. Dr. Öngören, “Ramazan ayı içerisinde idrak edilen bu mübarek gecede yapılan ibadet, dua ve tövbeler, manevi arınma ve yenilenme açısından ayrı bir anlam taşıyor” diye konuştu.

Kur’an-ı Kerim’de “bin aydan daha hayırlı” olarak nitelendirilen Kadir Gecesi’nin, Allah’ın rahmet ve mağfiret kapılarının sonuna kadar açık olduğu özel bir zaman dilimi olduğuna işaret eden Prof. Dr. Öngören, bu gecenin en iyi şekilde değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti. Zira “bin aylık” bir zaman dilimi 83 yıllık bir ömre karşılık geliyor; uzun yaşamış bir insan ömrü. O zaman gecenin her saniyesi ayrı bir önem kazanıyor. Bütün geceyi dua, tespih ve ibadetlerle değerlendirmek, uzunca bir ömrü ibadetlerle günahsız tamamlamak anlamına geliyor.

Peygamberimizin Kadir Gecesi’ne rastlanıldığında yapılmasını tavsiye ettiği dua 

Peygamber Efendimizin Ramazan’ın son 10 gününde itikaftan bahsettiğini dile getiren Prof. Dr. Öngören, “İtikaf yalnız başına, topluma karışmadan Allah’ı zikirle meşgul olmak. Yani kulun yanına hiç kimseyi almadan Allah ile baş başa kalması. Dolayısıyla Ramazan içerisinde oruç sebebiyle aç kalmakla “riyazet” var, İtikaf vesilesiyle “halvet” var. Gece ve gündüz istiğfar ile bağışlanma var. Nitekim Peygamber Efendimizin Kadir gecesi için tavsiye ettiği dua tam da bağışlanma talebi üzerine. Hazreti Ayşe validemiz, ‘Ben Kadir Gecesi’ne ulaşırsam ne yapayım?’ diye sorduğunda, şu duayı oku buyuruyor: Allahümme inneke afüvvün kerîmün tuhibbül afve fa’fü annî. Türkçesini de söyleyebilirsiniz: Allah’ım! Sen çok affedicisin, kerîmsin (cömert ve lütufkârsın), affetmeyi seversin; beni de affet.” diye sözlerini tamamladı.

 

Halde fiyatlar ikiye katlandı: artışta ramazan etkisi öne çıktı

Sebze ve meyve fiyatlarında yaşanan hızlı yükseliş, hal piyasasında da dikkat çekici boyutlara ulaştı. Son iki haftada bazı ürünlerde artış oranının yüzde 133’ü bulduğu belirtilirken, sektör temsilcileri mevcut tablonun henüz savaş kaynaklı maliyet baskısından değil, ramazan ayının etkisiyle değişen arz-talep dengesinden kaynaklandığını kaydetti.

ABD ile İran arasında tırmanan çatışmanın Orta Doğu genelinde yarattığı gerilim, Türkiye’de de özellikle gıda fiyatları açısından endişeyle izleniyor. Tarımsal üretimde önemli maliyet kalemleri arasında yer alan akaryakıt ve gübre fiyatlarındaki artış ihtimali, önümüzdeki dönemde meyve ve sebze fiyatlarına yeni zam baskısı oluşturabileceği yönünde değerlendiriliyor.

Halde iki haftalık artış yüzde 133’e ulaştı

Savaşın etkilerinin henüz doğrudan yansımadığı ifade edilen meyve-sebze hallerinde, son iki haftada fiyat artışlarının yüzde 133 seviyesine ulaştığı belirtildi. Bu yükseliş, özellikle tüketici tarafında pazar ve market fiyatlarına ilişkin kaygıları artırdı.

Sektör temsilcileri, fiyat hareketlerinde şu aşamada doğrudan savaş etkisinden söz etmenin erken olduğunu, mevcut artışın daha çok mevsimsel geçiş, hava koşulları ve ramazan ayındaki tüketim eğilimleriyle bağlantılı olduğunu vurguluyor.

“Arzda şimdilik sıkıntı yok”

Sözcü’den Sayime Başçı’nın haberine göre, Türkiye Halciler Federasyonu Başkanı Yüksel Tavşan, ramazan ayının fiyatları tetiklediğini ancak arz tarafında şu an için ciddi bir sorun bulunmadığını söyledi.

Tavşan, son haftalarda etkili olan sert hava koşulları ile sel gibi olayların bazı ürünleri kısmen etkilediğini belirterek, özellikle domates ve sivri biberde fiyat artışları yaşandığını ifade etti. Ancak bu yükselişte temel nedenin savaş değil, ramazan ayına bağlı arz-talep dengesi olduğunu dile getirdi.

Akaryakıt maliyetleri ilerleyen süreçte etkili olabilir

Yüksel Tavşan, önümüzdeki dönemde akaryakıt fiyatlarında yaşanabilecek artışların Türkiye’de de gıda maliyetlerini yukarı çekebileceğini belirtti. Küresel ölçekte savaş ve gerilimlerin maliyet baskısı yarattığını söyleyen Tavşan, bu etkinin zamanla iç piyasaya da yansıyabileceğine işaret etti.

Buna karşın kış sezonunun sona ermesi ve ürün arzının artması halinde, normal şartlarda fiyatlarda düşüş beklendiğini vurgulayan Tavşan, piyasanın seyrinde üretim miktarı ve lojistik maliyetlerin belirleyici olacağını ifade etti.

Gözler hem arzda hem maliyetlerde

Uzmanlara göre önümüzdeki süreçte sebze ve meyve fiyatlarında belirleyici olacak iki temel unsur bulunuyor. Bunlardan ilki, bahar döneminde üretimin artıp artmayacağı; ikincisi ise akaryakıt başta olmak üzere nakliye ve girdi maliyetlerinde yeni artışlar yaşanıp yaşanmayacağı.

Bu nedenle hal piyasasında şu anki yükselişin ana nedeninin ramazan kaynaklı talep artışı olduğu ifade edilse de, jeopolitik gelişmelerin ilerleyen dönemde fiyatlar üzerinde ek baskı oluşturma ihtimali gündemdeki yerini koruyor.

Mübarek Ramazan’ın 25’inci günü | Mübarek Kadir Gecesi

Ramazan ayının manevi ikliminde, gönüllerin arındığı ve duaların semaya yükseldiği müstesna gecelerden biri daha idrak ediliyor. Mübarek Ramazan’ın 25’inci gününde, bin aydan daha hayırlı olduğu müjdelenen Kadir Gecesi, İslam âlemi için rahmet, mağfiret ve bereket kapılarının ardına kadar açıldığı kutlu bir zaman dilimi olarak öne çıkıyor. Müminler, bu mübarek geceyi ibadet, dua, tövbe ve Kur’an tilavetiyle ihya ederek, manevi huzura ve ilahi affa ulaşmanın ümidini taşıyor.

Ayet:

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

Şüphesiz biz onu (Kur’an’ı) Kadir Gecesi’nde indirdik.
Kadir Gecesi’nin ne olduğunu sen ne bileceksin?
Kadir Gecesi, bin aydan daha hayırlıdır.
Melekler ve Ruh (Cebrail), o gecede Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner.
O gece, tan yerinin ağarmasına kadar bir esenliktir.

Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.
(Kadir Suresi)

Hadis:

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Hz. Aişe (r.a.), Peygamber Efendimiz’e, “Ey Allah’ın Resulü! Kadir Gecesi’nin hangi gece olduğunu bilecek olursam, o gece nasıl dua edeyim?” diye sormuş, Efendimiz de şöyle buyurmuştur:
“Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin. Beni bağışla.”

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Tirmizî, Deavât, 84)

Dua:

Daimâ ayakta ve uyanık olan zâtı tesbih ederim. Daimâ var olan zâtı tesbih ederim. Hiçbir zaman gafil olmayıp daimâ muhafaza eden zâtı tesbih ederim. Cömert olup cimrilik yapmayan zâtı tesbih ederim. Cezalandırmada acele etmeyip merhametle muamele eden zâtı tesbih ederim. Allah’ı tesbih ederim, hamd Allah’a mahsustur. Allah’tan başka ilâh yoktur. Allah en büyüktür. Güç ve kuvvet ancak yüce ve azamet sahibi Allah’ın tevfiki iledir. Seni tesbih ederim ey Alîm, seni tesbih ederim ey Azîm. Benim pek büyük olan günahlarımı mağfiret eyle.

Âmin.


Kadrini Kur’an’dan alan gece: Kadir Gecesi

Kadir Gecesi; rahmet, mağfiret ve günahlardan arınma mevsimi olan on bir ayın sultanı Ramazan ayının kalbi mesabesindedir. Yüce Allah (c.c.), Kadir Gecesi’nde Kur’an’ı Hz. Peygamber’e indirerek, melekleri yeryüzüne göndererek ve o geceyi içinde Kadir Gecesi bulunmayan bin aydan daha hayırlı kılarak ona müstesna bir değer vermiştir.

Kadir Gecesi nedir?

“Kadir” kelimesi sözlükte; güç, şeref, hüküm ve kıymet anlamlarına gelmektedir. Kadir Gecesi terkibi ise dinî literatürde, “Ramazan ayında Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece” manasında kullanılmaktadır.

Zaman ve mekânlar, kendilerinde meydana gelen önemli hadiselerle değer kazanır. Kadir Gecesi’nin kıymeti de Kur’an’dan gelmektedir. Çünkü Yüce Allah’ın insanlara son hitabı ve evrensel mesajı olan Kur’an, bu gecede indirilmeye başlanmıştır. Bu gece; kız çocuklarının diri diri toprağa gömüldüğü, taştan, tahtadan ve helvadan yapılmış putların ilah kabul edildiği, zulmün kol gezdiği ve cahiliye karanlığının çöktüğü diyarların İslam nuruyla tanışmaya, Kur’an’la aydınlanmaya ve Hz. Muhammed’in (s.a.s.) risaletiyle şereflenmeye başladığı gecedir.

İnsan için yenilenme ve diriliş vesilesi olan Ramazan ayında saklı bulunan Kadir Gecesi, insanlığın sonsuz saadetine vesile olacak fırsatlarla gelmektedir. Yüce Allah, Kur’an’da Kadir Gecesi’nin bin aydan hayırlı olduğunu bildirmektedir. (Kadr, 97/3) Peygamber Efendimiz de, “Bu ayda öyle bir gece vardır ki bin aydan daha hayırlıdır. Bu gecenin hayrından mahrum kalan, bin ayın hayrından mahrum kalmış gibidir” buyurarak Kadir Gecesi’nin önemine vurgu yapmaktadır. (Nesâî, Sıyâm, 5)

Bin ay yaklaşık seksen yıla, seksen yıl ise bir ömre tekabül etmektedir. Bu nedenle Kadir Gecesi’nde yapılan ibadet ve taatler, seksen yıllık bir ömür boyunca yapılanlara denk kabul edilmiştir. Her ne kadar bazı âlimlere göre bu ifadeler kesretten kinaye olsa da, bu durum bir yönüyle Allah’ın rahmetinin ve lütfunun tecellisi, müminler için ise geri çevrilmeyecek bir kapıdır. Bir hadis-i şerifte, geçmiş ümmetlerin uzun ömürlü olmaları sebebiyle fazla sevap kazanmalarına karşılık Müslümanlara da Kadir Gecesi’nin verildiği belirtilmiştir. (Mâlik, İ’tikâf, 6) Bu hususiyet başka hiçbir geceye verilmemiştir. Öte yandan Kur’an’da dile getirilen ilahî müjdeler, başta Hz. Cebrail olmak üzere meleklerin fecre kadar yeryüzünde dualara, zikirlere ve tilavetlere ortak olmalarıyla taçlandırılmaktadır.

Kadir Gecesi, Ramazan’ın hangi gecesidir?

Kadir Gecesi’nin Ramazan ayı içerisinde bir gece olduğu kesindir. (Bakara, 2/185) Ancak tam olarak Ramazan’ın hangi gecesine rastladığı Kur’an’da bildirilmemektedir. Bununla birlikte çeşitli hadis-i şeriflerde, Ramazan’ın son on gecesinde (Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 5), son on gününün tekli gecelerinde (Müslim, Sıyâm, 207), son yedi gecesinde (Müslim, Sıyâm, 205-206), 21’inci (Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 1) veya 27’nci gecelerinde (Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 179-180) aranması gerektiği ifade edilmiştir.

Ramazan’ın 27’nci gecesinin Kadir Gecesi olduğu yönünde sahabenin ifadeleri de kaynaklarımızda yer almaktadır. Bu bağlamda Tabiîn’den Zirr b. Hubeyş şöyle demektedir:

“Ubey b. Ka’b’a (r.a.), İbn Mesud’un (r.a.) ‘Senenin bütün gecelerini ihya eden kimse Kadir Gecesi’ne tesadüf edebilir’ sözünü hatırlattığımda, bana şu cevabı verdi: Kendisinden başka ilah olmayan Yüce Allah’a yemin olsun ki Kadir Gecesi Ramazan ayındadır. Kadir Gecesi, Rasulullah’ın (s.a.s.) bize namaz kılmamızı emrettiği gecedir. O da Ramazan’ın 27’nci gününün gecesidir. O gecenin alameti, sabahında güneşin beyaz ve ışınları gözü almayacak şekilde doğmasıdır.”
(Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 179)

Abdullah b. Ömer’den gelen bir rivayette de Hz. Peygamber (s.a.s.), “Kadir Gecesi’ni aramak isteyen 27’nci gecede arasın” buyurmuş, böylece 27’nci geceyi ibadet ve zikirle uyanık olarak geçirmemizi tavsiye etmiştir. (Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, VIII, 426) Tarih boyunca İslam toplumlarında da Ramazan ayının 27’nci gecesi Kadir Gecesi olarak rağbet görmüş ve çeşitli programlarla ihya edilmiştir.

Kadir Gecesi’nin Ramazan ayının hangi günü olduğuna dair kesin bir bilginin bulunmamasının hikmeti üzerinde duran âlimler, bu konuda farklı görüşler serdetmiştir. Bunlardan birine göre, Kadir Gecesi’nin açıkça bildirilmesi hâlinde Müslümanların sadece o geceyi ihya etmekle yetinme hatasına düşebilecekleri ifade edilmiştir. Hâlbuki kısmî belirsizlik sayesinde müminlerin Kadir Gecesi ümidiyle bütün Ramazan gecelerini ibadet şuuru içerisinde geçirmeleri istenmiştir. Ayrıca bu sayede, o geceyi tazimde aşırıya kaçılmasının da önüne geçildiği belirtilmiştir. (Zemahşerî, IV, 780; Fahreddin er-Râzî, XXXII, 229-230)

Kaynaklarımızda Kadir Gecesi’ne dair bazı alametler de zikredilmiştir. Rivayetlerin birinde şöyle buyurulmaktadır:

“Kadir Gecesi açık ve net bir gecedir. Sanki bu gecenin içinde ışıldayan bir ay vardır. Bu gece sakin, yağmursuz bir gecedir. Ne sıcaktır ne de soğuk. Yıldızsızdır. O gecenin sabahında güneş ışınsız, yani ışınları gözü almayacak şekilde doğar.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXVII, 425)

Bununla birlikte tabiatta, Kadir Gecesi’nin hangi gece olduğunu kesin ve somut biçimde ispat eden bir işaretten söz etmek mümkün değildir. Çünkü tabiat olaylarının bölgelere göre değişiklik göstereceği açıktır.

Kadir Gecesi nasıl ihya edilmelidir?

Müminler için en güzel örnek olan Hz. Peygamber (s.a.s.), Ramazan ayını; özellikle de Kadir Gecesi’ni de içinde barındıran son on gününü en üst düzeyde ihya etme çabası içerisindeydi. Nitekim Hz. Aişe (r.a.), “Hz. Peygamber (s.a.s.), Ramazan’ın son on gününde başka hiçbir zaman yapmadığı kadar ibadet ve taat konusunda gayret ederdi” buyurmaktadır. (İbn Mâce, Sıyâm, 57)

Aynı şekilde Hz. Peygamber’in (s.a.s.), Ramazan ayının son on gününe girildiğinde dünyevî işlerden uzaklaşıp itikâfa çekildiği, geceleri daha çok ibadet ve tefekkürle geçirdiği ve ailesini de bu konuda teşvik ettiği belirtilmektedir. (Buhârî, Fazlu Leyleti’l-Kadr, 5; İ‘tikâf, 1; Müslim, İ‘tikâf, 1-5; Tirmizî, Savm, 73) Dolayısıyla Hz. Peygamber’in özellikle itikâf için Ramazan’ın son on gününü tercih etmesi, hem Kadir Gecesi’ni yakalamak hem de Ramazan’ın feyzinden azamî ölçüde istifade etmek içindir.

Öte yandan bir Müslümanın, bu mübarek gecenin kıymetini bildiği gibi onun faziletini aile fertlerine de öğretmesi ve onları bu geceyi ihyaya teşvik etmesi nebevî ahlaka uygun bir tavırdır.

Peygamber Efendimiz (s.a.s.), bu gecenin nasıl geçirilmesi gerektiği konusunda yüce bir örneklik ortaya koyduğu gibi ümmetini de bu gecenin kadrini bilmeye ve onu ihya etmeye davet etmiştir. Nitekim şöyle buyurmaktadır:

“Kim Kadir Gecesi’ni, faziletine inanarak ve alacağı sevabı Allah’tan bekleyerek ibadet ve taatle geçirirse geçmiş günahları bağışlanır.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 1)

Bir başka rivayette ise Hz. Aişe’nin (r.a.) Hz. Peygamber’e (s.a.s.) bu gece nasıl dua etmesi gerektiğini sorması üzerine Rasulullah’ın (s.a.s.), “Allahümme inneke afüvvün tuhibbü’l-afve fa‘fu annî” yani “Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin, beni de affet” şeklinde dua etmesini tavsiye ettiği görülmektedir. (Tirmizî, Deavât, 85)

Yüce Allah, kullarına sayısız fırsatlar sunmaktadır. Dünya ve ahiret saadeti için bu fırsatların en iyi şekilde değerlendirilmesi gerekir. Kandil geceleri olarak bildiğimiz zaman dilimlerinin hiç şüphesiz en kıymetlisi ve en önemlisi olan Kadir Gecesi de bizler için bulunmaz bir fırsattır.

Kaynaklarımızda bu geceye has belirli bir ibadet şekli yer almamakla birlikte, Kadir Gecesi’ni ihya edebilmek adına; varsa kaza namazı kılmak, yoksa nafile namaz kılmak, tesbih, tehlil ve zikirde bulunmak, işlenen günahlardan ötürü gözyaşları içinde ve pişmanlık duyarak Yüce Allah’a içten ve samimi bir tövbe ile yönelmek, bu geceye verilen kıymetin kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’i ruhumuza nakşederek çokça okumak, dua etmek, fakirleri, yetimleri, yaşlıları ve çocukları sevindirmek, verilen nimetlerden dolayı Yüce Allah’a şükretmek, nefis muhasebesi yapmak ve mümkünse itikâfa girmek; bu geceyi ihya etmenin en güzel yolları arasında sayılabilir.


Ömre bedel bir gece

Makale: Osman Nuri Topbaş

Rahmet ve mağfiret iklimi olan Ramazan-ı Şerif’in son günlerini idrak ediyor, son günlerine misafir oluyoruz. Misafir olduğumuz bu günlerin içerisinde öyle bir gece var ki Rabbimiz bizlere onu şöyle takdim ediyor:

“Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır.”
(el-Kadr, 3)

Yani Cenab-ı Hak, seksen küsur senelik ecri bu bir gecede ikram ediyor. Bu büyük ikramın bize öğrettiği iki hakikat vardır.

Birincisi, Cenab-ı Hakk’ın nihayetsiz cömertliği ve lütfunun sonsuzluğudur. Zira bir kimse, bir başkasına cömertlik hususunda ne kadar ileri gidebilir? Muhakkak ki verebileceği şey mahdut ve sınırlıdır. Lâkin merhamet ve cömertliği sonsuz olan Mevlamız, tek bir gecede bir ömre bedel ihsanda bulunmaktadır. Ayrıca bu ihsanı her sene kullarına tekrar tekrar lütfetmektedir.

İkinci hakikat ise Rabbimiz’in, Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz’e olan eşsiz muhabbetidir. Cenab-ı Hak, peygamberler arasında yalnız Efendimiz’e Kadir Gecesi’ni ikram buyurmuştur. Bu büyük lütuf yalnız O’na mahsustur. Bizler de O’nun ümmeti olmakla bu muazzam ihsana nail olduk. O’nun yüzü suyu hürmetine bu ikram ile şereflendik, hamd olsun.

Buradan hareketle idrak etmeliyiz ki Cenab-ı Hak, Peygamber Efendimiz’i çok seviyor. Dolayısıyla bizler de Rasulullah Efendimiz’i ne kadar çok sever, O’nun hâliyle ne kadar hâllenmeye gayret edersek, Cenab-ı Hak da bizi o kadar sever, bizleri rahmetiyle kendine yaklaştırır ve mağfiret buyurur.

Zira ayet-i kerimede şöyle buyrulmaktadır:

“(Resulüm!) De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyunuz ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah son derece bağışlayıcı ve esirgeyicidir.”
(Âl-i İmrân, 31)

Peki, Kadir Gecesi’ni bu kadar değerli kılan nedir? Hiç şüphesiz Kur’an-ı Kerim’dir. Nitekim şöyle buyrulmaktadır:

“Biz onu (Kur’an’ı) Kadir gecesinde indirdik.”
(el-Kadr, 1)

Madem ki bir geceye ömürlük kıymet kazandıran Kur’an’dır, o halde bizlere düşen, Cenab-ı Hakk’ın insanlığa hidayet rehberi olarak gönderdiği Kur’an ile alakamızı daimâ canlı ve diri tutabilmektir. Çünkü mümin, kulluk tahsilini Kur’an ile öğrenir. Gönül dünyasını Kur’an ile ziynetlendirir. İdrakini Kur’an ile inkişaf ettirir. Velhasıl Kur’an ile kıymet kazanır.

Şu bir hakikattir ki:

  • Cibrîl -aleyhisselâm- Kur’an’ı indirmiş olduğundan meleklerin en faziletlisi olmuştur.

  • Kur’an, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-’e inmiş olduğundan O, bütün rasullerin seyyidi olmuştur.

  • Kur’an, Ümmet-i Muhammed’e geldiğinden o ümmet, ümmetlerin en üstünü olmuştur.

  • Kur’an, Ramazan ayında indiği için bu ay, ayların en hayırlısı olmuştur.

  • Kur’an, Kadir gecesinde indiğinden o gece, ecir bakımından bin aydan daha öteye geçmiştir; bütün gecelerin en hayırlısı ve en faziletlisi olmuştur.

Dolayısıyla eğer Kur’an bizim kalbimize inerse, hayatımıza saadet güneşi doğar, ömür defterimiz huzurla dolar. Yaşayışımız sırat-ı müstakim üzere olur. Velhasıl bizler, Cenab-ı Hakk’ın sevdiği kullardan oluruz.

Yani Müslümanlığın en mühim şiârı ve alameti, Kur’an’ı daimâ birinci planda tutmak; Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz gibi hayatı canlı bir Kur’an olarak yaşayabilmektir. Bu, Cenab-ı Hakk’ı nasıl sevdiğimizin bir işareti, Rasulullah’a nasıl muhabbet duyduğumuzun da açık bir göstergesidir.

Bir hadis-i şerifte Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır:

“Faziletine inanarak ve karşılığını Allah’tan bekleyerek Kadir gecesini değerlendiren kişinin geçmiş günahları bağışlanır.”
(Buhârî, Îmân 25, 27, 28, 35)

Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, onun hangi gün olduğu hakkında da şöyle buyurmaktadır:

“Kadir gecesini Ramazan’ın son on günü içerisinde arayınız.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 3; Müslim, Sıyâm, 219)

“Kadir gecesini Ramazan’ın son on günündeki tek gecelerde arayın.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 3)

Bu mübarek gece için kesin bir vakit zikredilmemiş, böylece müminlere Kadir Gecesi’nin ömre ömür katan feyiz ve bereketini yakalama gayreti içinde her geceye ayrı bir hassasiyet göstermeleri telkin edilmiştir.

Nitekim Hz. Aişe -radıyallahu anhâ- validemiz, Allah Rasulü’nün Ramazan’ın son on gecesine gösterdiği hassasiyeti şöyle haber vermektedir:

“Ramazan ayının son on günü gelince, Rasulullah geceleri ibadetle geçirir, ailesini uyandırır, hanımlarıyla münasebetten uzak dururdu.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 5)

Efendimiz’in ailesini bizzat uyandırması, onların da bu hususta ciddi bir gayret içinde olmalarını arzu etmesindendir.

Yine Hz. Aişe -radıyallahu anhâ-’dan rivayet edildiğine göre Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Ramazan ayında diğer aylardan daha fazla kulluk yapmaya çalışır, Ramazan’ın son on gününde ise diğer günlerden daha fazla ibadet ederdi. (Müslim, İ‘tikâf, 8)

Bizler de bu gecelere şükür ve istiğfarlarla girmeye gayret edelim. Dilimiz daimâ kelime-i tevhid ve salevat-ı şerifelerle meşgul olsun. Ashab-ı kiram gibi Rasulullah Efendimiz’e daimâ bey‘at hâlinde olmaya çalışalım. Zira onlar, ömürlerini Efendimiz’e bey‘at üzere geçirmenin ve böylece dünya hayatında beraber oldukları gibi ahirette de beraber olabilmenin gayretiyle yaşadılar.

Mesela;

  • Akabe’de, Efendimiz’i canlarından daha çok korumaya, emanetine sahip çıkmaya, İslam’ı yaşamaya bey‘at etmişlerdi.

  • Bedir’de, “Denize girsen arkandan biz de denize gireriz ya Rasulallah” diyerek bey‘at etmişlerdi.

  • Uhud’da, Efendimiz’i mahzun gördüklerinde şehid olmaya bey‘at etmişlerdi.

  • Hudeybiye’de, “Gönlünde ne varsa ya Rasulallah” diyerek tam bir teslimiyetle bey‘at etmişlerdi.

Biz de bir Müslüman olarak ashâbı örnek almalı, onlar gibi Efendimiz’e her hâl ve ahvalde bağlı kalmalıyız. Onlar nasıl yaşadılar, Efendimiz’in hissiyatını kalplerinde nasıl duydular, nasıl hissettilerse; biz de aynı duygulardan hisse almaya çalışmalıyız. Onlar nasıl fedakârlık içinde yaşadılarsa, biz de öyle yaşama azmi içinde olmalıyız. Onlar Efendimiz’i nasıl sevdilerse, bizler de öyle sevmeye gayret etmeliyiz.

Unutmamalıyız ki bu bey‘atlar, bizim Efendimiz’e olan bağlılık ve sadakatimizin testidir. Acaba biz de aynı şekilde bey‘at hâlinde miyiz? Yoksa kalplerimiz dünyaya meylediyor da nefsimiz, bilip bilmeden başka başka şeylere mi bey‘at ediyor?

Bir de kimi insanlar, kendilerini içinde bulundukları toplumla kıyas ederek, “Ben bu toplum içerisindeki insanların çoğundan üstünüm” deme gafletine düşüyorlar. Hâlbuki Cenab-ı Hak, kendimizi içinde bulunduğumuz toplumla değil, asr-ı saadet insanıyla mukayese etmemizi istiyor. Zira toplumlar daimâ değişir. Toplumların cahiliye devrine benzedikleri dönemler de olur, takvada mesafe kat ettikleri dönemler de olur. Asıl olan ise asr-ı saadet insanına benzeyebilmek ve onlara tâbi olabilmektir. Nitekim ayet-i kerimede şöyle buyrulmuştur:

“İslam dinine girme hususunda öne geçen ilk muhacirler ve ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, işte Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır. Allah onlara, içinde ebedî kalacakları, zemininden ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte bu büyük kurtuluştur.”
(et-Tevbe, 100)

Yine ayet-i kerimede Kadir Gecesi için şöyle buyrulmaktadır:

“O gecede, Rablerinin izniyle melekler ve Ruh (Cebrail), her iş için iner dururlar. O gece, tanyeri ağarıncaya kadar süren bir selâmettir.”
(el-Kadr, 4-5)

Hz. Aişe -radıyallahu anhâ- bir defasında Peygamber Efendimiz’e hitaben, “Ey Allah’ın Rasulü! Kadir gecesinin hangi gece olduğunu bilecek olursam o gece nasıl dua edeyim?” diye sormuş ve Efendimiz’den şu cevabı almıştır:

“Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin. Beni bağışla.”
(Tirmizî, Deavât, 84)

Lâkin unutulmamalıdır ki kul hakları ve borçlar, ilahî affın dışında bırakılmıştır. Bunların hesabı, hak sahipleri dünyada birbirlerinden helallik almadıkları müddetçe ahirete kalacaktır. Bu hususta Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz ümmetini şöyle ikaz etmektedir:

“Ey insanlar! Kimin üzerinde bir kul hakkı varsa onu hemen ödesin, dünyada rezil rüsva olurum diye düşünmesin. İyi biliniz ki dünya rezilliği, ahirettekinin yanında pek hafif kalır.”
(Taberânî, Kebîr, XVIII, 280; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, II, 319; Heysemî, IX, 26)

Güzelce ihya edilen Ramazan-ı Şerif’in neticesinde Rabbimiz, müminlere bir bayram ikram ediyor. Yani bu ruhani eğitimi tamamlayanlar, bayram şahadetnamesiyle taltif ediliyor.

Velhasıl, Ramazan-ı Şerif’in son günlerine misafir olduk. Nasıl ki bir kimse, misafirliğe gittiği yerde ev sahibini hoşnut etmek için daimâ edep üzere bulunursa, bizler de Rabbimizin misafiri olduğumuz bu Ramazan günlerinde ilahî emirlerin dışına taşmadan güzel bir kulluk yaşamanın gayretinde olalım. Böylece de ömürlük bir mükâfata nailiyet kazanalım.

Rabbimiz, cümlemize bu mübarek günleri rızasına medar olacak kıvamda geçirebilmeyi, son nefesimizin de bir bayram sabahı olmasını lütuf ve keremiyle ihsan eylesin.

Âmin.


Konya iftar menüsü

Konya usulü bir iftar sofrasında şu menü dengeli ve yerel bir tercih olur:

İftariyelikler: Hurma, su, zeytin, peynir çeşitleri
Başlangıç: Bamya çorbası
Ara sıcak: Su böreği ya da peynirli börek
Ana yemek: Etli ekmek yanında mevsim salata
Yan lezzet: Fırın kebabı ya da sac arası tercih edilebilir
Tatlı: Höşmerim ya da güllaç
Geleneksel tamamlayıcı: Tahin-pide

Konya iftar sofralarında çifte kavrulmuş tahinin üzerine pekmez dökülüp karıştırılarak pideyle yenmesi oldukça bilinen ve sevilen bir gelenektir.

Ana yemek tarifi: Konya fırın kebabı

Konya mutfağının en güçlü ana yemeklerinden biridir.

Malzemeler

  • 1 kg kuzu kaburga veya kuzu kol

  • 1 yemek kaşığı tuz

  • 1 su bardağı su

  • 2 yemek kaşığı iç yağ veya kuyruk yağı

  • Servis için pide

Yapılışı

Önce eti iri parçalar hâlinde hazırlayın. Yağlı kısımları ayırmadan kullanmanız lezzeti artırır. Eti fırın kabına ya da tercihen döküm bir tencereye yerleştirin. Üzerine tuzu serpin, suyu ekleyin. İç yağı veya kuyruk yağını da etin üzerine dağıtın.

Kabın ağzını sıkıca kapatın. Önceden ısıtılmış 160-170 derece fırında uzun süre, ağır ağır pişirin. Ortalama 3 ila 4 saat sonunda et lif lif ayrılacak yumuşaklığa ulaşır. Son bölümde kapağı açıp üzerinin hafif kızarmasını sağlayabilirsiniz.

Serviste eti kemiklerinden ayırarak sıcak pide üzerine alın. Yanına közlenmiş biber, soğan salatası ya da sade ayran çok yakışır.


İmsak ve iftar vakitleri

Bölge Merkez İmsak İftar
Konya Konya merkez 05:33 19:04
Konya ilçeleri Karatay 05:33 19:04
Konya ilçeleri Meram 05:33 19:04
Konya ilçeleri Selçuklu 05:33 19:04
Konya ilçeleri Akşehir 05:36 19:09
Konya ilçeleri Beyşehir 05:36 19:07
Konya ilçeleri Cihanbeyli 05:30 19:02
Konya ilçeleri Ilgın 05:35 19:07
Konya ilçeleri Kulu 05:29 19:02
Konya ilçeleri Seydişehir 05:36 19:07
Komşu iller Ankara 05:29 19:03
Komşu iller Aksaray 05:26 18:58
Komşu iller Karaman 05:31 19:02
Komşu iller Eskişehir 05:38 19:12
Komşu iller Niğde 05:24 18:56
Komşu iller Antalya 05:41 19:12
Komşu iller Mersin 05:25 18:56
Büyükşehirler İstanbul 05:43 19:18
Büyükşehirler İzmir 05:54 19:26
Büyükşehirler Bursa 05:44 19:18
Büyükşehirler Adana 05:22 18:53
Büyükşehirler Gaziantep 05:14 18:45
Dünya Mekke 05:15 18:37
Dünya Medine 05:14 18:38
Dünya Londra 04:20 18:12
Dünya Berlin 04:24 18:18
Dünya Moskova 04:38 18:41
Dünya Washington 05:50 19:22

Hasan Kılca’dan Kadir Gecesi mesajı

Karatay Belediye Başkanı Hasan Kılca, Kadir Gecesi dolayısıyla bir kutlama mesajı yayımladı. Başkan Kılca, bin aydan daha hayırlı olarak kabul edilen bu mübarek gecenin, İslam âlemi için hayırlara vesile olmasını diledi.

Mesajında Ramazan ayının son günlerine yaklaşmanın hüznü ile Kadir Gecesi’ne ulaşmanın huzurunu bir arada yaşadıklarını belirten Hasan Kılca, bu gecenin Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı, dua ve tövbe kapılarının açıldığı müstesna bir zaman dilimi olduğunu ifade etti.

 Başkan Hasan Kılca’nın Kadir Gecesi mesajı şu şekilde: 

“On bir ayın sultanı olan mübarek Ramazan ayının son günlerine yaklaşmanın hüznünü yaşarken diğer tarafta bin aydan daha hayırlı olan Kadir Gecesi’ni idrak etmenin huzur ve mutluluğunu yaşıyoruz. Kadir Gecesi, Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı, dua ve tövbe kapılarının açıldığı kabul edildiği çok özel bir gecedir. Ramazan ayı boyunca paylaşılan sofraların, edilen duaların, yaşanan dayanışma ruhunun en güzel tecellilerinden biri olan bu mübarek gece, arınma ve yenilenmemiz için manevi bir fırsattır. Duaların semaya yükseldiği ve Allah’a açılan ellerin geri çevrilmeyeceği bu kutlu geceyi bol bol Kuranı Kerim okuyarak, ibadet ederek geçirelim. Bu mübarek gecenin feyziyle bereketinden en güzel şekilde istifade etmeye gayret gösterelim. 

Kadir Gecesi’nin gönüllerimize huzur, sofralarımıza bereket, şehrimize ve ülkemize birlik ve kardeşlik getirmesini diliyorum. Duaların kabul olduğu bu gecede; mazlumların umuda, insanlığın barış ve esenliğe kavuşmasını Yüce Allah’tan niyaz ediyorum.

Bu duygu ve düşüncelerle aziz milletimizin ve bütün İslam âleminin Kadir Gecesi’ni tebrik ediyor, dua ve yalvarışların rahmet halinde bütün dünyaya sağlık, huzur ve mutluluk getirmesini temenni ediyorum.

Mübarek Ramazan’ın 25’inci günü

Mübarek Ramazan’ın 25’inci gününe ulaşmanın huzuru ve şükrüyle, rahmet, mağfiret ve bereket iklimi gönülleri kuşatmaya devam ediyor. Oruçla, sabırla, dua ve ibadetle anlam kazanan bu müstesna günler; paylaşmanın, arınmanın ve maneviyatı derinleştirmenin en kıymetli zamanları arasında yer alıyor. Ramazan’ın son bölümüne doğru ilerlerken, 25’inci gün de gönüllerde tefekkürün, dilde duanın ve sofralarda bereketin günlerinden biri olarak idrak ediliyor.

Ayet

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan, ondan da eşini yaratan; ikisinden birçok erkek ve kadın meydana getirip yayan Rabbinize karşı gelmekten sakının. Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah’a karşı gelmekten ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah üzerinizde bir gözetleyicidir.”

Allah ne güzel buyurdu.
(Nisâ Suresi, 1. ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Kim kötü ve çirkin bir iş görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmiyorsa diliyle düzeltsin; buna da gücü yetmezse kalbiyle karşı koysun. Bu da imanın en zayıf derecesidir.”

Allah’ın Resûlü ne güzel buyurdu.
(Müslim, Îmân, 78; Ebû Dâvûd, Salât, 248)

Dua

Allah’ım, kudretinin korumasıyla beni düşmanların tuzaklarından koru.
Lütfunla beni kötülerin şerrinden muhafaza buyur.

Kuvvetlilerin kahrından, zalimlerin zulmünden, hasetçi idarecilerin tuzağından, fesatçıların iftiralarından ve şerlilerin kötülüklerinden Sana sığınırım.

Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Allah’ım, ölümü hayata tercih ettirecek belâdan; malın az, ailenin kalabalık olmasından; dünya ve âhiret zararına sebep olan hâllerden; kötü akıbetten ve düşmanlarımızı sevindirecek musibetlerden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi gazabınla öldürme, azabınla helâk etme; bunlardan önce bize âfiyet ver.

Ey ayıpları örten Settâr! Benim ayıplarımı da ört. Rahmetinle beni kuşat, ey merhametlilerin en merhametlisi.

Allah’ım, azgınlık ve taşkınlıktan, felçten, ansızın gelen fitnelerden ve dar geçimden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi en geniş ve en hoş yaşantı ile, en mesut ve en uzun ömürle, en faydalı azıkla rızıklandır.

Âmin

GAZZÂLÎ

1/6

Gazzâlî, 450 (1058) yılında Horasan bölgesinin ilim ve devlet adamlarıyla tanınan merkezi Tûs’ta dünyaya geldi. 451’de doğduğuna dair bir kayıt bulunsa da bu bilgi güvenilir kabul edilmez. Hüccetülislâm ve Zeynüddin gibi lakaplarla anılmış, Batı’da ise Abuhamet ve Algazel adlarıyla tanınmıştır.

Onun nisbesinin “Gazzâlî” mi yoksa “Gazâlî” mi olduğu eski kaynaklarda da tartışılmıştır. Bazı rivayetlerde bu nisbenin Gazâle adlı bir köye dayandığı belirtilirken, yaygın kabul, babasının mesleği olan “gazzâl”, yani yün eğiriciliği ve iplikçiliğe nisbetle “Gazzâlî” şeklindedir. Eski tarih ve tabakat müelliflerinin çoğu da bu görüşü benimsemiştir.

Fars asıllı olduğu kabul edilen Gazzâlî’nin ailesi hakkında bilgiler sınırlıdır. Küçük kardeşi Ahmed el-Gazzâlî sonradan meşhur bir sûfî olmuştur. Babası Muhammed, Tûs’ta iplikçilik yaparak geçimini sağlarken ilim ve tasavvuf çevrelerine de yakınlık gösteren dindar bir kişiydi. Oğullarının iyi bir eğitim almasını arzu etmiş, ömrü buna yetmeyince onları sûfî bir dostuna emanet etmiştir.

Gazzâlî ilk eğitimini, muhtemelen Kur’an, yazı, dil bilgisi ve hesap gibi alanlarda, bu himaye altında aldı. Babasının ve hâmîsinin zühd ve tasavvufa eğilimli yapılarının onun çocukluk dünyasında derin etkiler bıraktığı anlaşılmaktadır. Daha sonra maddî imkânsızlıklar sebebiyle bir medreseye yerleştirildi.

İleri öğrenimine Tûs’ta Ahmed b. Muhammed er-Râzkânî’den fıkıh okuyarak başladı. Ardından Cürcân’a giderek burada İsmâilî nisbesiyle anılan bir âlimden ders aldı. Bu hocanın kimliği tartışmalı olmakla birlikte, onun yalnız fıkıh değil hadis alanında da öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır.

Gazzâlî’nin gençlik dönemine dair en meşhur hatıralardan biri, Cürcân dönüşünde eşkıyalar tarafından soyulmasıdır. Kendisi, en çok ders notlarının alınmasına üzülmüş, eşkıya reisinden hiç olmazsa notlarını geri istemiştir. Eşkıya reisinin, “Bilgiyi kâğıtta değil zihninde taşımalıydın” tarzındaki alayı, onda derin bir tesir bırakmış; Gazzâlî bu olayı ilâhî bir uyarı sayarak notlarını ezberlemiştir. Bu hadise, onun öğrenim metodunun sadece ezbere dayanmadığını, bilginin içselleştirilmesine önem verdiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

473’te (1080) Nîşâbur’a giderek Nizâmiye Medresesi’ne girdi ve dönemin en büyük kelâm âlimlerinden İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin öğrencisi oldu. Bu dönem, onun ilmî kişiliğinin biçimlendiği en önemli safhalardan biridir. Nîşâbur’da fıkıh, hilâf, cedel, akaid, mantık ve felsefeyle meşgul oldu; kısa sürede arkadaşlarını geride bıraktı ve hocasının da takdirini kazandı.

Bu yıllarda tasavvufla bağı tamamen kopmadı. Nîşâbur sûfîlerinin önde gelenlerinden Ebû Ali el-Fârmedî ile irtibatı, onun tasavvufa ilgisini besleyen önemli unsurlardan biri oldu. Ancak bu safhada tasavvuf, daha çok manevî bir yakınlık düzeyinde kaldı; Gazzâlî ilmî çalışmalarını kelâm, fıkıh ve felsefe alanlarında sürdürdü.

Cüveynî’nin vefatından sonra Nizâmülmülk’ün yanına gitti. Burası, âlimlerin, ediplerin ve devlet adamlarının toplandığı çok güçlü bir ilmî ve siyasî merkezdi. Gazzâlî burada yaptığı tartışmalarla şöhretini daha da artırdı. Nizâmülmülk’ün onu himaye etmesi, hem ilmî kudretinin hem de siyasî-dinî mücadelede ondan beklenen rolün bir göstergesiydi.

484’te (1091) Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne müderris tayin edildi. Bu görevi, onu İslâm dünyasının en tanınmış âlimlerinden biri hâline getirdi. Bağdat’ta yüzlerce talebeye ders verdi; aynı zamanda en verimli telif dönemlerinden birini yaşadı. Fıkıh, usûl, mantık, kelâm ve felsefe alanlarında peş peşe eserler kaleme aldı.

Fakat bu dış başarıya rağmen, iç dünyasında derin bir sorgulama başlamıştı. Kelâmı, felsefeyi, Bâtınîliği ve tasavvufu tek tek inceledi; hakikate ulaşma yollarını aradı. Sonunda tasavvufun yalnız nazarî bilgiyle değil, yaşantı, hâl ve ahlâkî dönüşümle kavranabileceği kanaatine vardı. Bu süreç, onda derin bir ruhî bunalıma dönüştü.

Kendi ifadesiyle, öğretimdeki niyetinin tam anlamıyla Allah rızası olmadığını, makam ve şöhret arzusunun kendisini kuşattığını fark etti. Bu iç muhasebe, zamanla psikolojik ve bedensel rahatsızlıklara yol açtı. Ders veremez hâle geldi, iştahı kesildi, takatten düştü. Doktorlar, hastalığın aslında ruhî bir kriz olduğunu söylediler.

Bunun üzerine Bağdat’taki görevini bırakmaya karar verdi. Fazla malını dağıttı, medresedeki yerini kardeşi Ahmed’e bıraktı ve 488 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Dışarıya hac yolculuğu yapacakmış gibi görünse de asıl amacı, dünyadan ve makamdan uzaklaşıp manevî arınmaya yönelmekti.

GAZZÂLÎ

2/6

Gazzâlî, Bağdat’tan ayrıldıktan sonra Şam’a gitti ve burada yaklaşık iki yıl kadar inzivâ hayatı yaşadı. Emeviyye Camii’nde kendisini ibadet, riyâzet, nefs tezkiyesi ve kalp tasfiyesine verdi. Ardından Kudüs’e geçti; burada da aynı şekilde uzlet ve murakabe ile meşgul oldu. Daha sonra hac için Hicaz’a gitti, Mekke ve Medine’yi ziyaret etti. Bir müddet sonra da memleket özlemi ve çocuklarının çağrısı üzerine Horasan’a döndü.

Bu inzivâ döneminin tam kronolojisi kaynaklarda farklı şekillerde anlatılır. Ancak genel kabul, onun 1095 sonlarıyla 1097 civarı arasında Şam, Kudüs ve Hicaz hattında dolaştığı, daha sonra da Horasan bölgesine geçtiği yönündedir. Bu yıllar, onun hem tasavvufî tecrübelerini derinleştirdiği hem de en önemli eserlerini kaleme aldığı dönemdir.

Gazzâlî’nin inzivâ yıllarında Haçlı saldırılarından ve özellikle Kudüs’ün işgalinden açıkça söz etmemesi dikkat çekmiştir. Bazı araştırmacılar bunu içe dönüklükle açıklamışsa da, başka araştırmacılar onun o sırada Horasan’da bulunmuş olabileceğini ve ülkeyi tehdit eden Bâtınîlik gibi iç tehlikelerle meşgul olduğunu belirtmişlerdir. Nitekim kendisi de bu yıllarda Bâtınîliğe karşı çeşitli reddiyeler kaleme almıştır.

İnzivâ döneminde yazdığı eserler arasında en meşhuru hiç şüphesiz İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında el-Maḳṣadü’l-esnâ, Bidâyetü’l-hidâye, Cevâhirü’l-Ḳurʾân, Fayṣalü’t-tefriḳa, Kimyâ-yı Saʿâdet, Eyyühe’l-veled gibi eserler de bu dönemin ürünleridir. Bu eserler, onun fikrî dönüşümünü ve tasavvuf ağırlıklı yeni yönelişini açık biçimde yansıtır.

499’da (1106) Nîşâbur’a dönerek Nizâmiye Medresesi’nde yeniden ders vermeye başladı. Ancak bu ikinci öğretim dönemindeki anlayışı, Bağdat’taki ilk müderrislik yıllarından farklıydı. Kendisi bunu, “O zaman mevki kazandıran ilmi öğretiyordum; şimdi ise mevki terk ettiren ilme çağırıyorum” sözüyle ifade eder. Artık hedefi sadece bilgi üretmek değil, insanları kalp temizliğine, ihlâsa ve hakikate yöneltmekti.

Buna rağmen, resmî görev hayatı uzun sürmedi. Üç yılı aşkın bir zaman sonra yeniden Tûs’a çekildi. Burada evinin yanına hem fukaha için bir medrese hem de sûfîler için bir hankah yaptırdı. Hayatının son yıllarını ders vererek, talebe yetiştirerek, gönül ehliyle sohbet ederek ve eser yazarak geçirdi. Aynı dönemde hadis ilmiyle de daha yoğun şekilde meşgul oldu.

14 Cemâziyelâhir 505’te (18 Aralık 1111) Tûs’ta vefat etti. Firdevsî’nin mezarının yakınlarına defnedildiği kabul edilir. Bugün Hârûniyye adıyla bilinen yapının onun türbesi olabileceği yönünde kuvvetli kanaatler bulunmaktadır.

Felsefesi: Şüphecilik ve Bilgi Anlayışı

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde yalnızca fakih ve mutasavvıf değil, aynı zamanda çok güçlü bir bilgi teorisyeni olarak da öne çıkar. Onun en belirgin yönlerinden biri, gerçeğe ulaşma arzusunu kör taklitle değil, sorgulama ve tahkikle beslemesidir. Kendisinin ifadesiyle, hakikati arama isteği daha çocukluk çağlarından itibaren fıtratında vardı. Bu yüzden gelenek yoluyla edinilmiş inançlarla yetinmedi; bunların sağlam temeller üzerine oturup oturmadığını araştırdı.

el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl’de anlattığına göre, önce bilginin ne olduğunu ve hangi bilgi türünün gerçekten kesin sayılabileceğini sorguladı. Ona göre kesin bilgi, içinde hiçbir şüphe payı taşımayan bilgidir. Matematiksel doğrular bu bakımdan örnek teşkil eder. Fakat o, bu noktada da durmayıp duyu bilgilerini ve aklın ilk prensiplerini eleştiriye tâbi tuttu. Duyuların yanılabildiğini, örneğin gölgenin sabit sanıldığı hâlde aslında hareket ettiğini fark etti. Ardından aklın zorunlu hükümlerinin de sorgulanabilir olup olmadığını düşündü.

Bu sorgulama onu derin bir şüphe krizine sürükledi. Rüya ile uyanıklık arasındaki ilişkinin, duyular ve akıl bakımından düşündürücü olduğunu belirtti. Nasıl ki insan rüyada gerçek sandığı şeylerin uyanınca hayal olduğunu anlıyorsa, belki de aklın verileri de daha yüksek bir idrak seviyesinden bakıldığında eksik veya yanlış görünebilirdi. Böylece kısa süreli ama sarsıcı bir şüphe dönemine girdi.

Gazzâlî’ye göre bu kriz, aklî delillerle değil, Allah’ın kalbine attığı bir nur sayesinde aşıldı. Böylece aklın zorunlu bilgilerine yeniden güven duydu. Ancak bu dönüş, aklın sınırsız otoritesini kabul etmek anlamına gelmiyordu. Onun vardığı sonuç şuydu: Akıl, mantık, matematik ve deney alanlarında güvenilir bir araçtır; fakat metafizik, ulûhiyyet ve nihai hakikat meselelerinde kendi başına yeterli değildir. Bu alanlarda vahyin rehberliğine ve kalbin nuruna ihtiyaç vardır.

Gazzâlî’nin akıl anlayışı çok katmanlıdır. Akıl, bir yönüyle insana doğuştan verilen bilgi yeteneği; bir yönüyle ilk prensipleri kavrama gücü; bir yönüyle tecrübelerle gelişen muhakeme kabiliyeti; bir yönüyle de arzuların baskısından kurtularak geleceği kestirebilme ve doğruyu seçebilme yetisidir. O, özellikle bu son yönüyle aklı ahlâkî olgunluğun temeli olarak görür.

Bu yaklaşım, onu ne akıl düşmanı ne de katı rasyonalist yapar. O, aklı küçümsemez; fakat sınırlarını tayin eder. Aklı doğru yerine koyar, vahyi de aklın alternatifi değil, onu aşan ve tamamlayan bir kılavuz kabul eder.

GAZZÂLÎ

3/6

Mantık Anlayışı

Gazzâlî’nin İslâm düşüncesine en büyük katkılarından biri, mantığı dinî ilimlerle meşru ve sistemli biçimde ilişkilendirmesidir. Ondan önce de bazı âlimler mantıkla ilgilenmişti; ancak mantığın kelâm, fıkıh ve usûl-i fıkıh alanlarında açıkça kullanılmasına kapı açan kişi büyük ölçüde Gazzâlî olmuştur.

Ona göre mantık, filozoflara ait yabancı ve sakıncalı bir alan değil, doğru düşünmenin ölçüsüdür. Bir akıl yürütmenin sahih olup olmadığını anlamak, delilin yapısını çözmek, tanım ve kıyasın doğru kurulup kurulmadığını görmek için mantık gereklidir. Bu yüzden, mantık bilmeyenin ilminden tam güvenle söz edilemeyeceğini söyler.

Gazzâlî, mantığın özünün Kur’an’ın düşünme yöntemleriyle çelişmediğini, aksine doğru ölçü anlamına gelen “el-kıstâsü’l-müstakīm” fikrinin Kur’an’da da bulunduğunu savunur. Ona göre mantığın reddi, gerçekte sağlam muhakemeyi reddetmek olur. Sorun mantığın kendisinde değil, onu yanlış yerlere uygulayanlarda ya da metafizik alanda kesinlik varmış gibi davranan filozoflardadır.

Gazzâlî’nin mantıkta yaptığı önemli bir yenilik de, Aristocu terimleri İslâmî ilimlerde kullanılan dile yaklaştırmasıdır. Böylece mantığı sadece filozofların değil, fakihlerin ve kelâmcıların da kullanabileceği bir alet hâline getirmiştir.

Determinizm ve Sebep-Sonuç Eleştirisi

Gazzâlî’nin en çok yankı uyandıran görüşlerinden biri, sebep-sonuç ilişkisine dair değerlendirmesidir. Ona göre tabiatta olayların belli düzen içinde meydana gelmesi inkâr edilemez; ancak bu düzenin zorunlu ve kendi başına işleyen mutlak bir sebep-sonuç zinciri olduğu söylenemez. Ateşin pamuğu yakması, ilâcın hastayı iyileştirmesi gibi olaylar sürekli aynı şekilde tecrübe edildiği için insanlar bunlar arasında zorunlu bağ kurarlar; oysa bu, Allah’ın âdetinin böyle cereyan etmesinden ibarettir.

Gazzâlî, ateşin gerçek anlamda fail olmadığını, failin Allah olduğunu söyler. Ateşin yakması, Allah’ın o anda yakmayı yaratmasıyla gerçekleşir. Allah dilerse ateş yakmaz; nitekim mucize anlayışı da bunu gerektirir. Böylece Gazzâlî, filozofların tabiatta zorunlu sebep-sonuç ilişkisi bulunduğu düşüncesine karşı çıkar.

Ancak bu tavır, onun tabiatta düzensizlik savunduğu anlamına gelmez. O, Allah’ın âlemde bir nizam koyduğunu, insan zihninin de bu düzeni fark ederek bilgi ürettiğini kabul eder. Fakat bu düzenin bağımsız bir tabiat zorunluluğu değil, ilâhî irade ve hikmetin eseri olduğunu vurgular.

İslâm Meşşâî Felsefesine Yönelttiği Tenkid

Gazzâlî’nin filozoflara en sistemli eleştirisi Tehâfütü’l-felâsife adlı eserindedir. Ondan önce kelâmcıların filozofları yeterince anlamadan ve dağınık şekilde eleştirdiğini düşünür. Bu nedenle önce Maḳāṣıdü’l-felâsife’yi yazarak İslâm filozoflarının görüşlerini tarafsız biçimde özetlemiş, sonra bu fikirleri Tehâfütü’l-felâsife’de tenkit etmiştir.

Onun hedef aldığı felsefe, genel anlamda düşünce değil; Fârâbî ve İbn Sînâ çizgisindeki Aristocu-Yeni Eflâtuncu metafiziktir. Mantık ve matematik gibi alanları din açısından zararsız, hatta faydalı görür. Tabiat bilimlerini de toptan reddetmez. Asıl itirazı, metafizik ve ilâhiyyât alanında kesin bilgiye ulaşılmış gibi konuşulmasınadır.

Filozofları özellikle üç meselede küfürle itham eder:

  1. Âlemin ezelî olduğunu savunmaları,
  2. Allah’ın cüz’iyyâtı bilmediğini ya da farklı tarzda bildiğini ileri sürmeleri,
  3. Cismanî haşri inkâr etmeleri.

Bunların dışında kalan meselelerde onları bid‘atla suçlar ama doğrudan tekfir etmez. Burada önemli olan, onun felsefeye toptan savaş açmamış olmasıdır. Aksine mantığı kullanmış, bilgi ve düşünce alanında tahkiki savunmuş, fakat metafiziğin sınırlarını çizmiştir.

Mişkâtü’l-envâr ve Tasavvufî Ontoloji

Hayatının son döneminde kaleme aldığı Mişkâtü’l-envâr, Gazzâlî’nin düşünce dünyasındaki son ve en yoğun aşamalardan biridir. Burada “nur” kavramı etrafında bir varlık ve bilgi teorisi kurar. Allah gerçek nurdur; diğer bütün varlıklar ise varlıklarını O’ndan alan, O’nun nuruyla ayakta duran mevcudatlardır. Bu yüzden hakiki varlık yalnız Allah’a aittir.

Bu ifadeler bazılarına göre vahdet-i vücûdu çağrıştırsa da Gazzâlî, Allah ile kul arasında ontolojik birleşmeyi açık biçimde kabul etmez. Ona göre sûfîlerin vecd hâlinde kullandıkları bazı ifadeler, aşkın coşkusundan doğmuş taşkın sözlerdir. Allah ile kulun hakiki mânada birleşmesi değil, kulun şuurunda dünya ilgilerinin silinmesi söz konusudur.

Bu eserinde bilgi de nura benzetilir. Duyular, hayal, akıl ve kalp gibi farklı idrak dereceleri vardır; en üstün bilgi ise ilâhî nurla kalpte gerçekleşen keşf ve mârifettir. Böylece Gazzâlî, felsefî çözümlemeyi tasavvufî tecrübeyle birleştiren özgün bir çizgi ortaya koyar.

GAZZÂLÎ

4/6

Ahlâk Anlayışı

Gazzâlî’nin düşünce dünyasında ahlâk, merkezî bir yere sahiptir. Onun en önemli ahlâk eseri İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında Mîzânü’l-ʿamel, el-Maḳṣadü’l-esnâ, Kimyâ-yı Saʿâdet ve başka eserlerinde de ahlâka geniş yer verir. O, gelenekçi dinî ahlâkla tasavvufî ve felsefî ahlâkı kaynaştırmayı başarmış önemli bir düşünürdür.

Ahlâkın temel kaynağı olarak Kur’an ve Sünnet’i esas alır. Ancak bununla yetinmez; sûfîlerin tecrübelerinden, hikmet geleneğinden ve özellikle Eflâtun, Aristo ve İbn Miskeveyh gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanır. Yine de onun sistemi, özünde İslâmî bir ahlâk sistemidir. Felsefeden aldığı kavramları dinî çerçevede yeniden yorumlar.

Gazzâlî’ye göre insanın en büyük görevi kendini tanımaktır. Kendini tanıyan, Rabbi’ni de tanıma yoluna girer. İnsanın asıl değeri bedeninde değil, ruhunda, kalbinde ve aklında ortaya çıkar. Ona göre ruh, kalp, nefis ve akıl kavramları farklı yönlerden aynı insanî merkeze işaret eder. İnsan, duyular dünyasının ötesine geçebilen, ilâhî hitaba muhatap olan, bilgi ve ahlâk sahibi bir varlıktır.

Beden de önemsiz değildir. Gazzâlî, insanı sırf ruh olarak görmez. Beden, ruhun dünyadaki yolculuğunda ona eşlik eden ve ona hizmet eden araçtır. Bu nedenle bedenin ihtiyaçlarını düzenleyen tıp, hukuk ve maişet de küçümsenemez. Ancak bedenin istekleri aklın ve ruhun emrine girmelidir; aksi hâlde insan, hayvanî arzuların tutsağı olur.

İrade, Hürriyet ve Ahlâkî Sorumluluk

Gazzâlî iradeyi, insanın bildiği bir iyiyi seçip ona yönelmesi şeklinde tanımlar. Gerçek iradî fiil, bilinçli, amaçlı ve tercih edilmiş bir fiildir. Ona göre insanın fiillerinde seçme unsuru vardır. Bu sebeple insan ne tamamen cebir altındadır ne de Allah’tan bağımsız bir faildir.

Eş‘arî çizgiye yakın duran Gazzâlî, Allah’ın kulların fiillerini yarattığını, fakat kulun da bu fiilleri “kesb” ettiğini savunur. Başka bir ifadeyle, irade ve kudret de Allah’ın yaratmasıyla insanda bulunur; insan da bunlarla tercihte bulunur. Böylece hem ilâhî kudret hem de ahlâkî sorumluluk korunmuş olur.

Ancak Gazzâlî, irade özgürlüğünü sadece teorik bir mesele olarak ele almaz. Ona göre insanın gerçek özgürlüğü, şehvet, gazap, hırs ve kibir gibi nefsânî kuvvetlerden kurtulabildiği ölçüde gerçekleşir. Ahlâk, bu bakımdan insanın kendi nefsine karşı mücadelesidir. Riyâzet ve mücâhede bu yüzden önemlidir.

Fazilet ve Rezîletler

Gazzâlî, klasik fazilet anlayışını benimser; hikmet, şecaat, iffet ve adalet temel erdemlerdir. Ancak o, bunları sadece teorik biçimde sıralamaz; insan ruhunun hastalıklarını ayrıntılı şekilde tahlil eder. Özellikle İḥyâʾ’ın üçüncü cildinde kibir, riya, haset, öfke, kin, mal tutkusu, makam sevgisi, boş konuşma, şehvet düşkünlüğü gibi yıkıcı ahlâkî hastalıkları ele alır.

Ona göre ahlâkî kötülükler, tıpkı bedensel hastalıklar gibi teşhis ve tedavi edilmesi gereken hastalıklardır. İnsan kendi kusurunu fark etmedikçe ıslah yoluna giremez. Bu yüzden nefis muhasebesi, murakabe ve tövbe onun ahlâk anlayışında büyük yer tutar.

Eserlerinin dördüncü cildinde ise tövbe, sabır, şükür, havf, reca, fakr, zühd, tevekkül, muhabbet, rıza, ihlâs, doğruluk, tefekkür ve ölüm şuuru gibi kurtarıcı erdemleri işler. Bu çerçevede tasavvufî erdemler, onun ahlâk felsefesinin tamamlayıcı unsuru hâline gelir.

Yükümlülük ve İbâhiyye Eleştirisi

Gazzâlî’nin önem verdiği konulardan biri de ahlâkî ve dinî yükümlülüğün korunmasıdır. Ona göre bazı bâtınî gruplar ve bazı aşırı sûfîler, hakikate ulaşınca şer‘î yükümlülüklerin düşeceğini savunarak büyük bir sapmaya düşmüşlerdir. Bu anlayış, dinî ve ahlâkî sorumluluğu ortadan kaldırdığı için kabul edilemez.

O, Bâtınîleri ve ibâhî eğilimli sûfîleri bu yüzden sert biçimde eleştirir. Hakikate ulaşmak, haramı helâl kılmaz; mârifet, ibadetin ve takvanın yerine geçmez. Kul her zaman kuldur, Rab her zaman Rabdir. Bu ilke, onun tasavvufunun da sınırını belirler.

Değerler ve Ahlâkın Temeli

Gazzâlî’ye göre iyilik ve kötülük sırf akılla mutlak biçimde belirlenemez. İnsanlar çoğu zaman kendi yararlarını esas alarak hüküm verirler; bu da ahlâkı izâfîleştirir. Bu yüzden ahlâkın nihai temeli ilâhî buyruktur. Aklın görevi, vahyin bildirdiği iyiyi ve kötüyü anlamak, kavramak ve uygulamaktır.

Bununla birlikte Gazzâlî, ahlâkı kuru bir emirler sistemi hâline getirmez. Ahlâkın nihai hedefini mârifetullah, yani Allah’ı tanıma ve O’na yakınlık olarak belirler. En yüksek mutluluk, Allah sevgisi ve O’na yakınlıkla gerçekleşir. Böylece o, hem normatif hem de gayeci bir ahlâk anlayışını sentezler.

GAZZÂLÎ

5/6

Kelâm İlmindeki Yeri

Gazzâlî’nin yaşadığı V. (XI.) yüzyıl, kelâm tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. O, kelâmın hem yöntemini hem de meselelerini yeniden değerlendiren bir isimdir. Klasik kelâmcıların çoğu mantığa mesafeli durmuşken, Gazzâlî mantığı bu ilmin vazgeçilmez araçlarından biri hâline getirdi. Bu yönüyle mütekaddimîn döneminden müteahhirîn dönemine geçişin en belirgin simalarından biri kabul edilir.

Ona göre kelâm ilmi farz-ı kifâyedir. Herkesin bu ilimle meşgul olması gerekmez; ancak bid‘atçı görüşlerle mücadele etmek, şüpheleri gidermek ve inancı savunmak için her dönemde kelâm bilen âlimlerin bulunması gerekir. Bununla birlikte kelâmın herkese açık şekilde öğretilmesini doğru bulmaz. Fıkhı gıdaya, kelâmı ise ilâca benzetir; gıda herkese lâzımdır, fakat ilâç herkese verilmez.

Gazzâlî, kelâmcıların tarih boyunca dine büyük hizmet ettiklerini kabul eder. Bununla birlikte onları, çoğu zaman rakiplerinden aldıkları öncüllerle hareket etmek, gereksiz tartışmalara girmek ve cedeli öne çıkarmakla eleştirir. Ona göre cedel çoğu zaman hakikati değil, üstün gelme arzusunu besler. Bu da taassubu artırır, gerçeğe ulaşmayı zorlaştırır.

Bâtınîlik ve filozoflarla mücadelede kelâmı aktif biçimde kullanan Gazzâlî, özellikle Bâtınîler’e karşı yazdığı eserlerle büyük etki uyandırdı. Onların dinî kavramları keyfî biçimde te’vil ederek İslâm’ın temel inançlarını aşındırdıklarını savundu. Bâtınîliğe karşı mücadelesi, sadece teorik değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal bir savunma niteliği taşıyordu.

Ulûhiyyet, Nübüvvet ve Âhiret Görüşleri

Gazzâlî, Allah’ın varlığını ispat ederken sadece hudûs deliline dayanmaz; evrendeki nizam, hikmet ve düzeni de güçlü bir delil olarak görür. Ona göre insan, kâinattaki ince düzen üzerinde düşünürse bunun üstün bir yaratıcıya delâlet ettiğini açıkça fark eder. Kur’an’ın bu konuda yeterli rehberliği sunduğunu, filozofların ve kelâmcıların fazla zorlayıcı tartışmalarının ise bazen kafa karıştırabildiğini ifade eder.

Allah’ın sıfatları konusunda Ehl-i sünnet çizgisini benimser. Haberî sıfatlar konusunda ise teşbihi andıran lafızların dil kuralları çerçevesinde uygun biçimde te’vil edilebileceğini söyler. Ancak bunu herkesin yapamayacağını, halkın bu tür tartışmalardan uzak tutulmasının daha doğru olduğunu düşünür.

Nübüvvet konusunda aklın önemli olduğunu, fakat nübüvvetin yalnız aklî kıyaslarla değil, hayatın ve vahyin ışığında kavranabileceğini savunur. Ona göre peygamberlik, aklın üstünde ama akla aykırı olmayan bir idrak alanıdır. Peygamberler, gayb âleminden vahiy alan seçkin insanlardır. Bu, sadece hayal gücünün ürünü değil, dıştan gelen hakiki bir ilâhî bildirimdir.

Âhiret konusunda ise cismanî dirilişin, cennet ve cehennemin, hesap ve mizanın inkâr edilemeyeceğini savunur. Filozofların bu hususları sadece ruhânî veya sembolik anlamda yorumlamalarını kabul etmez.

İman, Küfür ve Tekfir Meselesi

Gazzâlî’ye göre iman, özünde kesin tasdiktir. Ancak bu tasdikin dereceleri vardır. Burhanî tasdik en yüksek mertebedir; halkın taklitle elde ettiği iman ise bundan aşağı bir seviyede olsa da geçerlidir. Bu sebeple o, sıradan müminlerin imanını küçümsemez.

Tekfir konusunda ise dikkatli ve ölçülüdür. Müslümanları kolayca küfürle itham etmeyi doğru bulmaz. Ehl-i kıblenin, açık bir şekilde Peygamber’i yalanlamadığı veya dinin kesin hükümlerinden birini inkâr etmediği sürece tekfir edilmemesi gerektiğini savunur. Ancak filozofların üç temel meselede nassı açıkça çiğnediğini düşündüğü için onları o konularda tekfir eder.

Fıkıh ve Usûl-i Fıkıhtaki Yeri

Gazzâlî, Şâfiî mezhebine bağlı bir âlim olmakla birlikte sadece nakil yapan biri değildir. Mezhep içinde sistemleştiren, ayıklayan ve usûl üreten güçlü bir hukukçudur. Fıkıh alanında el-Basîṭ, el-Vasîṭ, el-Vecîz gibi eserleri; usûl-i fıkıhta ise en önemli eseri el-Müstaṣfâ büyük tesir bırakmıştır.

el-Müstaṣfâ, usûl-i fıkıh tarihinde sistematik yapısıyla öne çıkar. Gazzâlî burada mantık mukaddimesi ile başlar ve usûl meselelerini dört ana eksende işler: hüküm, deliller, hüküm çıkarma yöntemleri ve ictihad. Bu düzen, sonraki usûl literatüründe derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar konusunda Kur’an, sünnet ve icmâı esas alır. Kıyası ise bağımsız kaynak değil, kaynaklardan hüküm çıkarma yöntemi olarak görür. Maslahat kavramını da önemser; ancak onu başlı başına sınırsız bir delil hâline getirmez. Maslahatın şer‘î maksatlarla uyumlu olması gerektiğini savunur. Zaruriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât şeklindeki meşhur maslahat tasnifinin sistemli biçimde şekillenmesinde onun büyük payı vardır.

İctihad konusunda ölçülü ve canlı bir yaklaşım benimser. Ona göre ictihad kapısı kapanmış değildir. Gerekli şartları taşıyan âlimlerin yeni meselelerde hüküm üretmesi gerekir. Aynı zamanda bazı alanlarda kısmî uzmanlıkla ictihad yapılabileceğini de kabul eder.

Tasavvufî Görüşleri

Gazzâlî, tasavvufu İslâm toplumunda meşrulaştıran ve ona güçlü bir dinî zemin kazandıran en etkili düşünürlerden biridir. Ondan önce tasavvuf, kimi çevrelerde şüpheyle karşılanıyordu. Gazzâlî ise hem fıkıh ve kelâm birikimi hem de şahsî tecrübesi sayesinde tasavvufu şeriatla uyumlu biçimde savundu.

Onun tasavvuf anlayışı, ölçülü ve merkezî çizgide yer alır. Şeriatla hakikati birbirinden koparmaz. Zâhir ile bâtını birleştirir. Gerçek tasavvuf, ona göre ne kuru şekilciliktir ne de sorumluluğu ortadan kaldıran taşkın bir mistisizmdir. Hakiki sûfî, kalbini arındıran, ahlâkını güzelleştiren ve şeriata bağlı kalan kişidir.

Gazzâlî, tasavvufî bilginin nazarî öğrenimle değil, yaşantı ile elde edileceğini vurgular. Bu yüzden tasavvufun asıl farkı “tatmak”tır. Nasıl hasta olmayan biri hastalığın ne olduğunu tam anlayamazsa, tasavvuf yolunu yaşamayan da onun hakikatini sadece kitaplardan kavrayamaz.

Allah ile kul arasında hulûl veya ittihad tarzı bir birleşmeyi kabul etmez. Bununla birlikte vecd hâlinde söylenmiş bazı sûfî sözlerini bütünüyle mahkûm etmez; bunları coşkunluk hâlinin taşkın ifadeleri olarak yorumlar. Böylece hem tasavvufu savunur hem de sınırlarını çizer.

GAZZÂLÎ

6/6

Eserleri

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde en çok eser veren müelliflerden biridir. Ona nisbet edilen eser sayısı çok daha fazla olmakla birlikte, gerçekten kendisine ait olanların sayısı bile son derece yüksektir. Eserleri fıkıh, usûl, kelâm, mantık, felsefe, tasavvuf, ahlâk ve siyaset gibi birçok alanı kapsar.

Başlıca eserleri

Fıkıh ve usûl alanında:

  • el-Menḫûl
  • el-Basîṭ
  • el-Vasîṭ
  • el-Vecîz
  • el-Müstaṣfâ

Mantık ve metodoloji alanında:

  • Miʿyârü’l-ʿilm
  • Miḥakkü’n-naẓar
  • Şifâʾü’l-ġalîl
  • el-Ḳısṭâsü’l-müstaḳīm

Kelâm alanında:

  • el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād
  • Fayṣalü’t-tefriḳa
  • İlcâmü’l-ʿavâm
  • Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye

Felsefe ve eleştiri alanında:

  • Maḳāṣıdü’l-felâsife
  • Tehâfütü’l-felâsife
  • Mişkâtü’l-envâr
  • el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl

Tasavvuf ve ahlâk alanında:

  • İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn
  • Mîzânü’l-ʿamel
  • Bidâyetü’l-hidâye
  • Kimyâ-yı Saʿâdet
  • Eyyühe’l-veled
  • Naṣîḥatü’l-mülûk

Bu eserler arasında özellikle İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn, İslâm dünyasında benzersiz bir etki bırakmıştır. Bu kitap, ibadetlerden ahlâka, kalp hastalıklarından kurtarıcı erdemlere kadar dinî hayatı bütünüyle ele alır ve zahirî ilimlerle bâtınî terbiyeyi aynı potada toplar.

İslâm Düşüncesine Etkileri

Gazzâlî’nin etkisi son derece geniştir. Kelâmda mantığın kullanımını meşrulaştırmış, felsefede sınır belirleyici bir eleştiri ortaya koymuş, tasavvufu Sünnî dünya içinde güçlü bir konuma taşımış, ahlâkı derinleştirmiş, usûl-i fıkıhta yeni bir sistem kurmuştur.

Kelâmda onun açtığı yol, Fahreddin er-Râzî ve sonrasındaki müteahhirîn kelâmı üzerinde belirleyici olmuştur. Mantığın dinî ilimlerde araç olarak kullanılmasını yaygınlaştıran çizgi büyük ölçüde onun sayesinde güç kazanmıştır.

Felsefeye etkisi ise iki yönlüdür. Bir yandan metafizik iddiaların sınırsızlığını eleştirerek filozofları savunmaya zorlamış, diğer yandan düşünce disiplinini ve mantığı güçlendirmiştir. Felsefeye karşı çıkarken bile felsefî ciddiyeti korumuş, bu yüzden hem filozoflar hem kelâmcılar üzerinde iz bırakmıştır.

Ahlâk alanında İḥyâʾ ve diğer eserleri asırlarca okunmuş, şerh edilmiş, özetlenmiş, medrese ve tekke çevrelerinde temel başvuru kaynakları arasına girmiştir. Tasavvufta ise Gazzâlî, tasavvufu meşrulaştıran ve onu bid‘at şüphesinden büyük ölçüde kurtaran isim olarak kabul edilmiştir.

Fıkıh ve usûlde ise özellikle Şâfiî mezhebi üzerinde çok kuvvetli tesiri vardır. Bununla birlikte maslahat, kıyas, ictihad ve sistematik usûl yaklaşımı üzerinden diğer mezheplerin hukuk düşüncesini de dolaylı biçimde etkilemiştir.

Batı Dünyasına Etkileri

Gazzâlî’nin bazı eserleri erken dönemlerde İbrânîce ve Latince’ye çevrilmiştir. Özellikle Maḳāṣıdü’l-felâsife, Batı’da tanınan ilk eserlerinden biri olmuştur. Bu eser, bir süre onun Aristocu bir filozof sanılmasına bile yol açmıştır. Sonradan Tehâfütü’l-felâsife, Mişkâtü’l-envâr, Mîzânü’l-ʿamel gibi eserleri de farklı yollarla Batı dünyasında tanınmıştır.

Onun Batı üzerindeki etkisinin doğrudan mı yoksa dolaylı mı olduğu her zaman açık değildir. Ancak özellikle şüphe, sebep-sonuç ilişkisi, Tanrı bilgisi, ahlâk ve iç tecrübe gibi konularda bazı Ortaçağ ve modern Batı düşünürleriyle benzerlikler dikkat çekmiştir. Descartes, Pascal, Hume ve Kant ile arasında paralellikler kuran araştırmalar bu yüzden oldukça fazladır.

Hakkındaki Tartışmalar

Gazzâlî büyük bir hayranlık kadar ciddi eleştirilerin de konusu olmuştur. Kimi âlimler onu İslâm’ın hücceti ve müceddidi sayarken, kimileri özellikle İḥyâʾ’daki zayıf hadisler, tasavvufî yorumlar ve filozoflardan etkilenmiş olması sebebiyle eleştirmiştir. Hanbelî ve Selefî çizgideki bazı âlimler, onun bazı fikirlerine sert şekilde karşı çıkmıştır.

Buna rağmen genel tablo açıktır: Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinin en büyük, en etkili ve en çok tartışılan simalarından biridir. Kelâmcı, fakih, mutasavvıf, ahlâkçı ve filozof olarak çok yönlü bir dehayı temsil eder. Gerçeği arama azmi, ilimle amel arasındaki ilişkiyi sürekli vurgulaması ve dinî düşünceyi içten yenileme çabası, onu çağını aşan bir isim hâline getirmiştir.

Iğdır için iftar menüsü

İftariyelik
Hurma, su, zeytin, beyaz peynir, tereyağı, lavaş

Çorba
Ayran aşı çorbası

Ana yemek
Iğdır usulü bozbaş

Yanında
Şehriyeli pirinç pilavı veya bulgur pilavı
Mor soğan, maydanoz ve sumaklı salata

Tatlı
Taş kadayıf veya şerbetli bir tatlı
İçecek olarak da hoşaf ya da ayran


Ana yemek: Iğdır usulü bozbaş

Bozbaş, Iğdır ve çevresinde sevilen, etli ve nohutlu, doyurucu bir yemektir. İftar için de çok uygundur.

Malzemeler

  • 750 gram kemikli kuzu eti veya iri doğranmış kuşbaşı kuzu eti

  • 1 su bardağı nohut

  • 2 orta boy soğan

  • 2 yemek kaşığı tereyağı

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • 3-4 adet patates

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 çay kaşığı pul biber

  • 6-7 su bardağı sıcak su

Yapılışı

Nohudu bir gece önceden ıslatın.

Tencereye tereyağını alın. Yemeklik doğranmış soğanları hafifçe kavurun. Eti ekleyip suyunu salıp çekene kadar çevirin. Ardından salçayı ilave edip birkaç dakika daha kavurun.

Islatılmış nohudu süzüp tencereye ekleyin. Üzerine sıcak suyu dökün. Et ve nohut yumuşamaya başlayana kadar orta ateşte pişirin.

Patatesleri iri parçalar hâlinde doğrayın. Tencereye ekleyin. Tuz, karabiber ve pul biberi ilave edin. Patatesler de yumuşayıncaya kadar pişirmeye devam edin.

Yemek hafif sulu kalmalı, et iyice lokum gibi pişmelidir. İsterseniz servis ederken üzerine az miktarda karabiber serpebilirsiniz.

Servis önerisi

Bozbaşı sıcak şekilde, yanında pirinç pilavı ve lavaşla servis edebilirsiniz. İftarda önce hafif bir çorba, ardından bozbaş çok dengeli olur.

İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Merkez İmsak İftar
Konya 05:34 19:03

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Ahırlı 05:36 19:05
Akören 05:35 19:04
Akşehir 05:38 19:08
Altınekin 05:32 19:02
Beyşehir 05:38 19:07
Bozkır 05:36 19:05
Cihanbeyli 05:32 19:02
Çeltik 05:36 19:06
Çumra 05:33 19:02
Derbent 05:36 19:05
Derebucak 05:39 19:07
Doğanhisar 05:37 19:07
Emirgazi 05:30 18:59
Ereğli 05:28 18:57
Güneysınır 05:34 19:03
Hadim 05:37 19:06
Halkapınar 05:27 18:56
Hüyük 05:38 19:07
Ilgın 05:36 19:06
Kadınhanı 05:35 19:05
Karapınar 05:30 18:59
Karatay 05:34 19:03
Kulu 05:31 19:01
Meram 05:34 19:03
Sarayönü 05:35 19:05
Selçuklu 05:34 19:03
Seydişehir 05:37 19:06
Taşkent 05:36 19:05
Tuzlukçu 05:37 19:07
Yalıhüyük 05:37 19:06
Yunak 05:35 19:05

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:28 18:57
Ankara 05:31 19:02
Afyonkarahisar 05:41 19:11
Eskişehir 05:40 19:11
Isparta 05:42 19:11
Karaman 05:32 19:01
Mersin 05:27 18:55

Büyükşehirler

Büyükşehir İmsak İftar
Adana 05:24 18:52
Antalya 05:41 19:13
Bursa 05:45 19:17
Gaziantep 05:16 18:44
İstanbul 05:45 19:17
İzmir 05:55 19:25

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Mekke 05:16 18:30
Medine 05:15 18:30
Kudüs 04:28 17:47
Londra 04:22 18:05
Paris 05:18 18:56
Berlin 04:26 18:11
Moskova 04:40 18:33

 

Mübarek Ramazan’ın 24’üncü günü

Mübarek Ramazan’ın 24’üncü gününe ulaşmanın huzurunu ve bereketini yaşıyoruz. Rahmet, mağfiret ve arınma ikliminin kuşattığı bu müstesna günde; gönüllerimize sükûnet, sofralarımıza bereket, dualarımıza kabul niyaz ediyoruz. Ramazan’ın birlik, paylaşma ve kardeşlik ruhunun hayatımıza daha çok yansıdığı bu anlamlı günde, edilen duaların kabul, tutulan oruçların makbul olmasını diliyoruz.

Ayet:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık hayra sarf edenler var ya; onların mükâfatları Allah katındadır. Onlara korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir.”

Allah ne güzel buyurdu.
(Bakara Suresi, 274. ayet)

Hadis:
Allah’ın Resûlü, Peygamber Efendimiz Hazreti Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurdu:

“Allah katında arkadaşların en hayırlısı, arkadaşına karşı hayırlı davranandır. Allah katında komşuların en hayırlısı ise komşusuna karşı hayırlı davranandır.”

Allah’ın Resûlü ne güzel buyurdu.
(Tirmizî, Birr, 28; Dârimî, Siyer, 3)

Dua:

Allah’ım, beni; senden korkmayan ve kendini her şeyden emin gören bütün varlıklardan emniyette kıl, her şeyi de kendi zât-ı şerifinden korkut. Korkup çekindiğim şeylerden beni emin eyle. Şüphesiz sen her şeye kâdirsin.

Ey ayıpları örten Settâr, benim ayıplarımı da ört.

Hiçbir göz seni göremez, hiçbir el sana ulaşamaz. Allah’ım, Efendimiz Muhammed’e, âline ve ashâbına salât u selâm eyle. Rahmetinle, ey merhametlilerin en merhametlisi.

Mülk ve melekûtun sahibinin korumasına girdim. İzzet ve ceberût sahibi Allah’a sığındım.

Hiçbir zaman uyumayan Melik’e, Hayy’a, Kayyûm’a ve Halîm’e tevekkül ettim.

Allah’ın korumasına girdim, Allah’ın muhafazasına girdim, Allah’ın emânına girdim.

Kâf-Hâ-Yâ-Ayn-Sâd hakkı için kifayet olundum.

Hâ-Mîm-Ayn-Sîn-Kâf ve “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-Aliyyi’l-Azîm” hakkı için himaye olundum.

Âmin.

Buhârî

Muhammed b. İsmâil

1/3

Muhammed b. İsmâil el-Buhârî, 13 Şevval 194 (20 Temmuz 810) Cuma günü Buhara’da doğdu. Dedesinin dedesi Berdizbeh Mecûsî idi. Onun oğlu Mugīre, Buhara Valisi Cu‘feli Yemân vasıtasıyla Müslüman oldu. Buhârî bu sebeple Cu‘fî nisbesiyle de anılmıştır. Dedesi İbrâhim hakkında fazla bilgi bulunmamakla birlikte, babası İsmâil’in Mâlik b. Enes ve Abdullah b. Mübârek gibi âlimlerden hadis öğrenen biri olduğu bilinmektedir. Buhârî henüz çocukken babasını kaybetmiş, hadise dair bazı kitapları kendisine intikal etmiştir. Annesinin ise duası makbul, dindar bir kadın olduğu zikredilmektedir.

Buhârî, on yaşlarına doğru Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ve Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî gibi Buharalı muhaddislerden hadis öğrenmeye başladı. On bir yaşlarında, hocası Dâhilî’nin rivayet sırasında yaptığı bazı hataları tashih etmesiyle dikkat çekti. On altı yaşına geldiğinde İbnü’l-Mübârek ve Vekî‘ b. Cerrâh’ın kitaplarını tamamen ezberlemişti. Bu sırada annesi ve kardeşi Ahmed ile birlikte hacca gitti. Hac sonrası onlar memleketlerine döndüler, Buhârî ise Mekke’de kalarak Hallâd b. Yahyâ ve Humeydî gibi âlimlerden hadis tahsil etti.

Daha sonra ilim merkezlerini dolaşmaya başladı. Bağdat’a sekiz defadan fazla gitti ve her seferinde Ahmed b. Hanbel ile görüşüp ondan faydalandı. Basra’ya dört veya beş defa gitti; orada Ebû Âsım en-Nebîl, Ensârî diye tanınan Basra kadısı Muhammed b. Abdullah ve Haccâc b. Minhâl gibi muhaddislerden istifade etti. Belh’e birkaç defa giderek Mekkî b. İbrâhim, Kuteybe b. Saîd gibi âlimlerden hadis dinledi. Dımaşk’ta Ebû Müshir’den hadis öğrendi. Hicaz’da altı yıl kaldı. Humus’a gitti. Kûfe’ye birçok defa seyahat ederek Âdem b. Ebû İyâs, Ubeydullah b. Mûsâ ve Ebû Nuaym Fazl b. Dükeyn gibi muhaddislerden hadis dinledi. Medine’de İsmâil b. Ebû Üveys’ten, Merv’de Abdân b. Osman’dan, iki defa gittiği Mısır’da Saîd b. Ebû Meryem, Abdullah b. Yûsuf ve Asbağ b. Ferec gibi hocalardan hadis tahsil etti. İlk defa 209’da (824), son olarak da 250’de (864) gittiği ve beş yıl süreyle hadis okuttuğu Nîşâbur’da Yahyâ b. Yahyâ el-Minkarî gibi hadis hâfızlarından faydalandı.

Buhârî, kendilerinden hadis yazdığı muhaddislerin sayısının 1080 olduğunu söyler. Meşhur talebesi Firebrî, el-Câmiʿu’s-Sahîh’i Buhârî’den 90 bin talebenin dinlediğini belirtir. En tanınmış talebeleri arasında İmam Müslim, Tirmizî, Ebû Hâtim, Ebû Zür‘a er-Râzî, Muhammed b. Nasr el-Mervezî, Sâlih Cezere ve İbn Huzeyme gibi muhaddisler yer alır.

Buhârî’nin uzun seyahatleri sonunda derlediği hadislerle geniş bir kütüphane meydana getirdiği ve seyahatlerinde kitaplarını imkân nisbetinde yanında taşıdığı anlaşılmaktadır. Câriyesinin, odasında adım atacak yer bulunmadığından şikâyet etmesi ve bir gece uyumayıp o güne kadar yazdığı hadisleri hesaplayarak senedleri muttasıl 200 bin hadis kaydettiğini söylemesi, bunu göstermektedir.

Bağdat’ta verdiği imtihan da onun güçlü hafızasının en dikkat çekici örneklerinden biridir. Rivayete göre muhaddisler 100 hadisin sened ve metinlerini birbirine karıştırarak çeşitli kişilere verdiler. Buhârî’ye bunlar sorulduğunda, önce hiçbirini okunduğu şekliyle tanımadığını söyledi; ardından her hadisin doğru sened ve metnini tek tek düzeltti. Böylece onun hadis ilmindeki kudreti bir kez daha ortaya çıkmış oldu.

Buhârî ve Mihne Olayı

Kur’ân-ı Kerîm’in mahlûk olup olmadığına dair Mu‘tezile tarafından ileri sürülen görüş, devlet desteğiyle İslâm âleminde büyük bir fitneye sebep oldu. Ahmed b. Hanbel bu meselede büyük bir direnç göstermiş, sonunda devlet desteği çekilince Mu‘tezile bu davayı kaybetmiştir. Ancak tartışmalar tamamen sona ermemiş, Buhârî de bu süreçten etkilenmiştir.

İmam Müslim’in nakline göre Buhârî Nîşâbur’a gittiğinde halk kendisine büyük itibar göstermiştir. Nîşâbur’un tanınmış muhaddisi Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî de onu karşılamaya gitmiş, fakat talebelerine ona kelâm meseleleriyle ilgili soru sormamalarını tembihlemiştir. Daha sonra bir kişinin Kur’an’ın mahlûk olup olmadığını sorması üzerine Buhârî’nin verdiği cevap tartışmalara sebep olmuş, bu mesele yüzünden şehirde büyük bir ihtilaf çıkmıştır.

Buhârî, “Kur’an Allah kelâmıdır, mahlûk değildir; kulların fiilleri ise mahlûktur. Kur’an’ı okuyuş da kulların fiillerindendir” görüşünü savunmuştur. Ancak bu mesele etrafında çıkan tartışmalar sebebiyle Nîşâbur’dan ayrılmak zorunda kalmıştır.

Daha sonra Merv’e, oradan da Buhara’ya geçen Buhârî, devlet adamlarından uzak durmayı tercih etmiş, ilmi saraylara taşımayı doğru bulmamıştır. Buhara Valisi Hâlid b. Ahmed ez-Zühlî’nin özel ders taleplerini de reddetmiştir. Bunun üzerine bazı çevrelerin ithamlarına maruz kalmış ve memleketinden ayrılmak zorunda bırakılmıştır.

Semerkant’a gitmek üzere yola çıkan Buhârî, yolda Hartenk kasabasındaki akrabalarını ziyaret etti. Orada hastalandı ve 256 yılının Ramazan Bayramı gecesi vefat etti. Ertesi gün, 1 Eylül 870 Cuma günü orada toprağa verildi.

Şahsiyeti

Buhârî orta boylu, zayıf ve ince yapılıydı. Az konuşur, başkalarının imkânlarına göz dikmezdi. Dünya malına değer vermez, cömert ve yardımsever bir hayat sürerdi. Borçlularına karşı gösterdiği müsamaha bunun açık örneklerinden biridir. İlmi dünya menfaati için kullanmayı asla kabul etmezdi.

Tenkit ettiği râviler hakkında da son derece mutedil ifadeler kullanır, gıybetten titizlikle kaçınırdı. Hatta hadis okuturken âmâ talebesi Ebû Ma‘şer’e tebessüm ettiği için sonradan ondan helallik istemesi, ahlâkî hassasiyetini göstermektedir.

Onu yakından tanıyan âlimler, Buhârî’yi “bu ümmetin fakihi”, “hadiste emsalsiz bir imam” gibi ifadelerle anmışlardır. İmam Müslim’in ona hitaben söylediği, “Dünyada senin bir benzerinin bulunmadığına şahadet ederim” sözü, ona duyulan büyük saygının en dikkat çekici örneklerindendir.

Hadisçiliği

Buhârî’nin İslâm ilim tarihindeki önemi, sadece sahih hadisleri ilk defa bir araya getirmesi değil, aynı zamanda hadis ilmindeki tartışmasız otoritesidir. Yüz binlerce rivayet arasından en sahih olanları seçmedeki titizliği, raviler arasındaki görüşme şartını gözetmesi ve hadislerden fıkhî hükümler çıkarmadaki mahareti, onu ayrı bir yere koymuştur.

En meşhur eseri olan el-Câmiʿu’s-Sahîh, halk arasında Sahih-i Buhârî adıyla tanınmıştır. Buhârî bu eseri yaklaşık 600 bin hadis arasından seçerek 16 yılda tamamladığını belirtmiştir. Bunun yanında et-Târîḫu’l-kebîr, el-Edebü’l-müfred, Ḫalḳu efʿâli’l-ʿibâd, Refʿu’l-yedeyn fi’s-salât ve Kitâbü’l-Kırâʾati خلفe’l-imâm gibi birçok önemli esere de imza atmıştır.

2/3

Akaide dair görüşleri

Buhârî, ünlü bir muhaddis olmasının yanında itikadî meselelerle de yakından ilgilenmiştir. el-Câmiʿu’s-Sahîh ile Ḫalḳu efʿâli’l-ʿibâd adlı eserlerinden, ayrıca akaide dair başka kitaplar kaleme almasından, onun Selef inancına bağlı bir çizgide yer aldığı anlaşılmaktadır. Buhârî; Cehmiyye, Mu‘tezile, Havâric ve Şîa gibi mezheplerin bazı görüşlerini eleştirmiş, Ehl-i sünnet akaidinin oluşumuna katkı sağlayan ilk Sünnî âlimlerden biri olmuştur.

  1. İlâhî sıfatlar

Buhârî’ye göre Allah’ın zâtı, isimleri, sıfatları ve fiilleri vardır. Bunların hepsi O’na ait olup kadîmdir. Allah’ın kelâmı da bu sıfatlardan biridir. Bu sebeple Kur’an Allah kelâmıdır ve mahlûk değildir. Buna karşılık Kur’an’ı okuma ve yazma gibi fiiller kullara ait olduğu için mahlûktur.

Ayrıca yed, vech, nefs, ayn ve istivâ gibi naslarda geçen kavramları Allah’ın sıfatları olarak kabul eder. Allah’ın dünyada görülemeyeceğini, ahirette ise müminler tarafından görüleceğini savunur.

  1. Kader

Buhârî’ye göre her şey Allah’ın kaderiyle gerçekleşir. İnsanların fiillerini yaratan Allah’tır; kullar ise o fiilleri işleyen ve kazanan varlıklardır. Bu yaklaşım, kulun fiillerinde tam bağımsız bir yaratıcı güç bulunduğunu savunan anlayışlara karşıdır.

  1. Nübüvvet

Peygamberlik, gaybdan haber verme ve mucize gösterme gibi delillerle sabittir. Hz. Peygamber’in geleceğe dair verdiği haberlerin gerçekleşmesi ve gösterdiği mucizeler, nübüvvetinin açık işaretleri olarak kabul edilir.

  1. Âhiret halleri

Kabir azabı veya nimeti, haşir, hesap, mizan, sırat, cennet ve cehennem haktır. Bunlara iman etmek farzdır. Buhârî, cennet nimetlerinin ebedî olduğunu ve yok olmayacağını da açıkça kabul eder.

  1. İman ve günah

Buhârî’ye göre iman; kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve amelle desteklenmesinden oluşur. İman artar ve azalır. Büyük günah işleyen kimse kâfir olmaz; günahkâr mümin sayılır. Bu yönüyle Mürcie, Cehmiyye ve Kerrâmiyye gibi bazı fırkaların görüşlerine karşı çıkar.

Buhârî’nin en çok tartışılan meselesi halku’l-Kur’ân konusudur. Onun bu husustaki görüşü açıkça şöyledir: “Kur’an Allah kelâmıdır, mahlûk değildir; kulların fiilleri ise mahlûktur.” Sonraki dönemlerde bazı çevreler bu görüşü farklı şekillerde aktarmış olsa da, Buhârî’nin kendi eserlerinde ortaya koyduğu çizgi budur.

3/3

Fıkıh ilmindeki yeri

Buhârî, büyük bir hadis imamı olarak tanınmakla birlikte aynı zamanda güçlü bir fakih olarak kabul edilir. Hayatı ve ilmî şahsiyetiyle ilgili tabakat eserlerinde onun “fakihlerin efendisi”, “bu ümmetin fakihi” ve “Allah’ın yarattığı kullar içinde en fakih olanlardan biri” diye anıldığı görülür.

Dört mezhebin mensupları da onu kendi gelenekleri içinde değerlendirmeye çalışmıştır. Ancak birçok araştırmacıya göre Buhârî, belli bir mezhebin sınırları içinde kalan bir müctehid değil; doğrudan Kur’an ve sünnetten hüküm çıkarabilen mutlak müctehid seviyesinde bir âlimdir.

Buhârî’nin fıkıh alanındaki en büyük mirası, hiç şüphesiz el-Câmiʿu’s-Sahîh’tir. Bu eser sadece bir hadis kitabı değil, aynı zamanda büyük bir fıkıh ve fetva hazinesi olarak görülmüştür. Özellikle bab başlıklarında yer verdiği hükümler, onun fıkhî görüşlerini yansıtması bakımından son derece önemlidir. Bu sebeple, “Buhârî’nin fıkhı bab başlıklarındadır” sözü meşhur olmuştur.

Buhârî, sadece kendi görüşlerini aktarmakla kalmamış; gerektiğinde muhalif görüşleri de kaydederek onlarla tartışmıştır. Hadisleri bablara ayırırken takip ettiği yöntem, hadislerin ihtiva ettiği fıkhî hükümleri merkeze almak ve meseleleri Kur’an, hadis ve sahâbe fetvalarıyla temellendirmek olmuştur.

Bu yönüyle Buhârî hem hadis hem fıkıh sahasında derin izler bırakmış büyük bir İslâm âlimidir.


Mardin usulü iftar menüsü

İftariyelik
Hurma, su, zeytin, kuru kayısı veya ceviz

Çorba
Mercimek çorbası ya da lebeniye benzeri yoğurtlu hafif bir başlangıç

Ara sıcak
İkbebet (içli köfte) veya sembusek

Ana yemek
Kaburga dolması

Yan lezzetler
Bulgur pilavı, cacık ya da süzme yoğurt, mevsim salatası

Tatlı
Harire, zerde ya da cevizli irmik tatlısı

İçecek
Ayran, demirhindi şerbeti veya hoşaf


Ana yemek tarifi: Mardin usulü kaburga dolması

Kaburga dolması, Mardin mutfağının en bilinen ve en gösterişli yemeklerinden biridir. Kalabalık iftar sofralarına çok yakışır.

Malzemeler

Et için

  • 1 adet kuzu kaburga

  • Tuz

  • Karabiber

İç pilav için

  • 2 su bardağı pirinç

  • 300 gram kuşbaşı kuzu eti ya da kıyma

  • 2 adet orta boy soğan

  • 3 yemek kaşığı tereyağı

  • 2 yemek kaşığı sıvı yağ

  • 1 çay bardağı badem

  • 1 çay bardağı kuş üzümü

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 çay kaşığı yenibahar

  • 1 çay kaşığı tarçın

  • 4 su bardağı sıcak su ya da et suyu

Üzeri için

  • 1 yemek kaşığı tereyağı


Yapılışı

Önce pirinci yıkayıp 20 dakika kadar ılık suda bekletin. Kuş üzümünü de ayrı bir kapta suda yumuşatın.

Soğanları ince ince doğrayın. Tereyağı ve sıvı yağı tencereye alıp soğanları kavurun. Ardından kuşbaşı eti ya da kıymayı ekleyip suyunu çekene kadar pişirin.

Bademleri ekleyin. Süzülmüş pirinci ilave edip birkaç dakika kavurun. Kuş üzümünü, tuzu, karabiberi, yenibaharı ve tarçını ekleyin. Üzerine sıcak suyu dökün. Pilavı tam pişirmeden, hafif diri kalacak şekilde ocaktan alın.

Kaburganın iç kısmını kasabınıza cep şeklinde açtırmanız en iyisidir. Hazırladığınız iç pilavı kaburganın içine çok sıkı olmayacak şekilde doldurun. Açık kısmını kalın iplikle dikin.

Kaburgayı fırın kabına alın. Üzerine biraz tuz, karabiber ve küçük parçalar halinde tereyağı sürün. Kabın içine az miktarda su ekleyin. Üzerini yağlı kâğıt ve ardından folyo ile kapatın.

Önceden ısıtılmış 180 derece fırında yaklaşık 2,5 ila 3 saat pişirin. Son 20-30 dakikada üzerini açıp kızarmasını sağlayın.

Fırından çıktıktan sonra 10-15 dakika dinlendirin. Ardından dilimleyerek servis edin.


Servis önerisi

Kaburga dolmasını;

  • bademli bulgur pilavı,

  • süzme yoğurt,

  • sumaklı soğan salatası
    ile birlikte sunabilirsiniz.

Daha pratik bir Mardin menüsü

Daha az zahmetli bir seçenek istersen menüyü şöyle kurabilirsin:

  • Mercimek çorbası

  • İkbebet

  • Alluciye

  • Pirinç pilavı

  • Harire


İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez ve ilçeler

Yer İmsak İftar
Konya (merkez) 05:36 19:02
Ahırlı 05:38 19:04
Akören 05:37 19:03
Akşehir 05:40 19:07
Altınekin 05:34 19:01
Beyşehir 05:39 19:06
Bozkır 05:38 19:04
Çeltik 05:37 19:05
Cihanbeyli 05:33 19:01
Çumra 05:35 19:01
Derbent 05:38 19:04
Derebucak 05:40 19:07
Doğanhisar 05:39 19:06
Emirgazi 05:30 18:57
Ereğli 05:30 18:56
Güneysınır 05:36 19:02
Hadim 05:37 19:03
Halkapınar 05:30 18:56
Hüyük 05:39 19:06
Ilgın 05:38 19:05
Kadınhanı 05:37 19:04
Karapınar 05:32 18:58
Karatay 05:36 19:02
Kulu 05:32 19:00
Meram 05:36 19:03
Sarayönü 05:36 19:03
Selçuklu 05:36 19:03
Seydişehir 05:39 19:05
Taşkent 05:37 19:03
Tuzlukçu 05:39 19:06
Yalıhüyük 05:38 19:04
Yunak 05:38 19:05

Çevre iller ve büyükşehirler

Yer İmsak İftar
Aksaray 05:29 18:56
Karaman 05:34 19:00
Ankara 05:32 19:01
Antalya 05:44 19:10
Eskişehir 05:42 19:10
Isparta 05:44 19:10
Mersin 05:28 18:54
Adana 05:25 18:51
İstanbul 05:47 19:16
İzmir 05:57 19:24
Bursa 05:47 19:16
Gaziantep 05:17 18:43

Dünyadaki önemli merkezler

Yer İmsak İftar
Mekke 05:17 18:36
Medine 05:16 18:37
Londra 04:25 18:09
Toronto 05:56 19:28

Arakçi’den dikkat çeken Türkçe paylaşım

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, sosyal medya hesabından yaptığı Türkçe paylaşımda, Türkiye’nin İran’a gösterdiği desteğe dikkat çekti. Arakçi’nin mesajı, iki ülke arasındaki dayanışma vurgusu nedeniyle kısa sürede gündem oldu.

Arakçi paylaşımında, Ramazan ayının manevi atmosferine işaret ederek, Türk milletinin İran halkı için ettiği duaların kendileri açısından önemli bir moral kaynağı olduğunu belirtti. Türkiye Cumhuriyeti’nin sergilediği dayanışmanın da kendileri için güç verici olduğunu ifade etti.

İranlı Bakan, mesajında ülkesinin egemenliğini ve halkının güvenliğini kararlılıkla savunmayı sürdüreceğini de vurguladı. Paylaşım, bölgedeki gerilimin sürdüğü bir dönemde Türkçe yapılması nedeniyle dikkat çekti.

Başkan Pekyatırmacı öğrencilerle sahur yaptı

Selçuklu’da Ramazan ayının manevi atmosferi çeşitli buluşmalarla yaşanmaya devam ediyor. Selçuklu Belediye Başkanı Ahmet Pekyatırmacı da bu kapsamda Büyük Selçuklu Erkek Öğrenci Yurdu’nda öğrencilerle sahur programında buluştu.

Sahur sofrasında öğrencilerle bir araya gelen Başkan Pekyatırmacı, gençlerle sohbet ederek onların talep ve düşüncelerini dinledi. Programda kendi öğrencilik yıllarına dair tecrübelerini de paylaşan Pekyatırmacı, gençlerle aynı sofrada bulunmaktan duyduğu memnuniyeti dile getirdi.

Başkan Ahmet Pekyatırmacı, öğrencilerle sahur bereketini paylaşmanın kendileri için çok kıymetli olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:

“Gençlerimizle bir araya gelmek, onların düşüncelerini dinlemek ve hayallerine ortak olmak bizler için her zaman çok kıymetli. Sizler bu ülkenin umudu, yarınlarımızın mimarlarısınız. İçinizde barındırdığınız azim, heyecan ve gayret; sadece kendi geleceğinizi değil, aynı zamanda şehrimizin ve ülkemizin geleceğini de şekillendirecek. Selçuklu Belediyesi olarak bizler, gençlerimizin daha iyi şartlarda eğitim alabilmesi, kendini geliştirebilmesi ve hayallerine daha güçlü adımlarla yürüyebilmesi için her zaman yanınızda olmaya gayret ediyoruz. Eğitimden spora, teknolojiden sanata kadar pek çok alanda sizlere imkanlar sunmak için çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Burada sizlerle sohbet etmek, düşüncelerinizi dinlemek ve taleplerinizi öğrenmek bizim için çok kıymetli. Çünkü inanıyoruz ki gençlerin fikri, enerjisi ve heyecanı şehrimize güç katıyor. Rabbim tüm öğrencilerimizin yolunu bahtını açık etsin ve eğitim hayatlarında başarılarını daim eylesin.”

Sahur programında öğrencilerle samimi bir ortamda bir araya gelen Pekyatırmacı, Selçuklu Belediyesi’nin gençlere yönelik çalışmalarını sürdüreceğini vurguladı. Program, Ramazan ayının birlik ve paylaşma ruhunu yansıtan buluşmalardan biri olarak kayda geçti.

Meram’da ilk oruç heyecanı iftar sofrasında paylaşıldı

Meram’da Ramazan ayının özel geleneklerinden biri haline gelen “İlk Orucum, İlk İftarım” programı bu yıl da renkli görüntülere sahne oldu. Meram Belediyesi tarafından her yıl düzenlenen buluşmada, ilk kez oruç tutmanın heyecanını yaşayan çocuklar iftar sofrasında bir araya gelerek unutulmaz bir akşam geçirdi.

Meram Belediyesi’nin geleneksel programı kapsamında ilçenin uzak mahallelerinden gelen öğrenciler, Meram Belediye Başkanı Mustafa Kavuş ile birlikte iftar yaptı. Çocukların ilk oruç heyecanı ve mutluluğu programa damga vururken, iftar saatine kadar geçen sürede minikler için çeşitli etkinlikler düzenlendi.

Hacivat-Karagöz gösterileri, eğlenceli oyunlar ve çeşitli sürprizlerle zenginleştirilen programda çocuklar hem eğlendi hem de Ramazan ayının manevi iklimini birlikte yaşadı. Etkinliğe öğrencilerin yanı sıra öğretmenler ve okul yöneticileri de katıldı.

Programda konuşan Meram Belediye Başkanı Mustafa Kavuş, “İlk Orucum, İlk İftarım” buluşmasının Meram’da güzel bir Ramazan geleneğine dönüştüğünü belirterek, çocukların bu özel heyecanına ortak olmaktan büyük memnuniyet duyduklarını ifade etti.

Ramazan ayının çocukların hafızasında güzel hatıralarla yer etmesinin önemine işaret eden Başkan Kavuş, gelenekler içinde çocukların oruca alışması için uygulanan “tekne orucu” ve “oruç satma” gibi kültürel değerlerin de bu sürecin önemli parçaları olduğunu söyledi.

Başkan Kavuş, konuşmasında şu ifadelere yer verdi:

“İlk oruç, ilk iftar hepimiz için unutulmazdır. Bu program aslında hepimizin aile içinde yaşadığı güzel bir geleneğin daha geniş bir sofrada paylaşılmasıdır. Rabbim çocuklarımızın tuttuğu oruçları kabul etsin, onları sağlık ve huzur içinde nice Ramazanlara ulaştırsın.”

Ramazan’ın birlik, paylaşma ve dayanışma ayı olduğunu hatırlatan Kavuş, çocuklarla aynı sofrada buluşmanın kendileri için ayrı bir anlam taşıdığını da belirterek şöyle devam etti:

“Allah bizleri çocuklarımızla birlikte daha nice güzel Ramazan sofralarında buluştursun. Hepimizi sağlık ve afiyetle bayrama ulaştırsın.”

Etkinliğe katılan çocuklar ve öğretmenleri de programdan duydukları memnuniyeti dile getirerek, bu anlamlı organizasyon için Meram Belediye Başkanı Mustafa Kavuş’a teşekkür etti.

Program sonunda Başkan Mustafa Kavuş, ilk kez oruç tutmanın heyecanını yaşayan çocuklara “ilk oruç hediyesi” olarak çeşitli akıl ve zeka oyunları verdi. Çocukların büyük sevinç yaşadığı buluşma, çekilen hatıra fotoğraflarıyla sona erdi.

Mübarek Ramazan’ın 23. günü

Mübarek Ramazan’ın 23. gününde; ayet, hadis ve dua ile gönüllere hitap eden bu özel içerikte, Anadolu irfanının büyük isimlerinden Sadreddin Konevî’nin hayatı, ilmi kişiliği, tasavvuf düşüncesi ve Konya’daki derin izi de yer alıyor.

Ayet

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla

“(Yapacağınız hayırlar) kendilerini Allah yoluna adamış, bu sebeple yeryüzünde kazanç için dolaşamayan fakirler için olsun. Bilmeyen kimseler, iffetlerinden dolayı onları zengin zanneder. Sen onları simalarından tanırsın. Çünkü onlar yüzsüzlük ederek istemezler. Yaptığınız her hayrı muhakkak Allah bilir.”

Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.
(Bakara Suresi, 273. Ayet)

Hadis

Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Nerede olursan ol, Allah’a karşı sorumluluğunun bilincinde ol. Kötülüğün peşinden iyi bir şey yap ki onu yok etsin. İnsanlara da güzel ahlâka uygun biçimde davran.”

Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Tirmizî, Birr, 55)

Dua

Allah’ım, Sen Melik’sin, Hayy u Kayyûm’sun. Kendinden başka ilâh olmayan apaçık Hak’sın.
Sen benim Rabbimsin, beni Sen yarattın. Ben Senin kulunum. Ezelde Sana verdiğim sözümde ve vaadimde, gücüm yettiğince durmaktayım. İşlediğim kusurların şerrinden Sana sığınırım.

Bana lütfettiğin nimetleri yüce huzurunda minnetle anar, günahımı itiraf ederim. Benim günahlarımı affet. Şüphe yok ki günahları Senden başka affedecek yoktur.

Allah’ım, Sana çokça ve daima hamd olsun. Bütün mahlûkatının yapmasını hak ettiğin hamdlerin kat kat fazlasıyla, yüzünün celâline ve kudretinin azametine yaraşır şekilde; her an, her nefeste, ilmindeki şeyler adedince Sana hamd olsun ey Yüce Mevlâmız.

Yarattıkları sayısınca, kendisinin razı olacağı kadar, arşının ağırlığınca, bitip tükenmeyen kelimeleri adedince ve ilminin çokluğu nispetinde ben Allah’ı, ulûhiyyet makamına yakışmayan sıfatlardan tenzih eder ve O’na hamdederim.

Âmin.


Sadreddin Konevî

Sadreddin Konevî, Anadolu tasavvuf ve düşünce tarihinin en büyük isimlerinden biridir. Yaygın kabule göre 606 (1209) yılı civarında Malatya’da dünyaya geldi. Babası Mecdüddin İshak, hem önemli bir âlim ve mutasavvıf hem de Anadolu Selçuklu Devleti’nde üst düzey görevler üstlenmiş bir devlet adamıydı. Kaynaklarda onun Selçuklu sarayı ile Abbâsîler arasında elçilik yaptığı, şehzadelere hocalık ettiği ve bu sebeple “sultanın şeyhi” diye anıldığı belirtilir.

Sadreddin Konevî’nin annesinin de Selçuklu saray çevresine mensup olduğu rivayet edilir. Bazı menkıbelerde annesinin hükümdar ailesinden geldiği, bazılarında ise saray çevresinde bulunan bir hanım olduğu aktarılır. Bu sebeple Konevî hakkında zaman zaman “sultan oğlu” ifadesi kullanılmıştır. Her hâlükârda onun çocukluk yıllarının ilim, siyaset ve tasavvuf çevreleriyle iç içe bir ortamda geçtiği anlaşılmaktadır.

Konevî’nin hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri, babası Mecdüddin İshak ile Muhyiddin İbnü’l-Arabî arasındaki dostluktur. İbnü’l-Arabî, Mecdüddin İshak’ın daveti üzerine Anadolu’ya gelmiş, Malatya ve Konya çevrelerinde onunla birlikte bulunmuştur. Bu dostluk daha sonra Sadreddin Konevî’nin ilmî ve tasavvufî terbiyesini doğrudan şekillendiren bir ilişkiye dönüşmüştür.

Sadreddin Konevî, henüz dokuz-on yaşlarındayken babasını kaybetti. Rivayetlere göre Mecdüddin İshak’ın vefatından sonra İbnü’l-Arabî, Konevî’nin annesiyle evlenmiş ve böylece onun üvey babası olmuştur. Bu bilgi tüm kaynaklarda aynı kesinlikle yer almasa da, Konevî ile İbnü’l-Arabî arasındaki yakın bağ tartışmasızdır. Konevî, İbnü’l-Arabî’nin sadece talebesi değil, aynı zamanda en yakın takipçisi, yorumcusu ve fikrî mirasçılarından biri olarak kabul edilir.

Çocukluk ve gençlik yıllarında güçlü bir eğitim gören Konevî, dinî ilimlerin yanı sıra felsefî ilimlerde de derinleşti. Onun en dikkat çekici yönlerinden biri, tasavvufu yalnızca zühd ve ahlâk alanında değil, aynı zamanda sistemli bir metafizik düşünce olarak ele almasıdır. Bu yönüyle Konevî, klasik sûfî tipinden ayrılarak hem mutasavvıf hem mütefekkir kimliğiyle öne çıkmıştır.

İbnü’l-Arabî ile ilişkisi, onun vefatına kadar sürdü. Konevî, hocasının yanında bulunmuş, onun tasavvufî tecrübelerine ve fikir dünyasına yakından şahit olmuştur. Kaynaklarda Konevî’nin gençlik döneminde Şam, Malatya, Konya, Hicaz ve başka ilim merkezleriyle irtibat içinde bulunduğu, farklı âlim ve sûfîlerden yararlandığı aktarılır. Evhadüddîn-i Kirmânî, Sa‘deddîn-i Hammûye gibi isimlerle de yakın ilişki içinde olduğu belirtilir.

İbnü’l-Arabî’nin 638/1240 yılında vefat etmesinden sonra Sadreddin Konevî’nin hayatında Konya dönemi belirginleşti. Muhtemelen 1241’den itibaren Konya’ya yerleşti ve hayatının sonuna kadar burada yaşadı. Konya, onun hem ilmî hem tasavvufî faaliyetlerinin merkezi oldu. Burada ders halkaları kurdu, eserlerini kaleme aldı, çok sayıda talebe yetiştirdi ve döneminin önde gelen âlimleriyle ilişki içinde bulundu.

Sadreddin Konevî’nin Konya’daki hayatı, sadece bir sûfî şeyhin inziva hayatı değildi. O, aynı zamanda devlet adamlarıyla, ulemayla ve dönemin seçkin çevreleriyle ilişkisi bulunan bir ilim adamıydı. Bu durum bazı menkıbelere de yansımış, kimi anlatılarda onun daha “seçkinci” bir çevrede bulunduğu ifade edilmiştir. Buna karşılık Konevî’nin ilmî derinliği, tasavvuf tarihindeki yeri ve bıraktığı entelektüel miras, onu Anadolu düşünce tarihinin merkezî şahsiyetlerinden biri hâline getirmiştir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile olan dostluğu da dikkat çekicidir. Aralarında üslûp ve yaklaşım farkları bulunsa da, iki büyük ismin birbirine hürmet duyduğu anlaşılmaktadır. Kaynaklarda, Mevlânâ’nın cenaze namazını Konevî’nin kıldırmasını vasiyet ettiği aktarılır. Bu bilgi, iki isim arasındaki dostane ilişkinin en önemli işaretlerinden biri kabul edilir.

Sadreddin Konevî, yalnızca tasavvufî hayatıyla değil, fikirleriyle de büyük etki bırakmıştır. O, İbnü’l-Arabî sonrasında nazarî tasavvufun en güçlü kurucu isimlerinden biri sayılır. Tasavvufu “ilm-i ilâhî” yani metafizik olarak ele almış; Tanrı, varlık, insan, nefis, bilgi, yaratılış ve ilâhî isimler gibi meseleleri sistemli biçimde işlemiştir. Onun düşüncesinde merkezî mesele, Tanrı ile âlem arasındaki ilişkinin nasıl anlaşılacağıdır. Bu sebeple eserlerinde varlık meselesi, ilâhî isimler teorisi, insanın hakikati ve metafizik bilgi yoğun biçimde ele alınır.

Konevî’ye göre tasavvuf, sadece manevî tecrübe değil, aynı zamanda sahih bilgiye ulaştıran bir yoldur. Akıl, belirli bir yere kadar rehberlik eder; ancak özellikle metafizik alanda hakikate tam anlamıyla ulaşmak için tasavvufî arınma, manevî eğitim ve keşif gereklidir. Bu bakımdan Konevî, aklı tümüyle reddetmeyen; fakat onun sınırlarını göstererek tasavvufî bilgiyi daha üst bir düzlemde konumlandıran bir çizgi geliştirmiştir.

Onun düşüncesinde insan da son derece önemli bir yere sahiptir. İnsan, sadece biyolojik bir varlık değil; ilâhî hakikati yansıtan, kendisini tanıdıkça Rabbini tanıma imkânına yaklaşan bir varlıktır. Bu nedenle nefis terbiyesi, bilgiye ulaşmanın da anahtarlarından biri sayılır. Hz. Peygamber ise Konevî’nin düşünce dünyasında sadece tarihsel bir peygamber değil, aynı zamanda ontolojik ve metafizik anlam taşıyan merkezî bir hakikattir.

Sadreddin Konevî’nin etkisi, kendisinden sonraki tasavvuf ve düşünce geleneğinde çok güçlü biçimde hissedilmiştir. Özellikle Dâvûd-i Kayserî, Abdürrezzâk el-Kâşânî, Molla Fenârî, Abdullah Bosnevî ve daha pek çok isim onun eserlerinden etkilenmiştir. İbnü’l-Arabî’nin düşüncesinin anlaşılmasında da Konevî’nin yorumları belirleyici olmuştur. Bu yüzden birçok araştırmacı, İbnü’l-Arabî sonrası tasavvufun Konevî üzerinden sistemleştiğini kabul eder.

Sadreddin Konevî’nin en önemli eserleri arasında Miftâḥu’l-ġayb, İʿcâzü’l-beyân, Şerḥu esmâʾillâhi’l-ḥüsnâ, el-Fükûk, Şerḥu erbaʿîne ḥadîs̱, en-Nefeḥâtü’l-ilâhiyye, en-Nuṣûṣ ve el-Mürâselât yer alır. Bu eserler, sonraki asırlarda defalarca okunmuş, şerh edilmiş ve tasavvuf düşüncesinin ana metinleri arasında kabul edilmiştir.

Sadreddin Konevî, ömrünün son yıllarını Konya’da geçirdi. 673 (1274) yılında Konya’da vefat etti ve bugün kendi adıyla anılan türbesinin bulunduğu yerde toprağa verildi. Kabri, Konya’nın önemli irfan merkezlerinden biri olarak kabul edilir. Ardında yalnızca eserler değil, Anadolu’nun ilmî ve tasavvufî hafızasında derin izler bırakan büyük bir düşünce mirası bıraktı.

Düşünceleri

Sadreddin Konevî, tasavvufu yeni bir döneme taşıyan en önemli sûfî düşünürlerden biridir. Onunla birlikte tasavvuf, yalnızca kalp terbiyesi ve zühd hayatı olarak değil, sistemli bir metafizik düşünce olarak da ele alınmıştır. Bu yüzden Konevî, nazarî tasavvufun en güçlü temsilcilerinden biri kabul edilir.

Konevî’ye göre tasavvuf, “ilm-i ilâhî”dir. Yani bu ilim, varlığın hakikatini, Tanrı-âlem ilişkisini, insanın hakikatini ve ilâhî isimlerin tecellilerini anlamaya yönelir. Bu bakımdan onun düşüncesinde en merkezî mesele Tanrı’dır. Tanrı mutlak varlıktır; âlem ise O’nun isim ve sıfatlarının tecelli alanıdır.

Bilgi anlayışında Konevî, aklı reddetmez; ancak onun sınırlarını da açıkça ortaya koyar. Özellikle metafizik hakikate ulaşmak için yalnızca aklî çıkarım yeterli değildir. Ona göre asıl hakiki bilgi, nefsin arındırılması, kalbin saflaştırılması ve tasavvufî tecrübe ile mümkün olur. Bu yönüyle Konevî, akıl ile keşfi karşı karşıya getirmekten çok, onları farklı düzlemlerde değerlendiren bir yaklaşım sergiler.

İnsan anlayışında ise insan, âlemdeki en merkezi varlıktır. İnsanın kendisini tanıması, aynı zamanda Rabbini tanıma yolunun da başlangıcıdır. Bu sebeple nefis terbiyesi, ahlâkî olgunlaşma ve manevî yükseliş Konevî düşüncesinde bilgiyle doğrudan ilişkilidir.

Etkileri

Konevî’nin İslam düşüncesine etkisi son derece büyüktür. O, özellikle İbnü’l-Arabî sonrasında tasavvufun sistemleşmesinde anahtar rol oynamıştır. Daha sonraki şerh geleneği büyük ölçüde onun açtığı çizgide ilerlemiştir. Tasavvufun daha felsefî, nazarî ve öğretilebilir bir yapıya kavuşmasında Konevî’nin payı çok büyüktür.

Özellikle Osmanlı düşünce hayatında da onun etkisi belirgindir. Molla Fenârî, Dâvûd-i Kayserî, Abdullah Bosnevî ve İsmail Hakkı Bursevî gibi isimler, doğrudan veya dolaylı biçimde Konevî çizgisinden beslenmiştir. Bu nedenle Konevî, hem Anadolu tasavvuf tarihi hem de genel İslam düşünce tarihi bakımından kilit isimlerden biridir.

Eserleri

Sadreddin Konevî’nin başlıca eserleri şunlardır:

  1. Miftâḥu’l-ġayb ve’l-cemʿ ve tafṣîlühû

  2. İʿcâzü’l-beyân fî teʾvîli ümmi’l-Ḳurʾân

  3. Şerḥu esmâʾillâhi’l-ḥüsnâ

  4. el-Fükûk fî esrâri müstenidâti ḥikemi’l-Fuṣûṣ

  5. Şerḥu erbaʿîne ḥadîs̱

  6. en-Nefeḥâtü’l-ilâhiyye

  7. en-Nuṣûṣ fî taḥḳīḳi’ṭ-ṭavri’l-maḫṣûṣ

  8. el-Mürâselât beyne Ṣadriddîn Ḳonevî ve Naṣîriddîn eṭ-Ṭûsî

  9. Tebṣıratü’l-mübtedî ve teẕkiretü’l-müntehî


Kastamonu’ya özgü iftar menüsü

İftariyelik
Hurma, su, zeytin, ceviz, Kastamonu simidi ya da köy ekmeği

Çorba
Ecevit çorbası
Yeşil mercimek, erişte ve yoğurtla yapılan, Kastamonu mutfağında öne çıkan çorbalardan biridir.

Ara sıcak
Banduma
Hindi suyu, yufka ve cevizle hazırlanan çok bilinen yöresel lezzet

Ana yemek
Etli ekmek / etli pide yerine daha yerel güçlü seçenek:
Kuyu kebabı ya da ev tipi için
Pastırmalı ekşili pilav
Ama evde uygulanabilir ve temsil gücü yüksek ana yemek olarak en uygunu:
Banduma da ana yemek gibi sunulabilir.

Yan lezzet
Cacık veya sarımsaklı yoğurt

Tatlı
Çekme helva ya da kabak tatlısı

İçecek
Ev yapımı komposto ya da ayran

Ben sana evde en rahat yapılabilecek, aynı zamanda Kastamonu’yu en iyi temsil eden ana yemek olarak Banduma tarifi vereyim:

Kastamonu usulü banduma tarifi

Malzemeler

  • 1 adet bütün tavuk veya 5-6 parça tavuk but-göğüs

  • 6 adet kuru yufka

  • 2 su bardağı dövülmüş ceviz içi

  • 3 yemek kaşığı tereyağı

  • Tuz

  • Karabiber

  • Tavuk suyu

Üzeri için

  • Eritilmiş tereyağı

  • İsteğe göre biraz karabiber veya ceviz

Yapılışı

Önce tavuğu geniş bir tencereye alıp üzerini geçecek kadar su ekleyin. Tuzunu atıp iyice haşlayın. Tavuk yumuşayınca sudan çıkarın. Suyunu süzerek kenarda tutun. Tavuk etlerini kemiklerinden ayırıp didikleyin.

Kuru yufkaları çok büyük olmayacak şekilde parçalara bölün. Tavuk suyunu ayrı bir kapta ılıtın. Yufka parçalarını tek tek tavuk suyuna batırıp çıkarın. Çok fazla bekletmeyin; yumuşaması yeterlidir.

Islatılan yufkaları servis tabağına ya da tepsiye kat kat dizin. Her katın arasına didiklenmiş tavuk eti ve dövülmüş ceviz serpiştirin. Bu işlemi malzemeler bitene kadar sürdürün.

En üste kalan tavuk parçalarını ve cevizi yerleştirin. Tereyağını eritip kızdırın, yemeğin üzerinde gezdirin.

Sıcak servis edin.

Püf noktaları

  • Yufkayı tavuk suyunda fazla tutarsan hamurlaşır.

  • Gerçek lezzet için ceviz bol kullanılmalı.

  • Tereyağı son aşamada kızdırılarak dökülürse aroması daha güçlü olur.

  • Hindi etiyle de yapılabilir; bazı yöresel uygulamalarda hindi tercih edilir.


İmsam ve İftar saatleri

Konya merkez ve başlıca ilçeler

Yer İmsak İftar
Konya Merkez 05:37 19:02
Selçuklu 05:37 19:02
Meram 05:37 19:02
Karatay 05:37 19:02
Ahırlı 05:40 19:03
Akören 05:38 19:02
Akşehir 05:41 19:06
Altınekin 05:36 19:00
Bozkır 05:39 19:03
Cihanbeyli 05:35 19:00
Ereğli 05:32 18:55
Halkapınar 05:31 18:55
Ilgın 05:39 19:04
Kadınhanı 05:38 19:03
Sarayönü 05:37 19:02
Seydişehir 05:40 19:04

Bu tablodaki saatler Diyanet’in ilgili ilçe sayfalarından alınmıştır.

Konya’ya çevre iller

İl İmsak İftar
Karaman 05:35 18:59
Aksaray 05:31 18:55
Ankara 05:34 18:59
Isparta 05:45 19:09
Eskişehir 05:43 19:09
Antalya 05:46 19:09

Bu çevre il saatleri de Diyanet verileridir.

Büyükşehirler

Büyükşehir İmsak İftar
İstanbul 05:48 19:15
Ankara 05:34 18:59
İzmir 05:58 19:23
Bursa 05:49 19:15
Adana 05:27 18:50
Antalya 05:46 19:09
Gaziantep 05:19 18:41

Dünyadaki önemli merkezler

Şehir İmsak İftar
Mekke 05:18 18:36
Medine 05:17 18:36
Kudüs 04:38 18:00
Londra 04:28 18:07
Paris 05:23 18:59
Berlin 04:32 18:13
Moskova 04:46 18:34
New York çevresi (Jersey City) 05:41 19:07
Washington 05:54 19:19

 

Mübarek Ramazan’ın 22. Günü

Mübarek Ramazan’ın 22. gününde; ayet, hadis, dua ve İslâm düşünce tarihinin en önemli isimlerinden İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe’nin hayatına dair kıymetli bilgilerle huzur iklimine bir kez daha misafir oluyoruz. Rahmet, mağfiret ve bereket ayı Ramazan’da gönülleri aydınlatan bu seçki, tefekküre vesile olacak anlamlı bir içerik sunuyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim Olan Allah’ın Adıyla;

Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyip dilenene ve kölelere (özgürlükleri için) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve ahitleştiklerinde ahitlerine vefa gösterenler ile zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda sabredenler(in tutum ve davranışlarıdır). İşte bunlar doğru olanlardır ve müttaki olanlar da bunlardır.

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.
(Bakara Suresi, 177. Ayet)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, komşusuna eziyet etmesin. Allah’a ve ahiret gününe iman eden misafirine ikramda bulunsun. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, ya hayır söylesin veya sussun.

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Buhari, Edeb, 31, 85; Müslim, İman, 74, 75.)

Dua:
Allah’ım, Sen’in verdiğine mâni olacak yok, Sen’in engellediğini verecek yok, takdir ettiğin şeyi geri çevirecek yok, hükmettiğini değiştirecek yok, doğru yola gelmesine yardım etmediğini hidâyete erdirecek yok, hidâyete erdirdiğini saptıracak yok, zorlaştırdığını kolaylaştıracak yok, kolaylaştırdığını da zorlaştıracak yoktur.

Allah’ım, samedâniyetin, vahdâniyetin, ferdiyetin, açık ve parlak izzetin ve geniş rahmetinle kulaklarımızda nûr, kalblerimizde nûr yaratmanı ve bizi nûr kılmanı istiyoruz.

Allah’ım, bize açık ve gizli nîmetler (kalbî güzellikler) ver.

Dînimiz husûsunda Allah bize yeter, dünyâmız husûsunda Allah bize yeter. En büyük kuvvet sahibi olan Allah, taşkınlık yapanlara karşı bize yeter. Şiddet ve kuvvet sahibi olan Allah, kötü tuzaklar kuranlara karşı bize yeter. Rahîm olan Allah hesap esnâsında bize yeter.

Allah bana yeter, O’ndan başka ilâh yoktur, O’na tevekkül ettim ve O yüce Arş’ın Rabbidir.

Âmin

EBÛ HANÎFE
1/3

Bölümün Müellifi: MUSTAFA UZUNPOSTALCI

İslâm’da hukukî düşüncenin ve ictihad anlayışının gelişmesinde önemli payı olup daha çok Ebû Hanîfe veya İmâm-ı Âzam diye şöhret bulmuştur. Ebû Hanîfe onun künyesi olarak zikrediliyorsa da Hanîfe adında bir kızının, hatta oğlu Hammâd’dan başka çocuğunun bulunmadığı bilinmektedir. Bu şekilde anılması, Iraklılar arasında hanîfe denilen bir tür divit veya yazı hokkasını devamlı yanında taşıması veya hanîf kelimesinin sözlük anlamından hareketle haktan ve istikametten ayrılmayan bir kimse olmasıyla izah edilmiştir (İbn Hacer el-Heytemî, s. 32). Buna göre “Ebû Hanîfe”yi gerçek anlamda künye değil, bir lakap ve sıfat olarak kabul etmek gerekir. Onun öncülüğünde başlayan ve talebelerinin gayretiyle gelişip yaygınlaşan Irak fıkıh ekolü de imamın bu künyesine nisbetle “Hanefî mezhebi” adını almıştır. “Büyük imam” anlamına gelen İmâm-ı Âzam sıfatının verilmesi de çağdaşları arasında seçkin bir yere sahip bulunması, hukukî düşünce ve ictihad metodunda belli bir çığır açması, döneminden itibaren birçok fakihin onun görüşleri ve metodu etrafında kümelenmiş olması gibi sebeplerle açıklanabilir.

Hayatı ve Şahsiyeti. 80 (699) yılında Kûfe’de doğdu. Daha önce doğduğu yönündeki bazı iddialar hariç tutulursa (M. Zâhid Kevserî, Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb, s. 20, 21) Ebû Hanîfe’nin doğum tarihinde hemen hemen görüş birliği vardır (İbn Abdülber, s. 123). Torunları Ömer ve İsmâil’in belirttiklerine göre nesebi Nu‘mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh’tır. Aslen Arap olmayan Ebû Hanîfe’nin dedelerinin Fars menşeli olduğu rivayet edilir. Memleketleri fethedildiği zaman kabilelerinin ileri gelenleri arasında kendilerine de eman verilmiş, onlara esir muamelesi yapılmamış ve Arap olmadıkları için Bekir b. Vâil oğulları kabilesinin aşireti olan Teymullah b. Sa‘lebe oğullarının himayesine verilmişlerdir. Diğer bir rivayete göre ise dedesi Zûtâ köle olarak İran’dan getirilmiş, sonra da efendisi tarafından âzat edilmiştir. Bundan dolayı Ebû Hanîfe, Bekir b. Vâil oğulları veya Teymullah b. Sa‘lebe oğullarının mevlâsı (âzatlısı) diye bilinmiş ve zaman zaman Teymî nisbesiyle de anılmıştır. Ebû Hanîfe’nin aslının Nesâ’dan, Enbâr’dan, Tirmiz’den geldiği veya babasının Fars, annesinin Hint menşeli olduğu (Muhammed Hamîdullah, s. 31) yahut Türk asıllı kabul edildiği rivayetleri de bulunmakla birlikte dedesi Zûtâ’nın, aslen Kâbil bölgesinde yaşayan Fârisoğulları’na mensup “merzübân” denilen bir uçbeyi olduğu rivayeti daha kuvvetli görünmektedir. Dedeleri Sâsânî Devleti’nde görev almış, valilik yapmış kimselerdir. Hatta Sâsânî Meliki Hürmüz’ün Ebû Hanîfe’nin dedesi olduğu da nakledilmiştir (İbn Hacer el-Heytemî, s. 21). Birçok farklı bölge ve ırklara mensubiyetinin rivayet edilmesi, babası Sâbit’in bütün bu anılan yerlerde bir müddet oturduktan sonra Kûfe’ye gelip yerleşmiş olmasıyla izah edilebileceği gibi, diğer büyük ve önemli şahsiyetlerde görüldüğü üzere farklı ırk ve bölge mensuplarının Ebû Hanîfe’ye ayrı ayrı sahip çıkmasıyla da açıklanabilir. Ebû Hanîfe’nin dedelerinin ana yurdu olan bölgede Türkler de dahil birçok müslüman kavmin yaşamakta oluşu, onun aslen Türk olabileceği ihtimalini de akla getirmektedir. Torunu İsmâil’in bildirdiğine göre babası Sâbit Hz. Ali’yi ziyaret etmiş, o da kendisine ve zürriyetine duada bulunmuştur. Ebû Hanîfe’nin doğduğunda babasının hıristiyan olduğu, babasının hatta Ebû Hanîfe’nin sonradan müslüman ismi aldığı gibi bazı rivayetler (Hatîb, XIII, 324-325) hariç tutulursa kaynaklar, babası Sâbit’in hür ve müslüman olarak doğup büyüdüğü hususunda görüş birliği içindedir.

Ebû Hanîfe hakkında döneminden itibaren değişik görüşteki birçok âlim ve müellif tarafından lehte ve aleyhte çok şey söylenmiş ve yazılmıştır. Hayatı ve görüşleriyle ilgili olarak teşekkül eden bu zengin menkıbe ve rivayet birikimi içerisinde mezhep taassubunun ve diğer birçok âmilin yol açtığı birtakım aşırılıkların bulunması tabiidir. Nitekim özellikle menâkıb kitaplarında Ebû Hanîfe veya Nu‘mân adında bir şahsın geleceği, ümmetin ışığı olacağı, dini ve sünneti ihya edeceği meâlinde bazı hadislere sened ve metinleriyle birlikte yer verilir. Ancak diğer mezhep imamları ve büyük âlimler hakkında rivayet edilen benzeri hadisler gibi bu tür haberlerin de uydurma olduğu açıktır.

Ebû Hanîfe ticaretle uğraşan varlıklı bir ailenin çocuğudur. Kendisi de ilim öğrenmeye başlamadan önce kumaş tüccarlığı yapmıştır. Kûfe’de Amr b. Hureys bölgesinde bir dükkânının bulunduğundan söz edilir (Hatîb, XIII, 325). İlim hayatına atılınca ticaret işini ortakları aracılığıyla sürdürdüğü, onun bu sıralarda öğrencilerine ve başkalarına yaptığı maddî yardımlardan anlaşılmaktadır. Hayatı maddî sıkıntıdan uzak olarak geçmiştir. Küçük yaşlarda Kur’an’ı ezberlediği sanılan Ebû Hanîfe, kıraat ilmini kırâat-i seb‘a âlimlerinden olan Âsım b. Behdele’den öğrenmiştir. Aslında Ebû Hanîfe’nin doğup büyüdüğü Kûfe ile bölgenin ikinci büyük şehri olan Basra, diğer milletler ve eski medeniyetlerle irtibatı bulunan, yeni müslüman olanlara İslâm’ın ve Arapça’nın öğretildiği, siyasî faaliyetlerin yoğun olduğu önemli yerleşim birimleriydi. Aynı zamanda buralar birçok fakih, dilci, edip, şair ve filozofun da bulunduğu birer ilim merkeziydi. Böyle bir ortamda ticaretle uğraşan, parlak bir zekâya sahip Ebû Hanîfe’ye çevresindeki âlimler yakın ilgi gösterdiler ve onu ilme yönelttiler. Ebû Hanîfe de bu konuyla ilgili olarak Ebû Amr eş-Şa‘bî’nin kendisini çağırıp, “Seni zeki, kabiliyetli ve hareketli bir genç olarak görüyorum. İlme ve âlimlerin meclislerine devam etmeyi ihmal etme” dediğini, bu konuşmanın kendisine tesir ettiğini, böylece ilim tahsiline yöneldiğini anlatır. Önce akaid ve cedel ilmini öğrenmeye başlayan, giderek bu ilimde belli bir mesafe alan Ebû Hanîfe, dönemindeki inkârcı ve bid‘atçılarla münakaşa etmiş, farklı itikadî düşünceye sahip kimselerin ve mezheplerin bulunduğu Basra’ya zaman zaman yaptığı seyahatlerinde de bu tavrını sürdürmüştür. Ebû Hanîfe bu tür münakaşa ve münazaralarıyla, Hz. Peygamber’den sahâbeye ve sonraki nesillere intikal eden ve o dönem müslümanlarının çoğunluğunca da benimsenen itikadî esasları savunmayı gaye edinmiştir. Onun bu alandaki görüşleri, zamanla daha belirgin hale gelecek olan Ehl-i sünnet anlayışının şekillenmesine önemli ölçüde yardımcı olmuştur (aş. bk.). Ebû Hanîfe’yi akaid ve cedelden fıkıh sahasına yönelmeye sevkeden âmiller hakkında farklı rivayetler vardır (bk. M. Ebû Zehre, Ebû Ḥanîfe, s. 22-24). Bu rivayetlerden birine göre, Ebû Hanîfe bir kadının boşanma ile ilgili olarak kendisine sorduğu bir soruya cevap verememiş, kadını fıkıh okutan Hammâd b. Ebû Süleyman’a göndermiş ve ondan alacağı cevabı kendisine bildirmesini rica etmiştir. Kadın Hammâd’dan aldığı cevabı nakledince de fıkıh konusunda yetişmesi gerektiğini düşünerek yirmi iki yaşlarında Hammâd b. Ebû Süleyman’ın derslerine devam etmeye başlamıştır. Ancak gerek bu rivayetin, gerekse Ebû Hanîfe’nin Kur’an, hadis, kelâm, nahiv gibi ilim dallarından ayrılıp fıkıh ilmine yönelişini konu edinen diğer nakillerin, Zehebî’nin de belirttiği gibi (Aʿlâmü’n-nübelâʾ, VI, 396-398) ihtiyatla karşılanması gerekir. Çünkü o dönemde dinî ilimler ayrı disiplinler halinde ve belli başlıklar altında henüz yeterince teşekkül etmemiş olduğu gibi bu tür rivayetler, sonraki devirlerde iyice yaygınlaşan dinî ilimler arası üstünlük tartışmalarında fıkıh ilminin üstünlüğü iddiaları için de uygun bir zemin teşkil etmiş olabilir. Bu sebeple Ebû Hanîfe’nin dinî ilimleri bir bütün olarak düşündüğü ve dindeki fıkhı (usûlü’d-dîn) ahkâmdaki fıkıhtan daha faziletli gördüğü (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 36) göz önünde bulundurulunca hayatının belli devrelerinde belli ilim dallarıyla uğraştığını ileri sürmek pek isabetli görünmemektedir. Ancak Ebû Hanîfe’nin Hammâd’ın öğrencisi olduktan sonra amelî fıkıh alanında iyice derinleştiği ve ağırlıklı olarak bu alanda otorite olduğu söylenebilir.

Devrinin seçkin âlimlerinin pek çoğu ile görüşme ve onlardan ilmî yönden faydalanma imkânı bulan Ebû Hanîfe’nin asıl hocası, döneminde Kûfe re’y ekolünün üstadı kabul edilen Hammâd b. Ebû Süleyman’dır. Ebû Hanîfe, 102 (720) yılından itibaren hocasının vefatına kadar on sekiz yıl süreyle onun ders halkasına devam etmiş, en seçkin öğrencileri arasında yer almış, hocasının bulunmadığı zamanlarda ona vekâleten ders verecek seviyeye yükselmiştir. Hammâd’ın 120 (738) yılında ölümü üzerine, kırk yaşlarında iken arkadaşları ve öğrencilerin ısrarları üzerine hocasının yerine geçerek ders okutmaya başlamış, bu hocalığı bazı aralıklarla ölümüne kadar sürmüştür. Son derece vakarlı, mütevazi ve üstün anlayış sahibi olan Ebû Hanîfe’nin derslerine o günkü İslâm ülkesinin her tarafından öğrenciler katılmış ve etrafında geniş bir ders halkası oluşmuştur. Yetiştirdiği öğrencilerin sayısının birkaç bini bulduğu, bunlardan kırkının ictihad edecek dereceye ulaştığı belirtilir (Bezzâzî, s. 218-246). Ebû Hanîfe’nin ilmi, hocası Hammâd’ın aracılığıyla İbrâhim en-Nehaî ve Ebû Amr eş-Şa‘bî’den, dolayısıyla Mesrûk b. Ecda‘, Kādî Şüreyh, Esved b. Yezîd ve Alkame b. Kays’tan, bunların ilimleri de sahâbenin en âlimlerinden olan Hz. Ömer, Hz. Ali, Abdullah b. Mes‘ûd ve Abdullah b. Abbas’tan gelmektedir. Esasen Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında bu silsilenin büyük tesiri görülür. Onun Basra, Kûfe ve Irak bölgesinin ileri gelen üstatlarının hadis ve fıkıh meclislerine zaman zaman iştirak ettiği, 100’e yakın tâbiîn âlimiyle görüştüğü ve birçok kimseden hadis dinlediği rivayet edilir. Seyahatleri sırasında bizzat Atâ b. Ebû Rebâh, İkrime ve Nâfi‘den hadis dinlemiş, onlar vasıtasıyla Mekke ve Medine ilmini, özellikle Hz. Ömer, Abdullah b. Abbas gibi fakih sahâbîlerin görüş ve fetvalarını öğrenme imkânı bulmuştur. Çeşitli vesilelerle Mâlik b. Enes, Süfyân b. Uyeyne, İmam Zeyd b. Ali, Muhammed el-Bâkır, Abdullah b. Hasan b. Hasan, Ca‘fer es-Sâdık da dahil birçok âlimle görüşerek onlarla bilgi ve fikir alışverişinde bulunmuştur. Hatta Ebû Hanîfe, devrinin sapık fırka mensuplarının Câbir b. Yezîd el-Cu‘fî gibi sahasında yetişkin olanlarıyla ve fikrî önderleriyle de görüşüp münazara etmiştir. Hac münasebetiyle gittiği Mekke’de döneminin seçkin ilim adamlarıyla karşılaşarak görüş ve fetvalarını onlarla tartışma imkânı bulmuştur. Bütün bu temasların, Ebû Hanîfe’nin bilgi birikimine ve fıkhî meselelere bakış açısına önemli ölçüde katkısının bulunduğu açıktır.

Tabakat ve menâkıb müelliflerinin büyük çoğunluğu Ebû Hanîfe’yi tebeu’t-tâbiînden sayar. Fakat onun bazı sahâbîlerle görüştüğünü ve onlardan hadis rivayet ettiğini, dolayısıyla tâbiînden olması gerektiğini ileri sürenler de vardır. Bu iddia sahipleri Ebû Hanîfe’nin görüştüğü on beş kadar sahâbînin adını vermekte ve bunların çoğundan nakilde bulunduğunu söylemektedirler. Onun zamanında sahâbîlerden Enes b. Mâlik, Abdullah b. Ebû Evfâ, Sehl b. Sa‘d ve Ebü’t-Tufeyl Âmir b. Vâsile’nin hayatta olduğunda görüş birliği vardır (Taşköprizâde, I, 645). Ancak Ebû Hanîfe’nin, farklı şehirlerde bulunan bu dört sahâbîden sadece Enes b. Mâlik’i Kûfe’ye geldiğinde küçük yaşta görmüş olabileceğini kabul etmek daha isabetli görünmektedir. Ebû Hanîfe’nin ilim tahsiline geç başlaması, bir hadisi ayrı ayrı sahâbîlerden dinlediğinin nakledilmesi, görüştüğü ileri sürülen sahâbîlerden pek çoğunun onun doğumundan önce vefat etmiş olması veya bulundukları beldeler açısından görüşmelerinin mümkün görülmemesi, talebelerinden Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan, Züfer b. Hüzeyl ve Abdullah b. Mübârek’in hocalarından bu yolda bir nakilde bulunmaması, onun tâbiînden olduğu şeklindeki iddiayı ciddi ölçüde zayıflatmaktadır. Ancak bazı âlimler, tâbiînden olmak için ashaptan birini sadece görmeyi yeterli sayarlar. Bu görüş ölçü alındığında Ebû Hanîfe’nin Enes b. Mâlik’i gördüğü kabul edilerek tâbiînden sayılması mümkündür. Onun tâbiînin küçüklerinden, tebeu’t-tâbiînin büyüklerinden olduğunu söyleyenler de her hâlde bu noktadan hareket etmektedirler.

Ömrünün elli iki yılı Emevîler, on sekiz yılı Abbâsîler döneminde geçen Ebû Hanîfe, Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân’dan (685-705) başlayarak son halife II. Mervân zamanına (744-750) kadar geçen bütün olaylara, hilâfetin Emevîler’den Abbâsîler’e geçişine ve Abbâsî halifelerinden Ebü’l-Abbas es-Seffâh (750-754) ile Ebû Ca‘fer el-Mansûr (754-775) zamanında gelişen olaylara şahit oldu. Ebû Hanîfe’nin Ehl-i beyt’e karşı kalbî yakınlık ve bağlılık duyduğu ve Hz. Ali evlâdını sevdiği kesindir. Bu sebeple Emevîler’in Ehl-i beyt’e karşı tutumu sertleşince Ebû Hanîfe onları açıkça tenkit etmekten çekinmemiştir. Hatta onun, Zeyd b. Ali’nin 121 (739) yılında Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik’e karşı başlattığı ayaklanmayı hem maddî olarak hem de fetvalarıyla mânen desteklediği nakledilmektedir. Bu ayaklanma 122’de (740) Zeyd’in öldürülmesiyle sona ermiş, daha sonra oğlu Yahyâ 125’te (743) Horasan’da ayaklanmış ve o da öldürülmüştür. Üst üste gelen bu olaylar âlimlerin Emevî hilâfetini açıktan tenkit etmelerine, dolayısıyla hilâfetin sarsılmasına sebep olmuştur. Son halife II. Mervân, gönüllerini almak ve yönetime karşı muhalefetlerini yumuşatmak için Irak Valisi İbn Hübeyre aracılığıyla birçok âlime memuriyetler teklif etmiştir. Bu arada Ebû Hanîfe’ye de Kûfe kadılığı veya beytülmâl eminliği teklif edilmiş, her türlü baskıya rağmen kabul etmeyince de hapsedilmiş ve dövülmüştür. 130 (747-48) yılında cereyan eden bu olayda Ebû Hanîfe’nin durumunun ağırlaştığı, sağlığının kötüye gittiği görülünce valiye haber verilmiş, vali de arkadaşlarıyla istişare etmesi için Ebû Hanîfe’ye zaman tanıyarak onu hapisten çıkarmıştır. Bunun üzerine Ebû Hanîfe Mekke’ye gitmiş ve hilâfet Abbâsîler’e intikal edinceye kadar orada kalmıştır. Bu arada Zeyd b. Ali’nin Tâlibü’l-Hak diye tanınan torunu Abdullah b. Yahyâ, atalarının hakkını aramak amacıyla Yemen’de ayaklanmış ve II. Mervân’ın buraya gönderdiği ordu tarafından şehid edilmiştir (130/748). Bütün bunlardan sonra Ebû Hanîfe, Hz. Ali evlâdının haklarını koruyacağını söyleyen Abbâsîler’in kuruluşundan memnun ve bu hânedandan ümitvar olduğu için Kûfe’ye dönerek arkadaşlarıyla birlikte Ebü’l-Abbas es-Seffâh’a biat etmiş, fakat Irak’taki karışıklığın sürdüğünü görünce tekrar Mekke’ye gitmiştir. Halife Mansûr zamanında ortalık yatışınca Kûfe’ye gelmiş ve eskisi gibi ders vermeye devam etmiştir.

Ebû Hanîfe’nin Abbâsîler’e karşı nisbeten mutedil tutumu, Abdullah b. Hasan b. Hasan’ın iki oğlundan Muhammed en-Nefsüzzekiyye’nin 145’te (762) Medine’de, İbrâhim’in de Irak’ta Abbâsî hilâfetine karşı ayaklanmaları üzerine öldürülerek isyanların bastırılması ve 140 (758) yılından beri hapiste olan babaları Abdullah’ın da aynı yıl hapiste ölmesine kadar sürmüş, fakat bu olaylardan sonra Abbâsî hilâfetine karşı açıkça tavır almaya başlamıştır. Bu zamana kadar sadece derslerinde Abbâsîler’in bazı tutumlarını tenkit etmekte iken bu olaylarda ihtilâlcileri desteklemek gerektiğini açıkça söylemiş, hatta Mansûr’un kumandanlarını ihtilâlcilere karşı savaşmaktan vazgeçirmeye çalışmıştır. Bunun üzerine Halife Mansûr, Ebû Hanîfe’nin kendisine bağlılığını da denemek amacıyla yeni kurulan Bağdat şehrinin kadılığını ona teklif etmiştir. Bu teklifi kabul ettiğini ve görevinin çok kısa sürdüğünü söyleyenler varsa da daha sağlam rivayetlere göre kadılığı kabul etmemiş, bunun sonucu olarak Bağdat’ta hapse atılmış, işkence edilmiş ve dövülmüştür. Ebû Hanîfe 150 yılının Şâban ayında (Eylül 767) Bağdat’ta vefat etti. Zehirlenerek öldürüldüğü ve hapisten cenazesinin çıktığı da söylenir (İA, IV, 25). Ancak olayların gelişmesi, cenaze namazında halifenin bizzat bulunması göz önüne alınırsa Ebû Hanîfe’nin hapisten çıktıktan bir süre sonra öldüğü şeklindeki rivayeti tercih etmek gerekir. Böylece halife halk nazarında ağır bir töhmetten zâhiren de olsa kendini kurtarmıştır. Cenazesi vasiyeti üzerine Hayzürân Kabristanı’nın doğu tarafına defnedildi. Daha sonra Şerefülmülk Ebû Sa‘d el-Müstevfî tarafından 459 (1067) yılında üzerine bir türbe yaptırılıp çevresine de medrese inşa ettirilmiştir (Velîd el-A‘zamî, s. 11). Kabri bugün Bağdat’ta kendisine nisbetle Âzamiye diye anılan mahaldedir.

Kaynaklar Ebû Hanîfe’nin kanaatkâr, cömert, güvenilir, âbid ve zâhid bir kişi olduğunda; bütün ticarî işlem ve beşerî ilişkilerinde bu özelliklerinin açıkça görüldüğünde görüş birliği içindedir. Kazancına haram ve şüpheli gelir karıştırmamaya özen gösterirdi. Bir defasında ortağı Hafs b. Abdurrahman’ın defolu bir kumaşı yanlışlıkla normal fiyata satması üzerine o parti maldan alınan bütün parayı dağıttığı söylenir. Hatîb el-Bağdâdî’nin anlattığına göre yıldan yıla kazancını hesap eder, onunla çevresindeki ilim adamlarının ve öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılar ve onlara, “Bunu ihtiyacınız olan yere sarfedin ve sadece Allah’a hamdedin. Çünkü bu verdiğim mal gerçekte benim değildir; sizin nasibiniz olarak Allah fazl ve kereminden onu benim elimle size göndermiştir” derdi (Târîḫu Baġdâd, XIII, 360). Dış görünüşe önem verir, temiz giyinir ve çevresindekileri de temiz giyinmeye teşvik ederdi. Onun zühd ve takvâ sahibi olması ve tarikat silsilelerinde önemli bir yeri olan Ca‘fer es-Sâdık’la ilmî görüşmelerde bulunması, Ebû Hanîfe’nin hayatının son iki yılında tasavvufa yöneldiği ve bu dönemi kastederek, “İki yıl olmasaydı Nu‘mân helâk olmuştu” dediği şeklinde bazı iddiaların ileri sürülmesine zemin hazırlamıştır. Ancak yaşadığı yılların zühd ve takvâ dönemi olduğu ve tasavvufun ayrı bir disiplin halinde henüz ortaya çıkmadığı düşünülünce bu iddianın doğruluğunu kabul etmek mümkün görünmemektedir. İslâm âleminde tarikatlar ortaya çıkıp kurucuları büyük saygı görmeye başlayınca bazı mezhep imamları ve büyük âlimler tarikat kurucuları veya büyükleri gibi telakki edilmeye başlanmıştır. Nitekim Sülemî ve Ebû Nuaym gibi evliya tabakatına dair ilk eserleri yazan mutasavvıflar onları kitaplarına almadıkları hâlde daha sonraları Hücvîrî, Attâr, Şa‘rânî, Münâvî gibi mutasavvıf yazarlar bu âlimleri velîler arasında zikrederler. Sûfî tabakatına dair ikinci dönem eserlerinde Ebû Hanîfe’nin de bulunması, ilmine, zühd ve takvâsına dair pek çok menkıbenin yer alması ve kendisine nisbetle Âzamiyye tarikatından söz edilmesi bu telakkinin sonucudur. Hâlbuki böyle bir tarikat hiçbir zaman teşekkül etmemiştir. Önce kelâmla, ömrünün son iki yılında ise fıkıhla ilgisini keserek tasavvufa intisap ettiği yolundaki iddianın, sonraki asırlarda halkın tarikatlara güvenini arttırmak amacıyla ortaya atıldığını söylemek mümkündür.

Ebû Hanîfe derin fıkıh bilgisinin yanı sıra, inandığını ve doğru bildiğini söylemekten ve onun mücadelesini vermekten çekinmeyen güçlü bir ideal ve cesarete de sahipti. Hayatı bu yönüyle de mücadele içinde geçmiş, bu uğurda birçok sıkıntı ve mahrumiyete katlanmıştır. Gerek Emevîler gerekse Abbâsîler devrinde halife ve valilerin yaptığı zulümlere açıkça karşı çıkmış, onların yanlış ve haksız tutumlarını tasvip etmiş olmamak ve halk nazarında onlara meşruiyet kazandırmamak için halifelerden gelen hediyelerin, yapılan görev tekliflerinin hiçbirini kabul etmemiş, işkenceye ve hapse katlanmayı tercih etmiştir. Şüphesiz ki bu görev tekliflerinin reddi Ebû Hanîfe açısından böyle bir amaç taşırken, iktidar açısından da Ebû Hanîfe’yi cezalandırma yönünde bir gerekçe teşkil ediyordu. Emevîler’in Irak valisi İbn Hübeyre’nin teklif ettiği beytülmâl eminliği görevini reddetmesi üzerine işkenceye mâruz kalınca, “Bana Vâsıt Mescidi’nin kapılarını saymayı teklif etse onu da yapmam” cevabını vererek Emevî iktidarına karşı tavrını açıkça ortaya koymuştur. Onun iktidarla en iyi ilişkisi Abbâsî Halifesi Mansûr dönemine rastlar. Bununla birlikte aynı tutumu Mansûr devrinde de sürdürmüş, onun haksız ve keyfî uygulamalarına alet olmaktan şiddetle kaçınmış ve halifeyi açıkça tenkit etmiştir. Bezzâzî’nin anlattığına göre Mansûr’un Musul halkı ile yaptığı anlaşmada Musul halkı, halifeye isyan ettikleri takdirde kanları ve mallarının helâl sayılmasını kabul etmişlerdi. Daha sonra Mansûr, isyan eden Musul halkını anlaşma gereği cezalandırmak istedi ve bu konuda çevresindeki âlimlerin görüşüne başvurdu. Bir kısmı halifeye, “Eğer onları affedersen af ehlinden olursun, eğer cezalandırırsan onlar bunu hak etmişlerdir” cevabını verirken Ebû Hanîfe kanaatini şöyle belirtmiştir: “Onlar mâlik olmadıkları bir şeyi sana şart koşmuşlar, sen de yetkin olmayan bir şeyi kabul etmişsin. Zira müslümanın kanı ancak üç şeyden biriyle helâl olur. Sen onlara karşı kılıç kullanırsan bu üç şeyin dışında helâl olmayan bir şeyi yapmış olursun. Şüphe yok ki riayet edilmesi gereken şartlar Allah’ın koştuğu şartlardır.”

Ebû Hanîfe halifeyi tenkit ettiği gibi devrindeki âlim ve kadıların verdiği yanlış hükümleri de tenkit etmiştir. Nitekim Kûfe Kadısı İbn Ebû Leylâ’nın verdiği hükümleri Ebû Hanîfe’nin öğrencileriyle birlikte derste ve ilmî toplantılarda tartıştığı ve yanlış gördüklerini açıkça tenkit ettiği, bundan rahatsız olan İbn Ebû Leylâ’nın şikâyet ve talebi üzerine fetva vermesinin halife tarafından bir süre yasaklandığı söylenir. Ebû Yûsuf’un, Ebû Hanîfe ile İbn Ebû Leylâ arasındaki görüş ayrılıklarını konu alan İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ adıyla bir kitap yazmış olması da bu ihtilâfın boyutlarını göstermesi bakımından kayda değer bir olaydır. Hakikati aramada ve takip etmede son derece samimi olan Ebû Hanîfe başkalarının görüşlerine karşı hoşgörülü olmuş, kendi ictihadının doğruluğunda ısrar eden ve onu tartışmaya imkân vermeyen bir taassup göstermemiştir. Derslerinde ve ilim meclislerinde herkese söz hakkı verir, aykırı görüşleri dinler, öğrencilerini kendi kanaatlerini benimsemeye zorlamazdı. Tartışma sonunda ulaştığı netice için de, “Bizim kanaatimiz ve ulaşabildiğimiz en güzel görüş budur. Bundan daha iyisini bulan olursa şüphe yok ki doğru olan onun görüşüdür” diyerek (Hatîb, XIII, 352) hem diğer görüşlere müsamaha ile bakar hem de ilmî araştırmayı sürdürmeyi teşvik ederdi.

Fıkhî kanaatlerine katılsın katılmasın çağdaşı olan âlimler, Ebû Hanîfe’nin ilim, takvâ, cömertlik, edep, tevazu, cesaret gibi vasıflar bakımından eşine ender rastlanan bir İslâm âlimi olduğunu belirtirler.

Eserleri. Ebû Hanîfe fıkhî meseleleri, geniş tabanlı ictihad şûrası sayılabilecek ders halkasında istişareye açıp çeşitli müzakerelerden sonra ortaya çıkan çözümleri talebelerine yazdırdığı için öğrencisi Muhammed b. Hasan’ın kaleme aldığı zâhirü’r-rivâye metinleri, ona isnat edilen ve Hanefîler’ce de kendisine ait olduğunda ittifak bulunan görüş ve ictihadları ihtiva eden sağlam kaynaklar olarak değerlendirilebilir. Bu usul sonucu ortaya çıkan fıkhî hükümlerden birbirine benzeyenler konu ve cinslerine göre “kitab”lara, bunlar da nevilerine göre “bab” ve “fasıl”lara ayrıldı. el-Aṣl (el-Mebsûṭ), ez-Ziyâdât, el-Câmiʿu’l-kebîr, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr, es-Siyerü’l-kebîr, es-Siyerü’ṣ-ṣaġīr adlarını taşıyan bu zâhirü’r-rivâye eserlerde Hanefî fıkhı tahâretten başlamak üzere ibadetler, münâkehat, muâmelât, hudûd, ukūbât… miras şeklinde ayrı bölümler hâlinde tedvin edilmiş oldu. Bu sebeple Hanefî fıkhının tedvininin Ebû Hanîfe ile başladığını söylemek mümkündür (İA, IV, 22). Ebû Hanîfe’ye doğrudan nisbet edilen eserler şunlardır:

  1. el-Müsned. Talebeleri tarafından Ebû Hanîfe’den rivayet edilen hadisleri, diğer bir ifadeyle Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında delil olarak kullandığı hadisleri ihtiva eden bir eserdir. Rivayetlerin toplanmasında veya tasnifinde etkin rol oynayan şahısların adlarıyla anılan ve önemli bir kısmı basılmış olan yirmiyi aşkın Ebû Hanîfe müsnedi mevcuttur (Hindistan 1300; İstanbul 1309; Lahor 1312; Leknev 1318; Kahire 1327; Berlin 1929).

  2. el-Fıḳhü’l-ekber. Akaide dair olup Ehl-i sünnet’in görüşlerini özetlemiştir. Başta I. Goldziher olmak üzere bazı şarkiyatçılar bu eserin Ebû Hanîfe’ye nisbetini sahih görmezlerse de kitabın ona ait olduğunda İslâm âlimleri görüş birliği içindedir. Birçok şerhi bulunan eser, bazı Doğu ve Batı dillerine de tercüme edilerek defalarca basılmıştır (meselâ Delhi 1289; Kahire 1323; Haydarâbâd 1342; Lahor 1890).

  3. el-Fıḳhü’l-ebsaṭ. Akaidle ilgili olup oğlu Hammâd ile talebeleri Ebû Yûsuf ve Ebû Mutî‘ el-Belhî tarafından rivayet edilmiştir (Kahire 1307, 1324, 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  4. el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim. Ehl-i sünnet’in görüşlerini açıklayıp savunma amacıyla ve soru-cevap tarzında kaleme alınmış akaide dair bir risâledir (İstanbul, ts.; Haydarâbâd 1349; Kahire 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  5. er-Risâle. Ebû Hanîfe, Basra Kadısı Osman el-Bettî’ye hitaben yazdığı bu eserinde akaid konularında kendisine yöneltilen bazı itham ve iddialara cevap vermektedir (Kahire 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  6. el-Vaṣıyye. Akaid konularını kısaca ele alan bir risâledir (Kahire 1936). Son beş eserin ihtiva ettiği konular, Osmanlı âlimlerinden Beyâzîzâde Ahmed Efendi tarafından kelâm kitaplarının tertibine göre el-Uṣûlü’l-münîfe adıyla bir araya getirilmiş, yine aynı müellif tarafından İşârâtü’l-merâm adıyla şerhedilmiştir. Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen, oğluna ve bazı talebelerine hitaben yazılmış dinî, ilmî ve ahlâkî öğütleri içeren başka risâleler de vardır.

  7. el-Ḳaṣîdetü’n-Nuʿmâniyye. Hz. Peygamber için yazdığı na‘t olup basılmıştır (Kahire 1282, 1299; İskenderiye 1288; İstanbul 1279, 1298, 1320). Kasidenin Halîl b. Yahyâ tarafından Sürûrü’l-kulûbi’l-irfâniyye bi-tercemeti’l-Kasîdeti’n-Nu‘mâniyye adıyla yapılan Türkçe tercümesi (İstanbul 1268), İbrâhim b. Mehmed el-Yalvacî’nin satır arası tercümesi (el-Mecmûatü’l-kübrâ, İstanbul 1276) ve Muhammed A‘zâm b. Muhammedyâr’ın Raḥmetü’r-raḥmân adlı Hintçe şerhi (Delhi 1897) bu arada zikredilebilir (bk. Brockelmann, GAL [Ar.], III, 244; Sezgin, GAS [Ar.], I/3, 49).

Bunların dışında kaynaklarda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen Mücâdele li-eḥadi’d-dehriyyîn, eḍ-Ḍavâbitü’s̱-s̱elâs̱e, Risâle fi’l-ferâʾiż, Duʿâʾü Ebî Ḥanîfe, Muḫâṭabetü Ebî Ḥanîfe maʿa Caʿfer b. Muḥammed b. Aḥmed er-Rıżâ, Fetâvâ Ebî Ḥanîfe ve Muḥammed b. Ḥasan eş-Şeybânî, el-Maḳṣûd fi’ṣ-ṣarf, er-Red ʿale’l-Ḳaderiyye, Maʿrifetü’l-meẕâhib gibi çoğu akaid alanında birçok eserden söz edilmekte, Brockelmann ve Sezgin tarafından adı geçen eserlerin kütüphane kayıtları verilmekteyse de (GAL [Ar.], III, 237-245; GAS [Ar.], I/3, 37-50) bu eserlerin Ebû Hanîfe’ye aidiyetini ihtiyatla karşılamanın daha doğru olacağı muhakkaktır. Nitekim söz konusu kaynaklarda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen, Râmpûr ve Bengal’de nüshalarının bulunduğu bildirilen Maʿrifetü’l-meẕâhib adlı eserin gerek üslûp ve yazım tekniği bakımından, gerekse içerisinde daha sonraki dönemlerde teşekkül etmiş itikadî fırkaların zikredilmesi sebebiyle Ebû Hanîfe’ye ait olmadığı hususu büyük kuvvet kazanmıştır (bk. Abdülalîm, I/1, s. 163-177).

Fıkıh İlmindeki Yeri. Ebû Hanîfe, ilmî müzakerelerin yanı sıra ticaretle de meşgul olması sebebiyle daima hayatın ve fıkhî problemlerin içinde bulunmuş, karşılaştığı meseleler veya kendisine yöneltilen sorularla ilgili olarak hayatı boyunca sayısız ictihad yapmıştır. Ancak bunları yazmadığı gibi ictihad metodunu açıklayan herhangi bir eser de bırakmamıştır. Bundan dolayı aleyhine bazı şeyler söylenmiş, çok kıyas yapmakla, kıyası nassa tercih etmekle suçlanmıştır. Ebû Hanîfe’nin, “Biz önce Allah’ın kitabında olanı alırız. Onda bulamazsak Hz. Peygamber’in sünnetine bakarız. Orada da bir şey bulamazsak ashabın ittifak ettiğini benimseriz, ihtilâf etmişlerse dilediğimizin görüşünü alırız. Başkalarının görüşlerini onlara tercih etmeyiz. Ancak Hasan-ı Basrî, İbrâhim en-Nehaî, Saîd b. Müseyyeb gibi tâbiîn âlimlerine gelince onların ictihadlarına bağlı kalmayız. Onlar gibi biz de ictihadda bulunuruz. Aralarında müşterek illet bulununca bir hükmü diğerine kıyas ederiz” sözünden ictihad metodu anlaşılmaktadır. Ebû Hanîfe’nin ithamlara mâruz kalmasının, aleyhine birçok şey söylenmesinin esas sebebi, onun kendisini tâbiînin fetvalarına bağlı hissetmeyip onlar gibi ictihad yapabilecek seviyede olduğunu söylemesi, dönemindeki fakihlerin görüş ve fetvalarına gerektiğinde aykırı fetva vermesi ve çok ictihad etmiş olmasıdır.

Ebû Hanîfe kıyas metodunu sıkça kullanmıştır. Çünkü bulunduğu bölge karmaşık birçok olayın meydana geldiği ve çözümünün arandığı bir yerdi. Fıkhî meseleleri çeşitli yönleriyle ele alıp tartıştığı için farklı ihtimal ve durumlara göre fikir ve çözümler üretmiş, bunun sonucu olarak ehl-i hadîsin aksine bir tutumla henüz vuku bulmamış farazî meselelerin hükümlerini de ictihadına konu etmiştir. Ebû Hanîfe’nin kıyasa sıkça başvurduğu doğru ise de bu sebeple tenkit edilmesi isabetli olmaz. Zira sahâbeden itibaren İslâm âlimleri az veya çok bu metodu kullanmışlardır. Ebû Hanîfe’de göze çarpan farklılık; kıyası belli bir sistem ve kurala bağlamak, onu sıkça kullanmak ve henüz vuku bulmamış hadiselere de uygulamaktan ibarettir. Çünkü Irak bölgesinin özel şartları, meydana gelen veya vukuu muhtemel olaylar karşısında susmayı ve çekimser davranmayı değil, olayları fıkhî hükme bağlayarak müslümanlara yol göstermeyi, halkın aşırı görüş ve çözümlere yönelmesini önlemeyi gerekli kılmaktaydı. Ancak onun kıyası nassa tercih ettiğine ve haber-i vâhidleri almadığına dair ileri sürülen iddialar doğru değildir (Zebîdî, I, 45). Ebû Hanîfe bir meselenin hükmünü önce Kur’an’da aramış, nassın her türlü lafzî delâletini, umum-husus, ıtlak-takyid, nâsih-mensuh gibi lafızlar arası metodolojik ilişkiyi göz önünde bulundurmuş, aksine bir delil ve gerekçe olmadığı sürece âyetlerin açık, genel ve doğrudan ifadelerini esas almıştır. Eğer Kur’an’da konuyla ilgili bir nas bulamamışsa Hz. Peygamber tarafından Yemen’e vali olarak gönderilen Muâz b. Cebel’in, Kur’an’da bulamadığı bir meselenin hükmünü sünnette arayacağını bildirmesiyle ortaya çıkan ve Peygamber’in de tasvibine mazhar olup bütün sahâbenin uyguladığı sıraya göre sünnete müracaat etmiştir. Esasen sünnetin delil olduğu ve delil olarak alınmasının önemi ve gerekliliği Ebû Hanîfe’nin ictihad ve fetvalarında da açıkça görülür.

Ebû Hanîfe’nin on küsur veya 150 yahut yarısı hatalı 400 hadis bildiği gibi iddialar ileri sürülmüşse de (Hatîb, XIII, 416) çeşitli mezheplere mensup tarafsız âlimler onun, hadis ilminde meşhur olmuş muhaddisler kadar mütehassıs değilse de ictihad şûrası şeklinde oluşturduğu ilim meclisinde birçok hadis hâfızının bulunduğunu, dolayısıyla fıkhî ictihadlarında hadisi ikinci aslî kaynak ve delil olarak gerektiği şekilde kullandığını ifade ederler. Nitekim Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında başvurduğu hadisleri tesbit, derleme ve inceleme amacıyla birçok eser kaleme alınmıştır. Bunlar arasında Tahâvî’nin Meʿâni’l-âs̱âr ve Müşkilü’l-âs̱âr’ı, Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî’nin ʿUḳūdü’l-cevâhiri’l-münîfe fî edilleti meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe’si ve Zafer Ahmed et-Tehânevî’nin İʿlâʾü’s-sünen adlı on sekiz ciltlik eseri sayılabilir. Öte yandan Ebû Hanîfe için söylenen, hatta İmam Şâfiî için de ileri sürülen hadis azlığı iddiası, aslında delil olarak kullandığı hadisin azlığı değil, rivayet ettiği hadisin azlığı şeklinde anlaşılmalıdır. Çünkü fakihlerin çabası, hadisin hükme delâleti ve delil olarak kullanılabilme imkânı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bununla birlikte Ebû Hanîfe’nin isnadlı olarak rivayet ettiği hadislerin sayısı az değildir. Başta yirmiyi aşkın Ebû Hanîfe müsnediyle Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed’in eserleri olmak üzere musannefler ve diğer hadis mecmualarında Ebû Hanîfe’nin birçok rivayeti mevcuttur. Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, Ebû Hanîfe’nin yarısı hocası Hammâd’dan, yarısı da diğer şeyhlerden olmak üzere 4000 hadis rivayet ettiğini belirtir (Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe, s. 84-85). Buna rağmen Ebû Hanîfe’nin çok az hadis bildiği veya hadisle amel etmediği gibi iddialar, çok defa mezhep taassubunun sevkettiği aşırılıktan ve karşı tavırdan, bazan da o konuda daha uygun ve kuvvetli başka bir delilin bulunması sebebiyle diğer mezheplerce benimsenen hadisleri delil almaması veya farklı yorumlaması ve zâhiren o hadisle amel etmemiş gibi görünmesinden kaynaklanmaktadır. Yaptığı ictihadlar ve verdiği hükümler incelendiğinde bunların ahkâmla ilgili yüzlerce hadise uygun olduğu görülür. Ancak bazan bir konuda zâhiren birbiriyle çelişen iki ve daha fazla hadis mevcut olup Ebû Hanîfe bu hadislerden birini tercih ettiğinde verdiği hüküm bir hadise uygunluk gösterirken başka bir hadise aykırı görünebilmektedir. Onun ders aldığı ve hadis naklettiği hocaları yanında, kendisinden ders alıp hadis rivayetinde bulunan Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan, Abdürrezzâk es-San‘ânî, Abdullah b. Mübârek başta olmak üzere pek çok talebesi vardır. Ayrıca içlerinde Yahyâ b. Zekeriyyâ, Hafs b. Gıyâs, Hibbân b. Ali gibi hadislere hakkıyla vâkıf olan daha genç yaşta âlimler de bulunmaktadır. Ebû Yûsuf’un naklettiğine göre Ebû Hanîfe kendisine bir mesele sorulduğunda önce talebelerinin bu konuda bildikleri hadisleri ve sahâbî sözünü sorar, ardından kendi bildiği rivayetleri nakleder, meseleyi değişik yönleriyle ele alır, talebelerinin görüşlerini ayrı ayrı dinler, daha sonra da o meseleyi hükme bağlardı. Sorulan konuda bir hadis ve sahâbî görüşü bulunmadığı takdirde kıyas yapar, kıyasın da mümkün olmadığı yerde istihsana giderdi. Onun ders verme usulüne göre soruların önce öğrencilerle tartışılması, o mesele hakkında nas bulunup bulunmadığının araştırılması demektir. Verdiği bazı hükümlerin o konuda mevcut bir hadise aykırı görünmesi ise bazan hadisin Ebû Hanîfe’ye ulaşmamış olmasıyla, çok defa da hadis Ebû Hanîfe’nin aradığı sıhhat şartlarını taşımadığı için onunla amel etmeyi uygun görmemesiyle izah edilebilir. Bu durum yalnız Ebû Hanîfe’ye mahsus bir metot olmayıp, kendisine göre aradığı sıhhat şartlarını taşımadığı için belli bir hadisi almayan pek çok müctehid vardır. Ebû Hanîfe’nin yaşadığı dönemde ve özellikle bulunduğu bölgede hadis uydurma işi yaygın hâle gelince daha ihtiyatlı davranarak haber-i vâhidleri almada bazı şartlar ileri sürmüş olması onun ilmî ciddiyetinden kaynaklanmaktadır.

Ebû Hanîfe’nin ilminin bütün hadisleri ihata etmediği de bir gerçektir. Ancak onun hadislerin nâsih ve mensuhunu çok iyi bildiği, Hz. Peygamber’in hayatını ve hadisleri öncelik-sonralık açısından inceleyerek özellikle son dönemde söylenen hadisleri esas aldığı belirtilir. Bu anlayış, hayatın değişmesi ve fıkhî hükümlerin bu değişikliğe belli ölçüde uyum sağlaması gerektiği fikrinin sonucudur. Ebû Hanîfe’nin, birbiriyle çatışan hadisleri uzlaştırmaya çalışmaktan çok nesih fikrini tercih etmesi de bu anlayışın ürünüdür. Fetva verdiği bir konuda görüşüne aykırı bir sahih hadis nakledildiğinde de tereddütsüz onu almış ve kendi ictihadından vazgeçmiştir. Ebû Hanîfe mürsel hadisleri de delil olarak kullanmıştır (Leknevî, er-Refʿ ve’t-tekmîl, s. 23). Hatta sahâbenin mürsellerini başkalarının müsnedlerinden üstün tutmuştur. Ebû Hanîfe âhad hadisi Kur’an’ın genel ve zâhirî hükümleriyle, İslâm fıkhında yerleşik genel ilkelerle, kavlî veya fiilî meşhur sünnetle, hatta bazan da sahâbe ve tâbiînden gelen ortak uygulama ile karşılaştırarak değerlendirir; arada çatışma olduğunda genelde daha kuvvetli gördüğü ikinci grup delillerle amel ederdi. Geniş bir topluluğun önünde vuku bulması veya sık sık tekrarlanması sebebiyle çoğunluk tarafından bilinmesi, uygulanması ve rivayet edilmesi gereken bir konuda (umûmü’l-belvâ) vârid olan âhad haberi şâz bir görüş sayması da bu anlayışın sonucudur. Ancak bu metodolojisinin iyi kavranamadığı durumlarda hadisle amel etmediği veya kıyası hadisten öne aldığı gibi tenkitlere de muhatap olmuştur. Ebû Hanîfe daha hayatta iken kıyası hadise takdim etmekle suçlanmış, fakat kendisi ya bizzat ithamda bulunanlara nasıl ictihad ettiğini anlatarak veya böyle söyleyenlerin iftirada bulunduğunu ileri sürerek bu ithamları reddetmiş, nas bulunan yerde kıyasa ihtiyaç duyulmayacağını bildirmiştir. Ebû Hanîfe’nin bazı ictihadları, onun kıyası, râvisi fakih olmayan haber-i vâhide tercih ettiğini, Kur’an’ın açık ve özel hükümlerini (nas) ve genel ilkelerini haber-i vâhidle nesh ve tahsis etmediğini, rivayet ettiği hadise aykırı davranan râvinin hadisini delil almadığını göstermekteyse de bunu Ebû Hanîfe’nin genel bir metodu olarak belirtmek yanlış olur. Çünkü aksini gösteren ictihadlarının sayısı da bir hayli fazladır. Onun kıyası hadise takdim etmediği, aksine hadisi kıyasa takdim ettiğine dair ictihadlarında pek çok örnek bulmak mümkündür. Ebû Hanîfe haber-i vâhidleri delil almış, zayıf da olsa hadisi tercih etmiş; ancak nas bulunmayan yerde kıyasa gitmiştir. Ne var ki çok kıyas yapan bir âlim olarak tanınmıştır. Üzerinde ashabın ittifak ettiği tek bir görüşün bulunmadığı yerlerde onların farklı görüşlerinden kıyasa uygun olanını tercih etmesi, bunun yanında tâbiîn dönemi de dahil sonraki âlimlerin görüşleriyle kendini bağlı hissetmeksizin ictihad etmesi, gerek sahâbe gerekse tâbiînin icmâını, ayrıca sahâbî görüşünü delil olarak kullandığının göstergesidir. Bunların bulunmadığı yerde kıyasa giden Ebû Hanîfe, eğer kıyas sonucu vardığı hüküm genel olarak dinin ruhuna, genel prensip ve amaçlarına uygun düşmezse ilk bakışta görülmeyen, ancak biraz düşünmekle bulunabilecek olan müessir illeti kavrayarak ve daha kuvvetli bir delile dayanarak istihsan metoduyla ictihadda bulunmuştur. Bu açıdan istihsanla elde edilen hükmü almak, kıyasla varılan hükümden daha kuvvetlisine dönmek demek olur. Zira kıyas ispat edici değil, ancak hükümleri ortaya çıkarıcıdır. Hâlbuki istihsan yapılarak ulaşılan hükmü diğer şer‘î deliller takviye etmekte ve bu hüküm kıyasa göre gerçeğe daha yakın görünmektedir.

Ebû Hanîfe’nin ictihad metodu, yetiştirdiği öğrencilerin bizzat yaptıkları ictihadlardan da anlaşılır. Bunların içinde Ebû Yûsuf, Züfer b. Hüzeyl gibi kıyasta ileri bir dereceye ulaşanlar bulunmaktadır. Talebelerinden Muhammed b. Hasan’ın naklettiğine göre Ebû Hanîfe’nin öğrencileri yaptıkları kıyasları onunla tartışırlardı; fakat o, “Ben istihsan yapıyorum” deyince hiç kimse kendisine yetişemezdi (Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, s. 179). Çünkü Ebû Hanîfe meseleler arasındaki açık veya gizli illetleri bulur, onları kolayca kavrardı. Ayrıca halkın muâmelâtını da göz önünde bulundurur, dinin temel ilke ve esaslarına aykırı olmadığı sürece bunları delil olarak alırdı. Ebû Hanîfe asla zorluk taraftarı değildi.

Ebû Hanîfe’nin fıkhında şahsiyetinin, içinde bulunduğu dönem ve şartların, şahsî görüş ve temayüllerinin, re’y ve ictihad anlayışının, ilmî muhitinin, ders aldığı ve görüştüğü âlimlerin belli bir tesiri mevcuttur. Aynı tesir, onun görüş ve öğretisi etrafında sonradan oluşan Hanefî mezhebi için de söz konusudur. Ebû Hanîfe’nin fıkhında, dönemlerinde Irak’taki re’y ekolünün temsilcisi durumunda olan İbrâhim en-Nehaî ve Hammâd b. Ebû Süleyman’ın derin izlerini bulmak mümkündür. Ancak bu durum, aralarında Şah Veliyyullah ed-Dihlevî’nin de bulunduğu (Ḥüccetullāhi’l-bâliġa, I, 419) bir kısım âlimi, onun fıkhının İbrâhim en-Nehaî’nin fıkhından farklı olmadığı kanaatine de sevketmiştir. İlk dönemlerinde hocası Hammâd’ın ve bu sebeple İbrâhim en-Nehaî’nin çizgisini büyük ölçüde korumuş olduğu doğrudur. Ancak hocasının ölümünden sonraki otuz yıl içinde hadis ve re’y ekollerinin birbirine kısmen yaklaşması sebebiyle hadis ekolüyle ve hadisçilerle de ilişki kurmuş, Mekke, Medine ve Ehl-i beyt fıkhından faydalanmış, devrindeki birçok yetişkin ilim adamıyla görüş alışverişinde bulunmuştur. Böylece İslâm ümmetinin mevcut fıkhî mirasını değişik kanallardan özümseme, farklı temayül ve bakış açılarını kendi şahsî birikim, metot ve kabiliyetiyle mezcederek bunlardan bir senteze varma imkânı bulmuştur.

Ebû Hanîfe’nin ticaret hayatının içinde bulunması, insanların problem ve ihtiyaçlarını yakından tanıması da ictihadlarının kabul ve uygulama şansını arttırmıştır. Öte yandan onun farklı kültür ve geleneklere sahip çeşitli grupların karma bir halde yaşadığı Irak bölgesinde yetişmiş olması, Hicaz bölgesinde hâkim geleneksel sosyal yapı ve anlayıştan daha az etkilenmesine, birçok konuda örfü ve içtimaî vak‘ayı esas alan farklı yorum ve ictihadlara sahip olmasına zemin hazırlamıştır. Hanefî mezhebinin Araplar dışındaki müslümanlar arasında yaygınlık kazanmasının bir sebebi de bu olmalıdır. Denilebilir ki Ebû Hanîfe, hocaları ve önceki nesiller tarafından kendisine intikal ettirilen fıkhî kuralları, görüşleri, âyet ve hadislerle ilgili yorumları içinde bulunduğu ortam, insanların ihtiyacı ve dinin genel ilke ve amaçları açısından yeniden değerlendirme; sınırlı naslarla sınırsız olaylar, naklin hükmü ile aklın yorumu, hadisle re’y arasında mâkul bir âhenk kurma imkânını yakalamıştır. Ebû Hanîfe’nin örf ve âdeti, Kur’an’ın genel ilkelerini, kamu yararını gözetmesi ve istihsanı sıkça kullanması bu gayretin sonucudur. Ebû Hanîfe, ticarî muameleleri açıklık ve belirlilik, faizden uzak olma, örf ve ihtiyaca uygunluk, dürüstlük ve güven şeklinde dört temel üzerine oturtmuş; ticarî hukukta olsun borçlar, aile ve kamu hukukunda olsun şahsî teşebbüs ve sorumluluğu, kişi hak ve hürriyetlerini ilke edinmiştir. Onun, bulûğa ermiş kızın velisiz evlenebileceği, sefihin ve borçlunun ehliyetinin kısıtlanamayacağı, vakfın bağlayıcı olmayacağı gibi fıkhî görüşleri bu anlayışının sonucudur.

Ebû Hanîfe, kendi dönemine kadar geçen sürede oluşan ve nasların yorumu mahiyetinde olan kuralları gerektiğinde yeniden ifade etmiş, bazan da kuralı değiştirmek yerine ferdî ihtiyaç veya zarureti giderebilmek için birtakım fıkhî çözüm ve çareler önermiştir. Ancak bulduğu bu çareler çok sınırlı bir alanda ve belli ölçüde uygulanmış olup hiçbir zaman ana kuralı işlemez kılacak ve kanuna karşı hile teşkil edecek mahiyette değildir. Hanefî mezhebinin teşekkülü sürecinde geliştirilip üretilen ve literatürde “hîle-i şer‘iyye” olarak terimleşen (bk. HİYEL) hukukî çözümlerin bütünüyle Ebû Hanîfe’ye isnat edilmesi doğru olmadığı gibi onun bu konuda müstakil bir kitap (Kitâbü’l-Ḥiyel) yazdığı rivayeti de doğru değildir. Ebû Hanîfe’nin fıkhının bâriz özelliklerinden biri de hukukî objektifliği esas alması, kötü kasıt ve niyet araştırmasında, sebep-sonuç bağlantısını kurmada mâkul bir sınırı aşmamasıdır. Hükümlerin hukukî tarafını uhrevî hayata ilişkin dinî yönünden ayrı mütalaa ettiğinden, işin dinî ve vicdanî tarafı fertlere ait olmak üzere beşerî ilişkilerde objektif ölçüleri kullanmıştır. Bu metodu gereği bazı fetvaları diğer hukuk ekollerince, hatta öğrencilerince tenkit edilmiştir.

Ebû Hanîfe’nin fıkhının dayandığı esaslar, sonraki nesillere mensup Hanefî fakihleri tarafından mevcut fetva ve ictihadlar göz önüne alınarak tesbit edilmeye çalışılmış olmakla birlikte Hanefî ekole göre yazılan usul kitaplarındaki metodolojik kural ve görüşlerin Ebû Hanîfe’ye ait oluşu her zaman kesinlik taşımaz. Mezhep müdafaasına, mevcut ictihadların izah ve sistemleştirilmesine dair bu kuralların bazı istisnalarının olacağı da açıktır. Ebû Hanîfe, ictihad usulünün ve fıkhının dayandığı esasların katı bir uygulayıcısı olmayıp meselenin konum ve mahiyetini, gerektiğinde farklı yönlerini göz önünde bulunduran farklı fetvalar da vermiştir. Fıkhının kuralcı değil de meseleci tarzda doğması, Hanefî mezhebinin hayata ve insanların ihtiyaçlarına uygun bir yapıda gelişmesiyle sonuçlanmıştır. Öte yandan onun belli bir delil ve anlayışın ürünü olarak ileri sürdüğü bir görüşün, ileriki devirlerde yazılan Hanefî eserlerinde yeni naklî ve aklî delillerle desteklendiği ve neticede Ebû Hanîfe’nin, bütün bu delil ve yorumlar sonucu o görüşe sahip olduğu şeklinde bir ifade kazandığı da söylenebilir.

Ebû Hanîfe, sahâbe ve tâbiîn döneminde Irak bölgesinde oluşan zengin ilmî ve fikrî gelişmeyi hocaları ve görüştüğü çeşitli âlimler vasıtasıyla yakından tanıma ve kavrama imkânı bulmuştur. Etrafında seçkin ve dirayetli öğrencilerin oluşturduğu ders halkası da bir bakıma önceki kuşaklardan devralınan bu zengin mirası, gelişen şartlara ve çoğalan fıkhî meselelere paralel olarak yeniden değerlendirip sistemleştiren geniş tabanlı bir ictihad şûrası fonksiyonu görmüştür. O dönemin fıkhî zenginliği ise genelde Ebû Hanîfe’ye değil bölgeye nisbet edilerek “Irak fıkhı” olarak anılır. İki meşhur öğrencisi Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed’in yazdığı eserler sayesinde ileriki nesillere aktarılma şansını bulan bu fıkhın içinde Ebû Hanîfe’nin öğrencilerinin yanı sıra Osman el-Bettî, İbn Şübrüme, İbn Ebû Leylâ gibi çağdaşı fakihlerin görüşleri de yer alır. Ancak bu dönemde oluşan fıkhî birikim, hem üstat olması hem de görüşlerinin ağırlığı sebebiyle ileriki asırlarda Ebû Hanîfe’nin adına nisbetle “Hanefî mezhebi” olarak anılmaya başlanmıştır. Irak fıkhının mezhep olarak teşekkülünde ise bölgesel ve tarihî şartların yanı sıra fıkhî meselelerin ve çözümlerinin sistemleştirilip belli bir kural ve metodolojiye kavuşturulmuş olmasının da önemli payı vardır (bk. HANEFÎ MEZHEBİ). Bu sebeple Ebû Hanîfe, devrindeki fıkhî birikimi ve düşünceyi parça parça fer‘î meseleler ve çözümler görünümünden çıkarıp belli ölçüde sistemleştirdiği, yeni olay ve meselelerin fıkhî çözümüne de imkân veren bir bütünlük kurmaya çalıştığı için dönemindeki fıkıh ilminin gelişiminde etkin bir rol oynamıştır. Ancak bu gelişimde, etrafındaki ders halkasını oluşturan Ebû Yûsuf, İmam Muhammed, Züfer gibi her biri bağımsız müctehid sayılabilecek vasıftaki seçkin arkadaş ve öğrencilerinin hem hocalarının sağlığındaki hem de onun vefatından sonraki fıkhî gayret ve faaliyetlerinin de önemli payı vardır.

Ebû Hanîfe’nin fıkhî düşüncenin gelişmesine olan büyük katkısı, diğer mezhep imamları ve İslâm âlimlerince de değişik üslûplarda ifade edilmiştir. İmam Şâfiî’nin, fıkıhla meşgul olan bütün âlimlerin Ebû Hanîfe’ye teşekkür borçlu olduğunu dile getiren meşhur sözü (“İnsanlar fıkıhta Ebû Hanîfe’nin iyâlidir”, İbn Abdülber, s. 136) onun fakihler nezdindeki itibarını anlatmaya kâfidir.

2/3

Bölümün Müellifi: YUSUF ŞEVKİ YAVUZ

Akaide Dair Görüşleri. Havâric, Cehmiyye, Mu‘tezile, Müşebbihe, Kaderiyye, Cebriyye, Mürcie ve Şîa’nın birer itikadî mezhep olarak teşekkül etmeye başladığı bir dönemde yetişen Ebû Hanîfe, akaid ve kelâma dair görüşleriyle Ehl-i sünnet akîdesinin oluşmasına zemin hazırlayan âlimlerdendir. Özellikle Basra’da ilâhî sıfatlar, kader, mürtekib-i kebîre ve tekfir gibi ilk dönemin belli başlı akaid meseleleri üzerinde değişik görüşlere mensup âlimlerle yaptığı tartışmalarda İslâm ümmetinin çoğunluğu tarafından benimsenen itikadî ilkeleri ortaya koymuş ve bunları güçlü delillerle savunmuştur. Çağdaşları arasında Ca‘d b. Dirhem, Cehm b. Safvân, Vâsıl b. Atâ, Amr b. Ubeyd, Abdülkerîm b. Acred, Zürâre b. A‘yen ve Şeytânüttâk gibi değişik görüşleri savunan ilk kelâmcılar yer alır. Bunlardan özellikle Cehm b. Safvân, Amr b. Ubeyd ve Şeytânüttâk ile yaptığı tartışmalar tabakat kitaplarında kısmen de olsa nakledilmiştir. Hâricîler’den Yezîd b. Ebân er-Rekāşî, Şîa’dan Hişâm b. Hakem, Mu‘tezile’den Dırâr b. Amr ve Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf da Ebû Hanîfe’nin yaşadığı dönemi kısmen idrak eden önemli âlimlerden bazılarıdır.

Ebû Hanîfe’nin kelâm metoduna karşı takındığı tavırla ilgili olarak kaynaklarda yer alan farklı bilgileri üç grupta toplamak mümkündür: 1. Ebû Hanîfe kelâm ilmiyle uğraşmayı farz-ı kifâye kabul etmiş, ilmî hayatına itikadî konularla ilgilenerek başlamış, Kûfe ve Basra gibi ilmî muhitlerde kendisini yetiştirip seçkin bir kelâm âlimi olmuş ve hayatı boyunca bu konudaki çalışmalarını sürdürmüştür. Nitekim İmam Şâfiî, Ebû Hanîfe’yi kelâm ilminin kurucusu olarak kabul etmiş (Taşköprizâde, II, 67), Bağdâdî onun fakihler içinde Ehl-i sünnet kelâmcılarının ilki olduğunu belirtmiştir (Uṣûlü’d-dîn, s. 308). Daha sonra İbnü’s-Sübkî, Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî, Beyâzîzâde Ahmed Efendi gibi âlimler de bu görüşü benimsemiş, çağdaş yazarlardan M. Zâhid Kevserî, Ali Sâmî en-Neşşâr ve İnâyetullah İblâğ aynı kanaati paylaşmışlardır. 2. Ebû Hanîfe önce kelâm ilmiyle ilgilenmiş, ancak daha sonra ashabın itikadî meselelerle meşgul olmadığını düşünerek amelî konularda halkın karşılaştığı problemlerin çözülmesini daha önemli görmüş ve bir daha uğraşmamak üzere kelâm ilmini terkedip fıkha yönelmiştir (Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, s. 51-53; Ali Abdülfettâh el-Mağribî, s. 21). 3. Ebû Hanîfe, kelâmı öğrenilmesi câiz olmayan ilimlerden kabul edip başta oğlu Hammâd olmak üzere öğrencilerine bu ilimle uğraşmayı yasaklamış, insanlara kelâmın kapısını aralayan Amr b. Ubeyd’in yanı sıra biri tenzihte, diğeri teşbihte olmak üzere iki aşırı ucu temsil eden Cehm b. Safvân ile Mukātil b. Süleyman’a lânet okumuştur (Kādî Abdülcebbâr, s. 266; Temîmî, I, 113).

İlk iki görüş birbirine oldukça yakındır. Her ikisinde de Ebû Hanîfe’nin itikadî tartışmalara girdiği ve henüz oluşma döneminde bulunan kelâm ilminin ilk temsilcileri arasında yer aldığı belirtilmektedir ki isabetli görünen de budur. Ebû Hanîfe’ye itikadî konulara ilişkin bazı risâlelerin nisbet edilmesi ve fıkıh sisteminde re’ye ve kıyasa başvurup bir anlamda akılcılığı benimsemesi, onun kelâmî bir nosyona sahip olduğunun delilleridir. Hayatının belli bir döneminden sonra fıkhî konularla fazlaca meşgul olması, itikadî meselelerle ilgilenmeyi câiz görmemesinden değil; akaide dair temel esaslara ilişkin görüşlerini ortaya koyduktan sonra bu alandaki çalışmalara fazla ihtiyaç duymamasından, ayrıca çözüm bekleyen fıkhî meselelerin çokluğundan kaynaklanmış olmalıdır. Vefatından önce öğrencilerine yaptığı tavsiyeleri ihtiva eden el-Vaṣıyye ile er-Risâle’sinin itikadî meselelere dair olması, kelâmî konularla ilgisini kesmediğini gösterir (İnâyetullah İblâğ, s. 21). Ebû Hanîfe’nin, ashabın itikadî konularda tartışmaya girmemesinden dolayı akaid meseleleriyle uğraşmayı terkettiğine dair rivayete gelince bunun sahih olması uzak bir ihtimaldir. Zira el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim’de tamamen aksi bir görüşü savunmuştur. Burada belirtildiğine göre Ebû Hanîfe, ashap dönemindeki şartların değiştiğini görmüş, İslâm dünyasında çeşitli siyasî ve fikrî gelişmelerin meydana gelmesi sebebiyle iman esaslarının belirlenmesi için akaid konularının incelenmesini zaruri görmüştür. Ashap döneminde müslümanlar arasında akaide dair bir ihtilâf bulunmadığı halde hicrî I. yüzyılın sonlarından itibaren ortaya çıkan ihtilâflar neticesinde değişik görüş sahiplerinin birbirini tekfir edip öldürmeyi câiz görmesi, Ebû Hanîfe’ye göre itikadî esasların Kur’ân-ı Kerîm’e ve sahih hadislere başvurularak kesin delillerle belirlenmesini zorunlu hâle getirmiştir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 11-12). Bu da onun kelâm ilmiyle uğraşmayı doğru bulmadığına ilişkin rivayetlerin sahih olma ihtimalini zayıflatmaktadır. Bu rivayetlerin doğru olabileceğini kabul eden âlimlere göre ise Ebû Hanîfe’nin meşgul olmayı uygun bulmadığı kelâm, Kur’an ve Sünnet’e dayanmayan; buna karşılık yabancı kültürlerden etkilenen veya hakkı değil bâtılı savunmayı hedef alan ve ne olursa olsun muarızın görüşlerinin mutlaka yanlış olduğunu göstermeyi amaçlayan itikadî tartışmalardır. Sonuç olarak Ebû Hanîfe mutlak mânada kelâm ilmi aleyhinde bulunmamıştır (Taşköprizâde, II, 154-159; Beyâzîzâde, s. 35-46).

Ebû Hanîfe’nin fıkhı, “kişinin dünya ve âhirette fayda veya zarar göreceği hususlara ilişkin hükümleri bilmesi” şeklinde tarif ederek bunlardan akaide dair hükümleri konu edinen ilme “el-fıkhü’l-ekber” adını vermesi, onun akaidi amelî hükümleri inceleyen fıkıhtan üstün tuttuğunu göstermektedir. Ebû Hanîfe, farklı itikadî telakkilerin çarpıştığı Kûfe, Basra, Bağdat ve Hicaz bölgelerini dolaşıp bu yörelerde savunulan görüşleri öğrendikten sonra Kur’an’ı ve Hz. Peygamber’e atfedilen hadisleri incelemek suretiyle İslâm akaidini asıl kaynaklarından belirlemeye çalışmıştır. Kendisiyle tartıştığı muarızı nasları kabul eden biriyse kesin naklî delil, nasları delil saymayan biriyse kesin aklî delil kullanmıştır (Ebü’l-Hayr, s. 134-135). Nitekim mülhidlerle yaptığı tartışmalarda aklî deliller kullandığı gibi muhaliflerini ikna etmek için “ma‘kūlâtı mahsûs hale getiren” kıyaslar yapmış, bazan da esaslarına Kur’an’da işaret edilen ihtimalleri tartışma metoduna başvurmuştur. Akaidde daha çok Kur’an’ı esas alıp ondan itikadî hükümler çıkarmış, hadisleri de bazan kullanmakla birlikte Kur’an’a aykırı hükümler ihtiva edenlerini uydurma kabul ederek dikkate almamıştır. Zira ona göre Kur’an’a aykırı hükümler taşıyan hiçbir söz Hz. Peygamber’e ait olamaz (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 26-27; Beyâzîzâde, s. 50-70; Ebü’l-Hayr, s. 200-204).

Ebû Hanîfe’nin akaid alanında görüşlerinden faydalandığı kişilerin başında Hz. Ali gelir. Zira Ebû Hanîfe, kendisiyle savaşan muhaliflerine “isyankâr kardeşler” adını vermek suretiyle adam öldürme gibi büyük bir günahı işleyenlerin dahi mümin olduğuna hükmetmesinden ötürü Hz. Ali’yi itikadî problemlere çözüm getiren ilk âlim olarak görmüş ve onun bu metodundan önemli ölçüde faydalandığını açıklamıştır (er-Risâle, s. 69). Ehl-i beyt’e mensup âlimlerden Zeyd b. Ali, Muhammed el-Bâkır, Ca‘fer es-Sâdık ve Abdullah b. Hasan b. Hasan ile görüşüp akaid konularında onlardan istifade etmiş; ashaptan Abdullah b. Mes‘ûd, Muâz b. Cebel; tâbiînden Hasan-ı Basrî, Atâ b. Ebû Rebâh, Saîd b. Müseyyeb, Ömer b. Abdülazîz gibi âlimlerin görüşleri de onun itikadî düşüncelerine şekil vermiştir. Bunlardan başka Hüseyin b. Hâris ve Ebü’l-Kāsım el-Cedelî’den de faydalandığı nakledilir.

Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini, talebeleri Ebû Yûsuf, Ebû Mutî‘ el-Belhî ve Ebû Mukātil es-Semerkandî tarafından yazılıp nakledilen el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, el-Fıḳhü’l-ekber, el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, er-Risâle, el-Vaṣıyye adlı akaid risâlelerinin yanı sıra tabakat ve menâkıb kitaplarından tesbit etmek mümkündür. Bununla birlikte onun itikadî görüşlerini hatasız olarak belirlemek oldukça güçtür. Ebû Hanîfe’nin itikadî cephesini inceleyen müellifler, söz konusu kaynaklarda bazan aynı konuda kendisine farklı görüşler nisbet edilmesini, akaid risâlelerinin bizzat kendisi tarafından yazılmayıp talebelerince kaleme alınması ve bu risâlelerde araz, cevher, zât, sıfat, mûcize, keramet gibi daha sonraki dönemlerde ortaya çıktığı kabul edilen terimlerin yer alması sebebiyle ona aidiyetlerinin tartışmalı olmasını, risâlelerin bazı yazma nüshalarında değişik bilgilerin yer almasını ve dolayısıyla eserlerine sonradan bazı ilâvelerin yapılmış olma ihtimalini, onun itikadî görüşlerini belirlemeyi zorlaştıran âmiller arasında zikrederler. Her şeyden önce tabakat ve menâkıb kitaplarında Ebû Hanîfe’yi övme ve yerme hususunda ifrat ve tefrite varan aşırı değerlendirmelerin yapıldığı, bu arada taraftarlarına göre onun Hz. Peygamber’in övgüsüne mazhar olan bir kişi, muhaliflerine göre ise tekfir edilmesi gereken zararlı bir bid‘atçı olarak gösterildiği dikkati çekmektedir. Bu da söz konusu kaynaklardaki bilgilerin ihtiyatla karşılanmasını gerekli kılan bir husustur. Nitekim Ebü’l-Muzaffer el-İsferâyînî, Kaderiyye ve Râfıza’ya mensup bazı kimselerin kendi bâtıl inançlarını terviç etmek amacıyla onları Ebû Hanîfe’ye nisbet ettiklerini kaydetmiştir (et-Tebṣîr, s. 185). Talebelerince ona atfedilen akaid risâlelerine bazı ilâveler yapılmış olmasına rağmen bunların ana hatlarıyla ona ait görüşleri ihtiva ettiği hususu ittifaka yakın bir kanaat halindedir. Ebû Hanîfe ile öğrencilerinin akaide dair görüşlerini naklettiğini belirten Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin ʿAḳīde’sindeki görüşlerle söz konusu risâlelerdeki görüşlerin büyük çapta benzerlik arzetmesi de bunu teyit etmektedir. İlgili risâlelerde yer alan araz, cevher, zât, sıfat, mûcize ve keramet terimleri bunlara sonradan ilâve edilmiş olabileceği gibi Ebû Hanîfe’nin bunlardan bahsetmiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Zira onun döneminde yaşayan Ca‘d b. Dirhem, Cehm b. Safvân, Şeytânüttâk, Hişâm b. Hakem gibi kelâmcıların aynı terimleri kullandıkları ve Ebû Hanîfe’nin de Cehm b. Safvân ve Şeytânüttâk ile münazaralar yaptığı bilinmektedir. Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini şöylece özetlemek mümkündür:

  1. Ulûhiyyet. Bütün varlıklar Allah tarafından yoktan (lâ min şey’) yaratılmıştır. Göklerin ve dünyanın şaşmaz bir düzene sahip olması, varlıkların bir hâlden başka bir hâle dönüşmesi, çocuğun güzel bir endam ile ana karnından çıkması, bilgili ve hikmet sahibi ulu bir yaratıcının mevcudiyetini gösteren apaçık delillerdir. Akıl, azgın dalgalar arasında seyreden bir geminin yetenekli bir kaptanı olmadan yoluna devam etmesini imkânsız gördüğü gibi, kâinatın da bilgili ve her şeye gücü yeten bir yaratıcısı olmadan var olup düzenli şekilde devam etmesini muhal görür (Beyâzîzâde, s. 75-85). Her insan bunları düşünerek Allah’ın var olduğunu idrak edebilir. Bundan dolayı dinî bir davetle karşılaşmasa bile yetişkin ve akıllı her insan Allah’a inanmakla yükümlüdür. Akıl yürütmek suretiyle Allah’a isim ve sıfat nisbet edilemez; O sadece zâtına nisbet ettiği isim ve sıfatlarla nitelendirilebilir. O’nun ilim, irade, hayat, kudret, kelâm, sem‘, basar gibi zâtî; yaratma, rızık verme, diriltme, öldürme gibi fiilî sıfatları vardır. Sıfatları zâtından ayrılmaz. Bütün isim ve sıfatları ezelî olup hiçbiri hâdis değildir. İlâhî fiiller ezelî olmakla birlikte bu fiillerle meydana gelenler (mef‘ul) hâdistir. Allah araz ve cisim değildir, dengi ve benzeri yoktur (Beyâzîzâde, s. 90-127, 212-219). Sayı itibariyle değil, eşi ve benzeri bulunmaması itibariyle birdir. İlâhî zatın yanı sıra sıfatların hiçbiri de yaratıklara ve sıfatlarına benzemez. İhlâs sûresi bunu ifade etmektedir. Naslarda Allah’a atfedilen yed, nefs, vech, nüzûl gibi sıfatların keyfiyeti bilinemez. Bunlar ne yaratıklara ait organ ve fiillere benzetilebilir ne de i‘tizâl ehlinin yaptığı gibi te’vil edilerek açıklanabilir. Zira “yed”i kudretle açıklamak örneğinde olduğu gibi bu sıfatları te’vil etmek onları ilâhî sıfat olmaktan çıkarır. Allah ihtiyaç duymaksızın göklerin üstünde bulunan arşa istivâ etmiştir. Bir mekânda bulunmaya muhtaç olmayan Allah, zâtıyla değil ilmî ve ilâhî yardımıyla yaratıklarının yanındadır (Ebû Hanîfe, el-Vaṣıyye, s. 73; Beyhakī, s. 540, 572; Beyâzîzâde, s. 186-198). Allah dilediği şekilde ve keyfiyeti bizce bilinmeyen bir tarzda müminler tarafından cennette görülecektir (Dârimî, s. 15).

Bazı kaynaklarda Ebû Hanîfe’nin Allah’a mâhiyet atfettiğine dair rivayetler yer almışsa da bunların sahih olmadığı kabul edilmiştir (Teftâzânî, Şerḥu’l-Maḳāṣıd, II, 50; krş. Makdisî, I, 84-85).

  1. Halku’l-Kur’ân. Bu konuda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen görüşler farklı olup üç noktada toplanabilir: a) Kur’an’ın sadece Allah kelâmı olduğuna inanmak gerekir, mahlûk olup olmadığı hususunu tartışmak câiz değildir (Temîmî, I, 175-176). b) Kur’an mahlûktur, zira Allah’ın dışındaki her şey yaratılmıştır. Nitekim yaratılmış bir şeye yemin etmek câiz olmadığından Kur’an’a yapılan yemin geçerli sayılmamıştır (Hatîb, XIII, 383-384; Ali Sâmî en-Neşşâr, s. 238). c) Kur’an Allah kelâmı olup mahlûk değildir, fakat Kur’an’ı telaffuz edişimiz ve onu yazışımız mahlûktur (Ebû Hanîfe, el-Fıḳhü’l-ekber, s. 58; Beyâzîzâde, s. 175-179).

Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşünü ilk defa Ebû Hanîfe’nin ortaya attığını ileri süren ikinci rivayet ya onu kötülemek isteyenlerce uydurulmuştur ya da eksiktir. Ebû Hanîfe belki de ilk defa Kur’an’ı telaffuz edişin mahlûk olduğunu söylemiş, fakat muhalifleri bunu “Kur’an mahlûktur” şeklinde eksik olarak nakletmişlerdir. Eğer Ebû Hanîfe Kur’an’ın mahlûk olduğunu savunmuş olsaydı bazı görüşlerini eleştiren Buhârî’nin bu hususta da onu eleştirmesi gerekirdi. Hâlbuki Buhârî, halku’l-Kur’ân konusuna ayırdığı Ḫalḳu efʿâli’l-ʿibâd adlı eserinde Ebû Hanîfe’ye böyle bir görüş nisbet etmemiş, Eş‘arî de Maḳālât’ında Kur’an’ın mahlûk olduğunu kabul edenler arasında Ebû Hanîfe’yi zikretmemiştir. Birinci rivayetin ise halku’l-Kur’ân tartışmasına girmeyi uygun görmediği dönemdeki görüşünü yansıtmış olması muhtemeldir. Üçüncü rivayet Ebû Hanîfe’nin nihaî görüşü olmalıdır. Nitekim bazı kaynaklar, Ebû Yûsuf’un hocasıyla altı ay halku’l-Kur’ân konusunu tartıştığını ve sonunda onunla, “Kur’an Allah kelâmıdır, mahlûk değildir, mahlûk olduğunu söyleyen kâfirdir” görüşünde karar kıldıklarını kaydetmektedir (Hatîb, XIII, 383-384; Beyhakī, s. 321-322). Bu da Ebû Hanîfe’nin halku’l-Kur’ân konusundaki görüşünün bazı değişiklikler geçirdiğini gösterir.

  1. Kader. Kâinatta meydana gelen her şey ilâhî takdir ve kazâya göre cereyan eder. Zira Kur’ân-ı Kerîm’de (meselâ bk. el-Kamer 54/49, 52-53; Yûnus 10/34, 99) ve hadislerde (el-Muvaṭṭaʾ, “Ḳader”, 14; Tirmizî, “Îmân”, 4) her şeyin yaratılmadan önce yazıldığı ve meydana gelen şeylerin bu yazıya göre gerçekleştiği açıkça belirtilmiştir. Allah Teâlâ hayır ve şer dahil vuku bulacak her şeyi ezelî ilmiyle bilmiş ve ilmine göre vasfederek levh-i mahfûza yazmıştır (Beyâzîzâde, s. 266-279). Bununla beraber müminleri imana, kâfirleri de küfre zorlamamış, herkese fiillerini iradeleriyle gerçekleştirme imkânı tanımıştır. Zira Allah herkesin kaderini, kendi iradeleriyle gerçekleştirecekleri şekilde yazmıştır. Bundan dolayı kişi annesinden mümin veya kâfir (saîd veya şakî) olarak doğmaz; mümin iken kâfir, kâfir iken mümin olabilir (Zebîdî, II, 9).

Kulların fiillerini yaratan Allah’tır, kul ise fiil yapmayı diler ve onu icra eder. Eğer kul fiillerinin yaratıcısı olsaydı onları dilediği şekilde yapabilmesi ve her dilediğini gerçekleştirebilmesi gerekirdi. Fiillerini yapma gücü (istitâat) fiilden önce değil, fiil anında kullara verilmiştir. Kul fiili yapma anından önce bu güce sahip bulunsaydı Allah’a muhtaç olmazdı; halbuki Kur’an’da kulların her an Allah’a muhtaç oldukları bildirilmiştir (Fâtır 35/15; Muhammed 47/38). İstitâat, fiilini gerçekleştirmesinden sonra da kula verilmiş olamaz; zira bu takdirde fiilin istitâatsız meydana gelmesi gerekir ki bu muhaldir. Kulda istitâat yaratmakla Allah kulun fiilinin hâlikı, kul ise bu istitâatı hayır veya şer yönünde kullanmakla fiilin kâsibidir. Bütün bu açıklamalara rağmen Ebû Hanîfe kader problemini hürriyet-zarûret çelişkisinden kurtararak çözemediğinin farkına varmış olmalıdır. Zira ona göre gözün güneşe bakması mümkün olmadığı gibi aklın da kader ve kulların fiilleri konusunu nihaî çözüme kavuşturması mümkün değildir (Beyâzîzâde, s. 150-165, 182-183, 243-254; Ebü’l-Hayr, s. 170-178).

  1. Nübüvvet. Nübüvvetin gerçekliği ilâhî bir ilhamla kavranabilir. Şöyle ki Allah, peygamberin ilâhî kaynağa dayandırarak verdiği bilgilerin doğruluğu hususunda insanların kalbinde bir kanaat ve bir itminan yaratır. Bununla birlikte peygamberlerin gösterdikleri mûcizeler de haktır. Hz. Peygamber’in inşikāku’l-kamer mûcizesi ve mi‘racı bu tür olaylardandır. Peygamberler şirkten, büyük ve küçük günahlardan korunmuştur. Ancak küçük hata (zelle) işlemeleri mümkündür. Bütün peygamberlerin getirdiği dinlerin temel prensipleri tevhid esasına dayalı tek bir sistem oluşturmakla birlikte fer‘î hükümleri (şeriat) farklı olabilmiştir (Beyâzîzâde, s. 198-200, 311-336). Allah’a inandığı halde son peygamberin nübüvvetini benimsemeyen kimse Allah’a da iman etmemiş sayılır. Çünkü ona iman etmek Allah’ın emirlerinden biridir (en-Nisâ 4/65). Dolayısıyla Allah’a iman eden herkesin Hz. Muhammed’in nübüvvetini de kabul etmesi gerekir (Ebû Hanîfe, el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 23; Beyâzîzâde, s. 318-336).

  2. Âhiret. Kabir azabı haktır; zira Kur’ân-ı Kerîm’de buna işaret edilmiştir (et-Tevbe 9/101; et-Tûr 52/47). Kabir azabına inanmayanlar Cehmiyye mensuplarıdır. İnsanların ölümden sonra diriltilmeleri ve amellerinin tartılması haktır. Kıyamet alâmetlerinden kabul edilen deccâlin çıkışı ile Hz. Îsâ’nın nüzûlü, ayrıca cennetle cehennemin ebedîliği konularında Ebû Hanîfe’ye farklı görüşler nisbet edilir. Deccâlin çıkışı ve Hz. Îsâ’nın nüzûlü el-Fıḳhü’l-ekber’e ait yazma nüshaların bir kısmında yer almamaktadır. Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini yansıtan beş risâlesini bir araya toplayıp yeniden düzenleyen Beyâzîzâde Ahmed Efendi’nin eserinde de söz konusu kıyamet alâmetlerine yer verilmemiştir. Bu da deccâlin çıkışı ve Hz. Îsâ’nın nüzûlü konusunun Ebû Hanîfe’nin risâlelerine sonradan ilâve edildiği ihtimalini güçlendirmektedir. Akaid risâlelerinde belirtildiğine göre Ebû Hanîfe cennet ve cehennemin ebedî olduğunu kabul eder (el-Vaṣıyye, s. 75; el-Fıḳhü’l-ekber, s. 62). Diğer bazı kaynaklarda ise cennet ile cehennemin ebedî olmadığına ve yaratılan her şeyin mutlaka yok olması gerektiğine inandığı rivayet edilmektedir (Hatîb, XIII, 399-400; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 38-39). Ancak Ebû Hanîfe, bu görüşü ortaya atan Cehm b. Safvân’ı tekfire kadar varan bir tenkide tâbi tuttuğuna göre bunun kendisine nisbet edilmesinin yanlış olduğunu söylemek mümkündür. Şu var ki Ebû Hanîfe cennetin ebedîliğine delil getirdiği halde cehennemin ebedîliğini ispatlayan herhangi bir delil zikretmemiştir (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 52). İbn Kayyim’in Münzir b. Saîd’den yaptığı bir nakilde belirtildiğine göre Ebû Hanîfe ve mensupları, Âdem’in yaratıldığı cennetin dünya bahçelerinden biri olduğu kanaatini taşıyorlardı (Ḥâdi’l-ervâḥ, s. 53-54). Buna karşılık el-Fıḳhü’l-ebsaṭ’ta cennet ile cehennemin el’an yaratılmış bulunduğu belirtilmekte ve Allah’ın her şeyi yarattığını bildiren âyet (el-En‘âm 6/102) buna delil gösterilmektedir.

  3. İman-Günah Meselesi. Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen görüşlere göre iman; bilgi, tasdik ve ikrar unsurlarından oluşur. Bir insanda imanın gerçekleşmesi için onun şüpheden arınmış kesin bilgiye sahip olmasının yanı sıra bu bilginin doğruluğunu kesin olarak tasdik etmesi ve bu kararını sözlü olarak açıklaması gerekir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 11; İbn Hazm, III, 227, 228; Ebü’l-Hayr, s. 183). İman için bunların hiçbiri tek başına yeterli değildir. Aksi halde kalben tasdik etmedikleri halde inandıklarını söyleyen münafıkların ve Hz. Muhammed’in gerçek peygamber olduğunu bilmelerine rağmen nübüvvetini tasdik etmeyen Ehl-i kitap’ın mümin sayılması gerekir. Hâlbuki Kur’an’da gerçeği tasdik etmemekte direnen münafıklarla Ehl-i kitap kâfir statüsünde tutulmuştur (el-Münâfikūn 63/1; el-Bakara 2/146; el-En‘âm 6/20). Yine Kur’an’da, gerçeği dilleriyle ikrar etmelerinin karşılığı olmak üzere Ehl-i kitap’tan bazılarının cennetle mükâfatlandırıldığının bildirilmesi (el-Mâide 5/85), dille ikrarın imanın unsurlarından biri olduğunu gösterir (Bezzâzî, II, 201-202). Bununla birlikte Ebû Hanîfe’nin, mümin vasfını kazanmak için mârifet ve tasdiki yeterli görmesini (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 31) dikkate alarak mârifet ve tasdiki aslî, ikrarı da tâli birer unsur olarak gördüğünü söylemek mümkündür. Zira ona göre dil ile ikrar dünyevî hükümlerin uygulanması için gereklidir. Baskı altında inandığının aksini ifade eden kimsenin mümin kabul edilmesi de bunu göstermektedir. Ebû Hanîfe’nin bazı ifadelerinden anlaşıldığına göre (a.g.e., s. 11, 17-18) kalben tasdik imanın aslî unsurunu teşkil ettiğinden imanda artma ve eksilme olmaz; dolayısıyla peygamberler ve melekler dahil bütün müminlerin imanı aynıdır veya birbirinin benzeridir. Onun, imanın artıp eksileceği telakkisini benimsediği naklediliyorsa da bu rivayet, iman hakkındaki umumi telakkisine aykırı düşmektedir. Çünkü imanda artma ve eksilme olabilmesi için amelin onun unsurlarından birini teşkil etmesi gerekir. Hâlbuki Ebû Hanîfe’ye göre amel imanın bir cüzü olmayıp dinî hayatta imandan sonra yer alan bir unsurdur. Kişi namaz kılıp oruç tuttuğundan dolayı Allah’a ve Peygamber’e inanmış değildir; aksine Allah’a ve Peygamber’e iman ettiği için namaz kılıp oruç tutar ve diğer ilâhî buyrukları yerine getirir. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de kişiden önce iman etmesi, sonra da iyi işler yapması istenmek suretiyle iman amelden ayrı tutulmuştur (el-Mâide 5/69; el-Mü’min 40/40). Hayız ve nifas halindeki kadınlardan bazı farzların sâkıt olması da bunun delillerinden birini teşkil eder.

Ebû Hanîfe’ye göre günah işlemek mümini imandan çıkarmaz. Çünkü Kur’an’da zina eden ve adam öldürenlerden iman vasfı nefyedilmemiş (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 27-28), zerre miktarı hayır işleyenlere bunun karşılığının verileceği bildirilmiştir. Hz. Ali de kendisiyle savaşanları mümin olarak adlandırmıştır. Eğer günah işlemek mümini imandan çıkarmış olsaydı şirkten sonra günahların en büyüğü sayılan adam öldürme fiilini işleyenleri Hz. Ali’nin kâfir kabul etmesi gerekirdi. Bu aynı zamanda ashabın telakkisini de yansıtmaktadır (Ebü’l-Hayr, s. 190). Müminlerin günahları sebebiyle âhirette tâbi tutulacakları muamele ise Allah’a bırakılmalıdır; dilerse affeder, dilerse azaba uğratır. Buna göre sadece peygamberlerin ve naslarda haklarında açıklama bulunan kimselerin doğrudan cennete gireceklerine hükmedilebilir (Ebû Hanîfe, el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 18; Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevḥîd, s. 382-383). Mümin bir kimsenin kararlı bir ifade ile, “Ben gerçekten müminim” demesi gerekir; zira iman şüphe kabul etmez. Hz. İbrâhim’in imanını bu şekilde ifade etmesi (el-Bakara 2/260) bunun bir delilidir.

  1. Tekfir. Ebû Hanîfe’ye göre insanlar kendi beyanlarına, ibadet şekillerine ve dinî alâmet sayılan kıyafetlerine bakılarak tekfir edilebilirler (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 24). Mümin olduğunu söylemekle birlikte ilâhî sıfatları inkâr eden veya bunları yaratıkların sıfatlarına benzeten, kadere inanmayan, Kur’an’da açıkça belirtilen hükümleri kabul etmeyen, günah işlemeyi helâl sayan ve Kur’an’ın bir harfini bile inkâr eden kimse tekfir edilir. Ancak Kur’an’ı tefsir veya te’vil ederek hükümler çıkaran yahut Hz. Peygamber’e nisbet edilen hadislere dayalı bazı itikadî hususları benimsemeyen kimse tekfir edilemez (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 37-38; Beyâzîzâde, s. 105-106, 149, 200, 278, 307). Bazı kaynaklarda, Ebû Hanîfe’nin Kur’an’ı farklı şekillerde te’vil eden muhaliflerini tekfir ettiği nakledilirse de (İbnü’l-Hümâm, s. 323-324) bu onun tekfir konusundaki müsamahakâr tutumuna aykırıdır. Bu duruma göre tekfir ettiği kimse hükmü apaçık olan bir esası inkâr etmiş olmalıdır. Ebû Hanîfe’ye göre Hz. Peygamber’in ebeveyni kâfir olarak değil, fıtrat üzere ölmüştür. Her ne kadar bazı kaynaklarda bunun aksini ifade eden bir görüş kendisine nisbet edilmişse de bunun bazı risâlelerindeki istinsah hatasından kaynaklandığı tesbit edilmiştir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 7; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 257-258).

  2. İmâmet. Devlet başkanının, müminlerin bir araya gelip istişarede bulunmaları yoluyla seçilmesi gerektiğini kabul eden Ebû Hanîfe’ye göre Hz. Ebû Bekir ve Ömer’den sonra Hz. Ali ashabın en faziletlisidir; muhalifleriyle olan anlaşmazlıklarında da haklıdır (Nevbahtî, s. 14). Hilâfete, idareyi zorla ellerine geçiren Emevî ve Abbâsîler’in değil, ümmetin işlerini düzeltmek isteyen Ali evlâdı daha lâyıktır. Bu kanaatine bağlı olarak Ebû Hanîfe, İmam Zeyd’in ve Ehl-i beyt’e mensup kişilerin mevcut idareye karşı giriştiği mücadeleleri meşrû kabul etmiş, hatta onlara destek vermiştir. Fakat buna dayanarak bazı Şiî yazarların iddia ettiği gibi (M. Rızâ el-Hakîmî, s. 347-348) Şîa’nın imâmet anlayışını benimsediğini söylemek mümkün değildir. Zira Ebû Hanîfe imâmeti nasla Ehl-i beyt’e verilmiş bir hak olarak görmemiş, sadece döneminde Ehl-i beyt’e mensup olanları imâmete diğerlerinden daha lâyık kabul etmiştir (İnâyetullah İblâğ, s. 190-191; M. Ebû Zehre, s. 160-165). Buna karşılık onun, ashabın faziletini fiilî bir durum olan hilâfet sırasına göre değerlendirmek gerektiği ve zorla da olsa idareyi eline geçiren halifeye itaatin lüzumlu olduğu kanaatini taşıdığı da nakledilmektedir. Ancak Ebû Hanîfe’nin Hz. Ali’ye ve evlâdına karşı bir temayülü bulunduğu sezilmekte ve idareyi zorla eline geçirenlere karşı direnen Ehl-i beyt mensuplarına destek verdiği herkesçe kabul edilmektedir.

Kendi risâleleriyle hakkında bilgi veren kaynakların incelenmesinden anlaşıldığına göre İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İslâm dünyasında meydana gelen siyasî, fikrî ve itikadî zümreleşmeler sonunda Kur’ân-ı Kerîm’e ve ona aykırı olmayan sahih hadislere dayanıp İslâm akaidini belirlemeye çalışan erken devir mütefekkirlerinin başında yer almıştır. Naklin yanında aklı ihmal etmemiş, itikadî meseleleri açıklamak için aklî kıyaslar yapmış, düşüncesini Kur’an, sahih hadisler ve ashabın ileri gelenlerinin anlayışları şekillendirdiği için yabancı kültürlerin tesirinden uzak kalmıştır. İslâm akaidinin ana meseleleri etrafındaki görüşleri âlimler arasında büyük yankılar uyandırmış, bu görüşlerin büyük bir kısmı başta Mâtürîdiyye olmak üzere Selefiyye ve Eş‘ariyye âlimlerince benimsenerek geliştirilmiştir. Mülhidlere karşı Allah’ın varlığını ispatlamak için başvurulan ve esaslarına Kur’ân-ı Kerîm’de işaret edilen, daha sonra “ihtirâ‘” ve “inâyet” diye adlandırılan aklî delilleri bilindiği kadarıyla ilk defa o kullanmış, âlemin “lâ min şey’”den yaratıldığını söylemiş, ayrıca Allah’a “şey’iyyet” izâfe ederek bir anlamda hâricî mevcudiyeti bulunduğuna yine ilk defa o temas etmiştir. Ebû Hanîfe, zât-sıfat ayırımı yaparak ilâhî sıfatları muhtemelen ilk defa zâtî ve fiilî kısımlarına ayırıp hepsinin kadîm olduğunu savunmuş, böylece Cehmiyye ve Mu‘tezile’nin sıfat anlayışını reddetmiştir. Bir taraftan haberî sıfatlara “bilâ keyf” iman edilmesi gerektiğini söylemek suretiyle Selef’e öncülük etmiş, diğer taraftan bunların bir kısmını üstü kapalı, bir kısmını da açıkça te’vil ederek teşbih ve ta‘tîl akîdesine alternatif bir görüş ortaya koymuştur. Ebû Hanîfe, halku’l-Kur’ân konusunda Cehmiyye ve Haşviyye arasında mutedil bir görüşü savunarak daha sonra Ehl-i sünnet kelâmcılarınca yapılan lafzî ve nefsî kelâm ayırımına zemin hazırlamıştır. Kadere imanı gerekli görüp kulun iradesiyle fiil yapma gücüne sahip kılındığını kabul etmiş, insanın mümin iken kâfir, kâfir iken mümin olabileceğini söyleyerek cebir anlayışından uzaklaşmış; imanı tasdik, mârifet ve ikrar unsurlarına dayandırmakla iman için mârifeti yeterli gören Cehmiyye’yi ve sadece ikrarı kâfi gören anlayışları reddetmiş, amelin imandan ayrı olduğunu ve dolayısıyla artıp eksilmeyeceğini ortaya koymakla da Selefiyye, Mu‘tezile ve Havâric’e muhalefet etmiştir. Böylece akaidin ana meselelerinde mutedil bir itikadî sistemin temellerini atarak çoğunluğun mensup olduğu Ehl-i sünnet mezhebinin oluşmasına öncülük yapmıştır. Nitekim imanın artıp eksilmesi, iman-İslâm ilişkisi, imanda istisna gibi önemsiz sayılabilecek bazı hususlar dışında Mâlik b. Enes, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel onun görüşlerini paylaşmışlardır.

Ebû Hanîfe’nin akaide dair görüşlerini Ebû Ca‘fer et-Tahâvî daha çok Selef anlayışı çerçevesinde, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ise kelâm statüsü içinde açıklayıp yaymışlardır. Daha sonra Mâtürîdî’yi takip eden âlimlerce geliştirilen bu muhteva günümüze kadar taşınmış ve Mâtürîdiyye adıyla meşhur olmuştur. Osmanlı kazaskerlerinden Beyâzîzâde Ahmed Efendi, Ebû Hanîfe’nin akaid risâlelerini önce el-Uṣûlü’l-münîfe li’l-İmâm Ebî Ḥanîfe adlı eserde kelâmî tertibe göre düzenleyip bir araya getirmiş, ardından da İşârâtü’l-merâm min ʿibârâti’l-İmâm (Kahire 1949) adlı kitabıyla bunu şerhetmiştir. Ebû Hanîfe’nin itikadî cephesini İnâyetullah İblâğ el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe el-mütekellim adlı eserinde, Muhammed Ebû Zehre Ebû Ḥanîfe adlı kitabının bir bölümünde, Ebü’l-Hayr Muhammed Eyyûb Ali de ʿAḳīdetü’l-İslâm ve’l-İmâm el-Mâtürîdî isimli çalışmasının yarısına yakın kısmında incelemiştir. İbnü’s-Sübkî, Ebû Hanîfe ile Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî arasındaki ihtilâflar hakkında Manẓûmetü’n-nûniyye fi’l-ʿaḳāʾid (Ḳaṣîde fi’l-iḫtilâf beyne Ebî Ḥanîfe ve’l-Eşʿarî) adıyla bir risâle yazmış (Süleymaniye Ktp., Reîsülküttâb Mustafa Efendi, nr. 297), Ali el-Kārî Edilletü muʿteḳadi Ebî Ḥanîfe el-Aʿẓam fî ḥaḳḳı ebeveyi’r-Resûl (Süleymaniye Ktp., Damad İbrâhim Paşa, nr. 298/4) adlı risâlesinde Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber’in ebeveyninin imanı konusundaki görüşlerini delillendirmiş, Debbağzâde Mehmed Efendi Risâle fî beyâni ḳavli Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Kılıç Ali Paşa, nr. 1040), Saçaklızâde Mehmed Risâle fî tavżîḥi ḳavli Ebî Ḥanîfe (Millet Ktp., Ali Emîrî, nr. 938), Dârendeli Muhammed b. Ömer Risâle fî îżâḥı kavli Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Şehzade Mehmed, nr. 110/4) adlı risâlelerinde iman konusundaki görüşlerine açıklık getirmeye çalışmışlardır.

Ebû Hanîfe, imanın artıp eksilmeyeceği ve bütün müminlerin imanının benzer olduğu, bu sebeple de kişinin “Ben inşallah müminim” değil, “Ben hakkıyla müminim” demesinin gerektiği tarzındaki görüşlerinden ötürü Selef akîdesine mensup hadis âlimlerince şiddetle eleştirilmiştir. Ayrıca bunlar, yalancı kabul edilen bazı râvilerin nakillerine dayanarak Ebû Hanîfe’nin İbn Ebû Leylâ, Süfyân es-Sevrî gibi âlimler tarafından iki defa küfürden tövbe etmeye davet edildiğine ve bid‘atçı olduğu için görüşlerine itibar edilmeyeceğine ilişkin rivayetlere de eserlerinde yer vermişler, onu bazan Cehmiyye’ye, bazan da Mürcie’ye nisbet etmişlerdir.

Mevcut kaynaklara göre Ebû Hanîfe’yi tenkit edenlerin başında Buhârî gelmektedir. Buhârî el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’inin bab başlıklarında isim zikretmeden, “Kāle ba‘zu’n-nâs” (insanlardan biri şöyle dedi) ifadesini kullanarak Ebû Hanîfe’yi tenkit etmiş (Buhârî, “Îmân”, 36; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 203-265), diğer eserlerinde de onun İslâm dinine zarar veren Mürcie’ye mensup olduğuna ilişkin rivayetleri zikretmiştir (et-Târîḫu’l-kebîr, VIII, 81; M. Rızâ el-Hakîmî, s. 343). Hadisçilerden İbn Hibbân, Ebû Hanîfe’nin aleyhindeki zayıf rivayetleri naklettikten sonra hakkında görülen rüyalara dayanıp onu akîdesi bozuk bir kişi olarak göstermeye çalışmıştır (Kitâbü’l-Mecrûḥîn, III, 63-72). Muhaddislerin Ebû Hanîfe’yi eleştirmesinde, nakil yanında akla da başvurmasının etkili olduğu kabul edilmektedir. Esasen bunların, yalancılıkla itham edilen râvilerin nakillerine dayanarak Ebû Hanîfe’yi kötülemeleri kendi metotlarına aykırıdır; rüyalara başvurmalarının ise hiçbir ilmî değeri yoktur. Zâhid Kevserî, bu rivayetlerin Ebû Hanîfe’ye muhalif olan ehl-i bid‘at mensuplarının gayretiyle uydurulup yayıldığını kabul eder (et-Terhîb, s. 299-307). Mezhep tarihçilerinden Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, Ebû Hanîfe’yi Mürcie’nin dokuzuncu fırkasının kurucusu olarak göstermiş (Maḳālât, s. 138-139), Nevbahtî ve Ebû Hâtim er-Râzî de onu Mürcie’nin Amr b. Kays el-Mâsır’ın (el-Mâzır) öncülüğünü yaptığı Mâsıriyye (el-Mâzıriyye) fırkasına mensup biri olarak tanıtmışlardır (Fıraḳu’ş-Şîʿa, s. 7; Kitâbü’z-Zîne, s. 269). Âlimler arasında Ebû Hanîfe’nin Mürcie’ye nisbet edilişini, bu mezhebin mensuplarından Gassân el-Kûfî tarafından yapılan bir rivayete bağlayanlar bulunduğu gibi bunu Ebû Hanîfe’nin iman görüşüyle irtibatlandıranlar da vardır. İkinci gruba göre Ebû Hanîfe, günah işleyenlerin mümin olduğunu savunup âkıbetlerini âhirete bırakması veya Allah’ın iradesine havale etmesi (ircâ) sebebiyle ilk defa Hâricîler’den Nâfi‘ b. Ezrak, daha sonra da Mu‘tezile âlimleri tarafından mürciî olarak nitelendirilmiş, bu sebeple mezhep tarihçileri de bunlara uyarak onu Mürcie’den göstermişlerdir. Gerçi Ebû Hanîfe’nin akaid risâlelerinde “ircâ” terimi, günah işleyenlerin âkıbetini ilâhî iradeye havale etme anlamında kullanılmıştır (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 24). Ancak bunun mezhepler tarihi kaynaklarında tarifi yapılan ve iman eden kişiye günah işlemenin hiçbir zarar vermediğini temel görüş olarak benimseyen Mürcie ile bir ilgisi yoktur. Öyle olsaydı akîdesini benimseyip nakleden öğrencileri de aynı görüşü savunurlardı. Hâlbuki onlar Mürcie’yi eleştirmişlerdir. Ebû Hanîfe’nin günah işleyenlerin mümin olduğuna dair görüşünün Selefiyye de dahil olmak üzere bütün Ehl-i sünnet’çe benimsendiği dikkate alınırsa onun Mürcie’ye nisbet edilişinin, mezheplerle ilgili kavramların o devirde henüz yerleşmemesinden kaynaklandığı ortaya çıkar. Esasen Ebû Hanîfe döneminde yeni teşekkül etmeye başlayan Ehl-i sünnet mezhebi için bu ad henüz kullanılmadığından akaid meselelerinin her biriyle ilgili olarak Ehl-i sünnet âlimlerine farklı isimlerin verildiği de bilinmektedir. Nitekim Mu‘tezile âlimleri, ilâhî sıfatlara ilişkin görüşlerinden dolayı Ehl-i sünnet âlimlerine Müşebbihe, kulların fiilleri ve kadere dair görüşlerinden ötürü Mücbire veya Cebriyye adını vermişlerdir. Mâtürîdî de insanların irade hürriyeti ve fiil yapma gücü bulunmadığını savunan ve dolayısıyla kulların bütün fiillerini ilâhî irade ve kudrete havale edenlere Mürcie demektedir (Teʾvîlât, s. 98). Ebû Hanîfe’nin iman hakkındaki tarifini eleştiren İbn Hazm, onu Mürcie içinde Ehl-i sünnet’e en yakın âlim olarak kabul eder (el-Faṣl, II, 265; III, 228). Şehristânî ise Ebû Hanîfe’nin, günah işlemenin mümine zarar vermediğini ve imanın yeterli olduğunu iddia eden Mürcie’den sayılmadığını belirtmiş, aksine günah işleyen kişinin Allah’ın azabından korkması gerektiğini savunduğundan onu Ehl-i sünnet Mürciesi’nden kabul etmiştir (el-Milel, I, 141, 146). Ebû Hanîfe’nin Cehmiyye’den sayılması da isabetli değildir. Zira Müşebbihe ve Haşviyye’ye mensup âlimlerin ilâhî sıfatlar konusunda tenzihi benimseyen herkesi Cehmiyye’ye nisbet ettiği bilinmektedir. Ayrıca Ebû Hanîfe’nin Cehmiyye’yi şiddetle tenkit ettiği sahih rivayetlerle sabittir (meselâ bk. İbn Hibbân, III, 15; Beyhakī, s. 321).

Zâhid Kevserî, Hatîb el-Bağdâdî’nin Ebû Hanîfe hakkında naklettiği bilgilere güvenilemeyeceğini ispat etmek için Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb ʿalâ mâ sâḳahû fî tercemeti Ebî Ḥanîfe mine’l-ekâẕîb adıyla bir eser yazmış, Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî el-Muallimî Ṭalîʿatü’t-Tenkîl bimâ verede fî Teʾnîbi’l-Kevs̱erî mine’l-ebâṭîl adlı kitabında Kevserî’ye cevap vermiş, Kevserî de buna et-Terhîb bi-naḳdi’t-Teʾnîb adlı eseriyle karşılık vermiştir. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’ın Kitâb ʿalâ Ḍırâr ve Cehm ve Ebî Ḥanîfe ve Ḥafṣ fi’l-maḫlûḳ’u ile (İbnü’n-Nedîm, s. 204) Şeyh Müfîd’in Risâle fi’t-teşnîʾ ʿalâ Ebî Ḥanîfe’si de (A. Fâzıl el-Kāinî, s. 399) Ebû Hanîfe’yi eleştiren eserlerdendir.

3/3

Bölümün Müellifi: ALİ BARDAKOĞLU

Literatür. Hanefî mezhebinin oluşum ve gelişimiyle birlikte Ebû Hanîfe’nin hayatını anlatan, görüşlerinin tenkidini ihtiva eden veya yapılan tenkitlere cevap veren birçok eser kaleme alınmış, bu alanda geniş bir literatür meydana gelmiştir. Kâtib Çelebi ile (Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1836-1839) Fuat Sezgin (GAS [Ar.], I/3, s. 33-37) bu konuya dair otuz civarında eserin adını verirler. Son dönemde yapılan çalışmalarla birlikte Ebû Hanîfe’yle ilgili 100’e yakın eserin kaleme alındığı söylenebilir. Bunların başlıcaları şunlardır:

A) Basılmış Olanlar.

  1. Ebû Yûsuf, İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ (nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efgānî, Kahire 1938).

  2. İbn Ebû Şeybe, Rudûd ʿalâ Ebî Ḥanîfe (nşr. M. Zâhid Kevserî, Kahire 1360).

  3. Hüseyin b. Ali es-Saymerî, Aḫbâru Ebî Ḥanîfe ve aṣḥâbih (Haydarâbâd 1974; Beyrut 1976).

  4. İbn Abdülber en-Nemerî, el-İntiḳāʾ fî feżâʾili’s̱-s̱elâs̱eti’l-eʾimmeti’l-fuḳahâʾ (Kahire 1350).

  5. Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî el-Hârizmî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1321, 1326; Beyrut 1981).

  6. Îsâ b. Ebû Bekir b. Eyyûb, es-Sehmü’l-muṣîb fi’r-red ʿale’l-Ḫaṭîb (Kahire 1932; diğer adı Kitâbü’r-Red ʿalâ Ebî Bekr el-Ḫaṭîb el-Baġdâdî, Beyrut 1985).

  7. Sıbt İbnü’l-Cevzî, el-İntiṣâr ve’t-tercîḥ li-meẕhebi’ṣ-ṣaḥîḥ (Kahire, ts.).

  8. Zehebî, Menâḳıbü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (nşr. M. Zâhid Kevserî – Ebü’l-Vefâ el-Efgānî, Kahire 1366).

  9. Bezzâzî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1321; Beyrut 1981; Türkçe tercümesi: Muhammed b. Ömer el-Halebî, Terceme-i Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam, Süleymaniye Ktp., Düğümlü Baba, nr. 523).

  10. Süyûtî, Tebyîżü’ṣ-ṣaḥîfe fî menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1317, 1334).

  11. Şâmî, ʿUḳūdü’l-cümân fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (nşr. Muhammed Molla el-Efgānî, Mekke 1398-1399).

  12. İbn Hacer el-Heytemî, el-Ḫayrâtü’l-ḥisân fî menâḳıbi’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (Kahire 1304, 1311, 1326; Beyrut 1983; Türkçe tercümesi: Manastırlı İsmâil Hakkı, Mevâhibü’r-rahmân fî menâkıbi’l-İmâm Ebî Hanîfe en-Nu‘mân, İstanbul 1310).

  13. Ali el-Kārî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam (Haydarâbâd 1332).

  14. Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî, ʿUḳūdü’l-cevâhiri’l-münîfe fî edilleti meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (İskenderiye 1290; İstanbul 1309).

  15. Nûreddin Mustafa b. Muhammed Emîn el-Hüseynî, el-Meṭâlibü’l-münîfe fi’ẕ-ẕebbi ʿani’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Bağdad 1911, 1990).

  16. M. Zâhid Kevserî, en-Nüketü’ṭ-ṭarîfe fi’t-teḥaddüs̱ ʿan rudûdi İbn Ebî Şeybe ʿalâ Ebî Ḥanîfe (Kahire 1365); Aḳvemü’l-mesâlik fî baḥs̱i rivâyeti Mâlik ʿan Ebî Ḥanîfe (Kahire 1360); Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb ʿalâ mâ sâḳahû fî tercemeti Ebî Ḥanîfe mine’l-ekâẕîb (Kahire 1942; Beyrut 1981).

  17. Abdülevvel el-Kanpûrî, en-Nevâdirü’l-münîfe bi-menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Kanpûr 1310).

  18. Muhammed Ali b. Gulâm Muhammed, el-Cevâhirü’l-erbaʿa (Farsça, Madras-Hindistan 1272).

  19. Abdülkuddûs el-Kādirî el-Bengalûrî, Teẕkiretü’n-Nuʿmân (Bengalur 1312).

  20. Ahmed Reşid Paşa, İmâm-ı A‘zamın Siyâsî Terceme-i Hâli (İstanbul 1328).

  21. Şemseddin Sivâsî, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (manzum, İstanbul 1291).

  22. Zafer Ahmed et-Tehânevî, Ebû Ḥanîfe ve aṣḥâbühü’l-muḥaddis̱ûn (müellifin İʿlâʾü’s-sünen’i içinde [I. cilt, III. cüz] Karaçi, ts.).

B) Yazma Olanlar.

  1. Abdullah b. Hüseyin en-Nâsihî, el-Muḫtelef beyne Ebî Ḥanîfe ve’ş-Şâfiʿî (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 464).

  2. Ebû İshak eş-Şîrâzî, el-Muḫtaṣar fî ma’ḫtelefe fîhi Ebû Ḥanîfe ve’ş-Şâfiʿî (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 507).

  3. Ebü’l-Fazl Bekir b. Muhammed ez-Zerencerî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Kasîdecizâde, nr. 677).

  4. Sadreddin Muvaffak b. Muhammed el-Hâssî, el-İbâne fi’r-red ʿalâ men şenneʿa ʿalâ Ebî Ḥanîfe (el-İbâne fi’ẕ-ẕeb ʿan meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1567).

  5. Şemsüleimme el-Kerderî, er-Red ʿalâ men yüʿânidü Ebâ Ḥanîfe ve aṣḥâbeh (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 779; eserin diğer adları: el-Fevâʾidü’l-mühimme fi’ẕ-ẕebbi ʿan Ebî Ḥanîfe, er-Red ve’l-intiṣâr li-Ebî Ḥanîfe imâmi fuḳahâʾi’l-emṣâr, Sezgin, [Ar.], I/3, s. 35). Gazzâlî’nin el-Menḫûl’deki görüşlerine cevap mahiyetindedir.

  6. Abdülazîz el-Buhârî, Risâle fî taḫṭıʾeti’l-İmâmi’l-Ġazzâlî Ebâ Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., İbrâhim Efendi, nr. 860).

  7. Bâbertî, en-Nüketü’ẓ-ẓarîfe fî tercîḥi meẕhebi Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3613; diğer adı er-Risâletü’n-naḍire li-meẕhebi’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe, Sezgin, [Ar.], I/3, s. 35).

  8. Ebü’l-Kāsım Abdülalîm b. Ebû Kāsım, Ḳalâʾidü ʿuḳūdi’d-dürer ve’l-iḳyân fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 1176).

  9. Ali el-Kārî, Risâle fi’r-red ʿalâ men zeyyefe meẕhebe Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi, nr. 409; Esad Efendi, nr. 1690). İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin Hanefî mezhebine karşı tenkitlerine cevap olarak kaleme alınmıştır.

  10. Şehâbeddin Ahmed b. Muhammed el-Hamevî, Teẕhîbü’ṣ-ṣaḥîfe bi-nuṣreti’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3631).

  11. Ebû Ca‘fer Ahmed b. Abdullah eş-Şirmâzî, Risâle fi’l-cevâb an iʿtirâżâti’l-muḫâlifîn li-Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 507).

  12. Muhammed b. Muhammed b. Bilâl, Risâle fî tercîḥi mâ ẕehebe ileyhi Ebû Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Serez, nr. 329).

  13. İbrâhim b. Hüseyin b. Ahmed Pîrîzâde, Risâle fî meẕhebi’l-imâm (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi, nr. 420).

  14. Müstakimzâde Süleyman Sa‘deddin b. Muhammed, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2420; Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 1248).

  15. Ebü’l-Abbas Ahmed b. Salt el-Hımmânî, Faṣl fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe. Ebû Hanîfe’nin menâkıbına dair yazılan ilk eser olarak bilinir.

  16. Atîk b. Dâvûd el-Yemânî, Kitâbü’l-Beyân ve’l-burhân fî cümelin min feżâʾili’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  17. Hatîb el-Bağdâdî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  18. Ebü’l-Kāsım Abdullah b. Muhammed es-Sa‘dî, Feżâʾilü Ebî Ḥanîfe.

  19. Şemsüleimme el-Kerderî, el-Fevâʾidü’l-mühimme fi’ẕ-ẕeb ʿan Ebî Ḥanîfe (er-Red ve’l-intiṣâr li-Ebî Ḥanîfe imâmi fuḳahâʾi’l-emṣâr). Gazzâlî’nin el-Menḫûl’deki görüşlerine cevap mahiyetindedir.

  20. Ebü’l-Hasan ed-Dîneverî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe ve aṣḥâbih.

  21. Muhammed b. Muhammed b. Nakīb, Menâḳıbü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe.

  22. Ebü’l-Leys Muharrem b. Muhammed ez-Zeylaî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe ve ṣâḥibeyh Ebî Yûsuf ve Muḥammed b. el-Ḥasan.

  23. Nûh b. Mustafa er-Rûmî, ed-Dürrü’l-munaẓẓam fî menâḳıbi’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  24. Abdülgafûr b. Hüseyin b. Ali el-Elmaî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (son on eserin nüshaları için bk. GAL [Ar.], III, 235-237; GAS [Ar.], I/3, s. 33-37).

C) Son Dönemde Yapılan Çalışmalar.

  1. Seyyid Afîfî, Ḥayâtü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Kahire 1350).

  2. Abdülhalîm el-Cündî, Ebû Ḥanîfe baṭalü’l-ḥürriyye ve’t-tesâmuḥ fi’l-İslâm (Kahire 1945).

  3. M. Ebû Zehre, Ebû Ḥanîfe ḥayâtühû ve ʿaṣruhû-ârâʾühû ve fıḳhuh (Kahire 1947, 1965). Eser Osman Keskioğlu tarafından Ebû Hanîfe adıyla Türkçe’ye tercüme edilmiştir (Ankara 1962).

  4. M. Yûsuf Mûsâ, Ebû Ḥanîfe ve’l-ḳıyemü’l-insâniyye (Kahire 1957).

  5. Muhammed Şiblî Nu‘mânî, Sîret-i Nuʿmân. Urduca olan eser, M. Hadi Hussain tarafından Imam Abu Hanifah: Life and Work adıyla İngilizce’ye tercüme edilmiştir (New Delhi 1988).

  6. Ömer b. İshak el-Hindî, el-Ġurretü’l-münîfe fî taḥḳīḳi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Beyrut 1986).

  7. M. Rızâ el-Hakîmî, Levle’s-senetân le-heleke’n-Nuʿmân ([baskı yeri yok] 1985).

  8. Habîb Ahmed Kîrânevî, Ebû Ḥanîfe ve aṣḥâbüh (Beyrut 1989).

  9. Vehbî Süleyman Gāvecî, Ebû Ḥanîfe en-Nuʿmân imâmü eʾimmeti’l-fuḳahâʾ (Dımaşk 1987; Beyrut 1407).

  10. İnâyetullah İblâğ, el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe el-mütekellim (Kahire 1987).

  11. Mustafa eş-Şek‘a, el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe en-Nuʿmân (Kahire-Beyrut 1983).

  12. Şâkir Zîb Feyyâz, Ebû Ḥanîfe beyne’l-cerḥ ve’t-taʿdîl (yüksek lisans tezi, 1976, Mekke Câmiatü Ümmilkurâ).

  13. Hilmi Merttürkmen, Buhârî’nin Ebû Hanîfe’ye İtirazları (doktora tezi, 1976, Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi).

  14. Adil Bebek, İslâm Akaidinde Ebû Hanîfe ve el-Fıkhü’l-ebsat (yüksek lisans tezi, 1984, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  15. Mustafa Uzunpostalcı, Ebû Hanîfe Hayatı ve İslâm Fıkhındaki Yeri (doktora tezi, 1986, SÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  16. Mahmood Hüseyin Ali, Ebû Hanîfe’nin İslâm Hukuku ile İlgili Temel Görüşleri (doktora tezi, 1988, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  17. İsmail Hakkı Ünal, İmam Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefî Mezhebi’nin Hadis Metodu (doktora tezi, 1989, AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Kaynaklarda Ebû Hanîfe ile ilgili olarak yazıldığı bildirilen, ancak nüshalarına henüz rastlanmamış olan bazı eserler de şunlardır: Ebû Ca‘fer et-Tahâvî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Hasan b. Ke’s, Tuḥfetü’s-sulṭân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân; Ebû Yahyâ Zekeriyyâ b. Yahyâ en-Nîsâbûrî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Abdullah b. Muhammed es-Sebezmûnî, Keşfü’l-âs̱âri’ş-şerîfe fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe; Yûsuf b. Ahmed el-Mekkî es-Saydelânî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Zahîrüddin el-Mergīnânî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Muhammed b. Ahmed eş-Şuaybî, Menâḳıbü’n-Nuʿmân; Cârullah ez-Zemahşerî, Şeḳāʾiḳu’n-nuʿmân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân; Kureşî, ed-Dürerü’l-münîfe fi’r-red ʿalâ İbn Ebî Şeybe ʿani’l-İmâm Ebî Ḥanîfe ve el-Bustân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân (müellif el-Cevâhirü’l-muḍıyye’de [I, 49-63] ikinci eserin özetini vermektedir); Ebü’l-Kāsım Abdülalîm b. Ebû Kāsım, er-Ravżatü’l-ʿâliyetü’l-münîfe fî menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe; Şeyh Ebû Saîd, Menâḳıb-ı İmâm-ı Aʿẓam (Farsça); Osmanzâde Tâib Ahmed, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (Türkçe).


Eskişehir iftar menüsü

İftar açılışı:
Hurma, su, zeytin

Çorba:
Bamya çorbası veya mercimek çorbası

Ara sıcak:
Haşhaşlı cevizli börek

Ana yemek:
Balaban köfte

Yan lezzet:
Tereyağlı pirinç pilavı

Salata:
Mevsim salatası veya köz biberli yoğurtlu salata

Tatlı:
Met helvası ya da cevizli baklava

İçecek:
Ramazan şerbeti veya ayran


Ana yemek tarifi: Balaban köfte

Malzemeler:

Köfte için:
500 gram dana kıyma
1 adet rendelenmiş kuru soğan
1 su bardağı bayat ekmek içi veya galeta unu
1 adet yumurta
2 diş sarımsak
1 çay kaşığı kimyon
1 çay kaşığı karabiber
1 çay kaşığı tuz

Sos için:
2 yemek kaşığı tereyağı
2 yemek kaşığı domates salçası
2 adet rendelenmiş domates veya 1 su bardağı domates püresi
1 su bardağı sıcak su
Tuz

Servis için:
1 adet tırnak pide veya bayat pide
1 kase çırpılmış yoğurt
2 yemek kaşığı eritilmiş tereyağı


Yapılışı

Kıyma, rendelenmiş soğan, ekmek içi, yumurta, ezilmiş sarımsak ve baharatları derin bir kapta iyice yoğurun. Harcı en az 15-20 dakika dinlendirin. Ardından parmak şeklinde köfteler hazırlayın.

Tavada ya da ızgarada köfteleri önlü arkalı pişirin.

Sos için tavada tereyağını eritin. Salçayı ekleyip kavurun. Rendelenmiş domatesi ve sıcak suyu ilave edin. Birkaç dakika kaynatıp hafif yoğun kıvamlı bir sos elde edin.

Pideleri küçük kareler halinde doğrayın. Servis tabağına yerleştirip üzerine bir miktar sıcak domates sosu gezdirin. Pidelerin yumuşaması için sosu çekmesini bekleyin.

Üzerine yoğurt yayın. Pişen köfteleri dizin. Son olarak eritilmiş tereyağı gezdirip sıcak servis edin.

Püf noktası:
Balaban köftenin lezzeti, pidenin sıcak sosla yumuşaması ve yoğurt-tereyağı dengesinden gelir. Köfteleri fazla kurutmadan pişirmek gerekir.


İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Yer İmsak İftar
Konya merkez 05:39 19:01

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Ahırlı 05:41 19:02
Akören 05:40 19:01
Altınekin 05:37 18:59
Bozkır 05:41 19:02
Cihanbeyli 05:36 18:59
Çeltik 05:41 19:03
Çumra 05:38 19:00
Derebucak 05:43 19:05
Derbent 05:41 19:02
Doğanhisar 05:42 19:04
Emirgazi 05:34 18:55
Ereğli 05:33 18:54
Ilgın 05:41 19:03
Kadınhanı 05:40 19:02
Karatay 05:39 19:01
Selçuklu 05:39 19:01
Seydişehir 05:42 19:03

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:32 18:54
Karaman 05:37 18:58

 

Türkiye büyükşehirler

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:50 19:14
Ankara 05:36 18:58
İzmir 06:00 19:22
Antalya 05:47 19:08
Gaziantep 05:20 18:41
Mersin 05:31 18:52
Kayseri 05:26 18:48
Eskişehir 05:45 19:08
Malatya 05:15 18:37

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Berlin 04:34 18:11
Medine 05:18 18:36
Toronto 06:00 19:26
Washington 05:56 19:18
Ottawa 05:43 19:11
Hamburg 04:45 18:24

 

Mübarek Ramazan’ın 21. günü

Mübarek Ramazan’ın 21. günü, İslam âleminde ibadet, tefekkür ve dualarla idrak ediliyor. Oruçla birlikte nefis terbiyesine yönelen müminler, gün boyunca sabrın, şükrün ve paylaşmanın hikmetini yeniden hissederken; akşam saatlerinde aynı sofralarda buluşmanın, aynı dualarda birleşmenin huzurunu yaşıyor. Teravih namazlarıyla camilerde saf tutan gönüller, ramazanın yalnızca bir oruç ayı değil; aynı zamanda arınma, yenilenme ve kulluğu derinleştirme zamanı olduğunu bir kez daha hatırlıyor. Yardımlaşma, merhamet, teslimiyet ve kardeşlik duygusu bu mübarek günlerde hayatın merkezine yerleşirken, ramazanın manevi iklimi bireysel huzurun ötesine geçerek toplumsal birlik ve dayanışmayı da güçlendiriyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

Göklerde ve yerde bulunan her şey Allah’ı tesbih etmektedir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. O, kitap ehlinden inkâr edenleri ilk toplu sürgünde yurtlarından çıkarandır. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Ama Allah’ın emri onlara ummadıkları yerden geldi. O, yüreklerine korku düşürdü. Öyle ki evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın.
Allah (C.C.) ne güzel söylemiştir.
(Haşr Suresi, 1-2. ayetler)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Ebu Hüreyre (Radıyallahu anh) anlatıyor: Resûlullah (Aleyhissalâtü vesselâm) buyurdular ki:
“Allah yolunda yaralanan hiçbir yaralı yoktur ki kıyamet günü yarası kanıyor olarak gelmiş olmasın. Bu kanın rengi kan renginde, kokusu da misk kokusundadır.”
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söylemiştir.
(Buhârî, Cihâd 10)

Dua:
Allah’ım, bizleri azgınların ve sapkınların yoluna değil; istikamet üzere olanların yoluna eriştir. Allah’ım, iyi kullarını, mazlum kullarını şerli zalimlerin eline bırakma.

Ey Allah’ım, ümmeti düştüğü zilletten çıkar ve izzete ulaştır.
Ey Rabbimiz, gücümüzü topla; Müslümanlara birlik, dirlik ve zafer nasip eyle.
Âmin.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

İsimlerin en hayırlısı olan Allah ismiyle.

Yer ve göğün Rabbi Allah’ın ismiyle.

İsmi sayesinde yerde hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın adıyla.

Kâfî (her şeye yeten) Allah’ın ismiyle.

Muâfî (âfiyet veren) Allah’ın ismiyle.

İsmi sâyesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremediği Allah’ın adıyla, O işitir ve bilir.

Kendim ve dînim üzerine bismillâh.

Ehlim ve malım üzerine bismillâh.

Rabbimin bana verdiği her şey üzerine bismillâh.

Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Korktuğum ve çekindiğim şeylerden Allah’a sığınırım.

Allah Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. Sana sığınanlar azîz ve gâlip olur, Sen’in senân yücedir, isimlerin mukaddestir ve Sen’den başka ilâh yoktur.

  

Hasan-ı Basrî

21 (642) yılında Medine’de doğdu. Babası Yesâr’ın (Müslüman olmadan önceki adı Feyrûz), Irak’ın fethi sırasında Basra yakınlarındaki Meysân kasabasından Medine’ye getirilen esirlerden olduğu söylenir. Oğlunun şöhreti dolayısıyla daha çok Ebü’l-Hasan adıyla tanınan Yesâr, kaynaklarda Zeyd b. Sâbit’in veya Enes b. Mâlik’in halasının âzatlısı olarak gösterilir ve efendisine nisbetle kendisine Ensârî nisbesi verilir. Hasan-ı Basrî’nin annesi Hayre, Resûl-i Ekrem’in eşi Ümmü Seleme’nin âzatlısı ve hizmetkârıdır. Bu sebeple Hasan’la daha çok Ümmü Seleme ilgilenmiş, bilgili ve hikmet sahibi bir kişi olarak yetişmesinde bu ortamın büyük rolü olmuştur. Kendisinden küçük olan iki kardeşinden Saîd hadisçi, Ammâr ise Allah korkusundan dolayı çok ağlamakla tanınan bir zâhid idi.

Hz. Ömer başta olmak üzere birçok sahâbînin duasını alan Hasan-ı Basrî, on iki yaşında Kur’an’ı ezberledi. Yetmişi Bedir gazisi olmak üzere 120 kadar sahâbî ile görüşme imkânı buldu. Daha sonra Vâdilkurâ’ya giderek burada kendini ilme verdi. İstifade ettiği sahâbîler arasında Enes b. Mâlik ilk sırada yer alır. Hz. Ali’nin halife olmasının ardından ailesiyle birlikte Basra’ya gitti ve ömrünü burada geçirdi. Arap olmayan bir kadınla evliliğinden bir kızı ile Saîd ve Abdullah adlarında iki oğlu oldu.

Hasan-ı Basrî, Basra Valisi Süleyman b. Harb’in verdiği kadılık görevini bir süre ücret almadan yaptıktan sonra istifa ederek ilim ve vaazla meşgul olmaya başladı. Yetiştirdiği öğrenciler arasında Eyyûb es-Sahtiyânî, Katâde b. Diâme, Amr b. Ubeyd, Vâsıl b. Atâ, Abdullah b. Avn, Mâlik b. Dînâr ve Mübârek b. Fedâle bulunmaktadır. Muâviye zamanında Rebî‘ b. Ziyâd’ın kumanda ettiği bir sefere katılarak Rebî‘e kâtiplik yaptı. Mühelleb b. Ebû Sufre kumandasında Kâbil üzerine gönderilen bir orduya da katıldı. Bu iki sefer dışında hayatını Basra’da vaaz ve ibadetle geçiren Hasan-ı Basrî, Receb 110 (Ekim 728) tarihinde burada vefat etti.

İyi bir hatip ve etkili bir vâiz olan Hasan-ı Basrî, fesahat ve belâgatın doruk noktasına ulaşmıştır. Özlü ve akıcı üslûbu, derin bir tefekkürün ve mânevî bir tecrübenin ürünü olan hikmetli sözleri özellikle zâhidler, sûfîler ve vâizler üzerinde her zaman etkili olmuştur. Onun sözleri, tesir bakımından peygamberlerin sözlerine benzetilmiştir. Kaynakların verdiği bilgiye göre Hasan-ı Basrî, dünyaya ve dünya malına değer vermez, elinde bulunanı ihtiyaç sahiplerine dağıtırdı. Zamanını eviyle mescid arasında geçirir, her iki yerde de dinî sohbetler yaparak halkı İslâm’ın ibadet ve ahlâk prensiplerini samimiyetle benimseyip tam bir ihlâsla yaşamaya davet ederdi. Devamlı Kur’an okurdu.

Ashabın hayatına derin bir özlem duyan Hasan-ı Basrî bu özlemini şu sözlerle ifade etmiştir: “Yetmiş Bedir gazisine yetiştim… Siz onları görseydiniz deli sanırdınız; onlar da sizin iyilerinizi görselerdi artık ahlâkın kalmadığına hükmeder, kötülerinizi görselerdi bunların hesap gününe bile inanmadıklarını söylerlerdi.”

Hz. Osman’ın şehid edilmesi, Cemel ve Sıffîn savaşları, Kerbelâ Vak‘ası gibi birçok fitneye şahit olan Hasan-ı Basrî, bu konulardaki düşüncelerini cesaretle ortaya koymuş, bu tavrıyla halkın takdirini kazanmıştır. İlke olarak devlete ve siyasî otoriteye baş kaldırılmasına karşı olduğundan, çeşitli telkinlere ve zorlamalara rağmen isyanlara katılmamış; ancak zâlim ve zorba devlet adamlarını da çekinmeden eleştirerek baskı altındaki halkın hislerine tercüman olmuştur. Emevî halifelerini ve onların valilerini âdil olmaya davet etmiş; Muâviye’nin istişareyi bir yana bırakıp kılıç kuvvetiyle iktidara gelmesini, siyasî sebeplerle Ziyâd b. Ebîh’i kendi nesebine katmasını, Hucr b. Adî’yi haksız olarak öldürtmesini ve lâyık olmadığı halde oğlu Yezîd’i veliaht yapmasını büyük hata olarak görmüştür. Bu yanlışlardan birinin bile kişinin mahvolmasına yeteceğini söylemiştir.

Emevîler’in baskı ve şiddete dayalı yönetimiyle tanınan Irak Valisi Haccâc’ı ağır bir dille kınamış, onun Saîd b. Cübeyr’i katletmesini büyük bir felâket olarak değerlendirmiştir. Ancak kargaşaya sebebiyet vereceği endişesiyle Haccâc’a isyan edilmesini de doğru bulmamıştır. Öte yandan Haccâc öldüğü zaman, “Allah’ım! Onu ortadan kaldırdığın gibi kurduğu yönetimi de kaldır” diye dua etmiş ve onun ölümünden dolayı Allah’a şükretmiştir. Ayrıca Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’e zaman zaman mektup yazarak tavsiyelerde bulunmuştur. Siyasî olaylarda taraf tutmaması, fitneye ve isyana karşı olması, halkı dünyadan uzaklaştırıp âhirete önem vermeye davet etmesi, Emevîler’in işine gelmiş; bu sebeple onun eleştiri ve kınamalarına katlanmışlardır.

Pek çok sahâbîden hadis rivayet eden Hasan-ı Basrî, tâbiînin en faziletlilerinden biri olarak kabul edilir. “Basra halkının şeyhi”, “Basralılar’ın imamı” gibi unvanların yanı sıra Zehebî onun için “şeyhü’l-İslâm” tabirini kullanır. Mutasavvıflar ise kendisinden “takvâ sahiplerinin öncüsü, Hakk’ın gerçek velîsi, fütüvvet ehlinin önderi” şeklinde söz ederler. Bütün kaynaklar, Hasan-ı Basrî’nin Allah’tan ve O’nun gazabından korkmayı din anlayışının esası kabul ettiğini, bundan dolayı devamlı hüzünlü ve gözü yaşlı olduğunu bildirir. Dinî hayatta Allah sevgisini temel kabul eden tasavvufî anlayışa karşılık Hasan-ı Basrî, Allah korkusunu esas alan Basra zühd okulunun temsilcisi ve önderi sayılmıştır. “Sürekli olarak korkudan bahsediyorsun” diyen birine şu cevabı vermiştir: “Umulana nâil oluncaya kadar korkutan kimse, korkulan şey başına gelene kadar ümit veren kimseden daha iyidir.”

Hasan-ı Basrî, hem yaşayışında hem tavsiyelerinde ılımlı bir zühd anlayışı ortaya koymuştur. Zühdü, ahlâk kurallarına uyulmasını kolaylaştıran ve dinî görevlerin yerine getirilmesini sağlayan bir unsur olarak görür. “Âhiret karşılığında dünyanızı satarsanız dünyada ve âhirette kazançlı çıkarsınız; aksini yaparsanız iki cihanda da zarar edersiniz” ve “Her ümmetin bir putu vardır, bu ümmetin putu da altın ve gümüştür” diyerek dünya tutkusunun, maddeciliğin ve çıkarcılığın tehlikesine dikkat çekmiştir. Kendisine öğüt isteyen kişiye, aşırılıktan kaçınarak orta yolda yürümesini tavsiye etmiştir. Ölümden korkan birine, “Arkanda servet bıraktığın için ölümden korkuyorsun; serveti önden gönderseydin korkmazdın” demiştir. Ayrıca her geçen günün insanın bir parçasını alıp götürdüğüne dikkat çekmiş, içinde bulunulan zamanın iyi değerlendirilmesine önem vermiştir.

Kur’an’a getirdiği serbest yorumları, hikmetli sözleri, dünya ve âhirete bakış tarzıyla zâhid ve sûfîlere örnek olan Hasan-ı Basrî, tasavvufî hayatın vücut bulmasını sağlayan ve ona mânevî zemini hazırlayan takvâ sahibi tâbiîlerden kabul edilir. Bu bakımdan sûfî tabakat kitaplarında ona geniş yer verilmiş, fikirleri ve menkıbeleri üzerinde önemle durulmuştur. İlk büyük sûfîlerden biri olduğu, sûfîlerin imamı sayıldığı, daima örnek alındığı, ilim ve tasavvuftaki büyüklüğü kaynaklarda vurgulanmıştır.

Hasan-ı Basrî, tarikat silsilelerinde de önemli bir yer tutar. Bir silsileye göre kendisi Huzeyfe b. Yemân vasıtasıyla Hz. Peygamber’den feyiz almış, bu feyiz Hâris el-Muhâsibî ile devam etmiştir. Bu silsile daha çok Kuzey Afrika’da yaygındır. İkinci silsile Hz. Ali, Hasan-ı Basrî, Habîb el-Acemî, Dâvûd et-Tâî ve Ma‘rûf-i Kerhî; üçüncüsü ise Enes b. Mâlik, Hasan-ı Basrî, Ferkad Sencî, Ma‘rûf-i Kerhî şeklinde devam eder. Ayrıca Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den veya Kümeyl b. Ziyâd’dan hırka giydiğine inanılır. Fütüvvet ehli de cesaret ve cömertliği sebebiyle Hasan-ı Basrî’yi “seyyidü’l-fityân” olarak kabul etmiştir.

Eserleri:

  1. Risâle ilâ Abdilmelik b. Mervân fi’l-kader

  2. Risâle fî fazli Mekke

  3. et-Tefsîr

  4. el-Ferâiz (Erba‘a ve hamsûn ferâiz)

  5. Şürûtü’l-imâme

  6. el-İstiğfârâtü’l-münkıze mine’n-nâr

  7. ez-Zühd

Hasan-ı Basrî’nin devrin âlim ve yöneticilerine yazdığı bazı mektuplar, Ahmed Zekî Safvet’in Cemheretü resâili’l-Arab adlı eserinde yayımlanmıştır. Bunların dışında kendisine el-Kırâe, Nüzûlü’l-Kur’ân, Kitâbü’l-Aded fi’l-Kur’ân, Risâle fi’t-tekâlîf ve Kitâbü’l-İhlâs gibi çeşitli risâleler de nisbet edilmektedir.

Literatür:

Çeşitli tabakat ve tarih kitaplarında, tasavvuf ve mezhepler tarihi kaynaklarında hayatı, eserleri ve görüşleriyle ilgili dağınık bilgiler bulunan Hasan-ı Basrî hakkında klasik dönem müelliflerinden Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî tarafından el-Hasan el-Basrî adı altında müstakil bir eser kaleme alınmıştır. Hasan es-Sendûbî’nin geniş mukaddimesiyle yayımlanan bu eser, Mustafa Kaya tarafından Velîler Serdarı Hasan Basrî adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir.

Hasan-ı Basrî, son dönem araştırmacılarının da dikkatini çekmiştir. İhsan Abbas, Muslih Seyyid Beyyûmî, Osman Erkmen, Mustafa Saîd el-Hın ve Abdullah b. Muhammed Ahmed ez-Zehrânî gibi isimler onunla ilgili önemli çalışmalar ortaya koymuştur. Muhammed Abdürrahîm ise onun Kur’an âyetleriyle ilgili yorumlarını çeşitli tefsirlerden derleyerek Tefsîrü’l-Hasan el-Basrî adıyla yayımlamıştır.

Hasan-ı Basrî’yi çeşitli yönleriyle ele alan çok sayıda ilmî makale de bulunmaktadır.

Düşüncesi:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn neslinin önemli temsilcilerinden biridir. Hz. Peygamber’in tebliğinin ve hatıralarının canlı biçimde yaşandığı bir ortamda yetişmiş, fetihlerle birlikte ortaya çıkan yeni sosyal, kültürel ve ahlâkî meseleleri bizzat yaşamıştır. Bu sebeple onun düşüncesinin mihverinde, Kur’an ve Sünnet ile hayat arasındaki bağın yeniden kurulması yer alır.

Hasan-ı Basrî’ye göre gerçek vâiz, yalnızca sözleriyle değil, davranışlarıyla da insanlara doğruyu gösteren kişidir. Onun sözlerinin büyük bir kısmı ya bir âyetin meâli yahut tefsiri ya da bir peygamber sözüne dayanmaktadır. Düşüncesinin odağında; insan, insanın sorumluluğu, dünyanın geçiciliği, ahiret hazırlığı, ahlâk, sabır, sıdk, ilim ve amel arasındaki bağ yer alır.

Ahlâk

Hasan-ı Basrî, dünya hayatının geçiciliğini, insanın gafletini, dünya malına aşırı bağlılığını ve ahiretin unutulmasını en temel problemler arasında görür. Ona göre hayat, insan için bir imtihan süresidir ve her nimet aynı zamanda bir sorumluluk taşır. İnsan, kendisine verilene hâkim olmalı; onun hükmü altına girmemelidir. Mal, mülk, ilim, sağlık, fakirlik ve zenginlik birer imtihan vesilesidir.

Hasan-ı Basrî’ye göre bilgi, ancak kalbe nüfuz edip insanı dönüştürdüğü zaman gerçek bilgi olur. Dilde kalan bilgi, insanın aleyhine delil olabilir. Bu sebeple ilimle amel arasındaki bağ çok güçlüdür. Kişi bilmediğini öğrenmeli, öğrendiğiyle amel etmeli ve sonra başkalarına öğretmelidir.

Onun düşüncesinde hüzün, insanın sonlu olduğunu fark etmesinin ve sorumluluk şuuru taşımasının bir göstergesidir. Havf ve recâ arasında yaşamak, yani hem Allah’tan korkmak hem de rahmetinden ümit kesmemek, doğru mümin tavrıdır.

Siyaset

Hasan-ı Basrî’nin siyaset anlayışı, ahlâk anlayışının bir uzantısıdır. Ona göre toplumda düzenin korunması için yönetici gereklidir. Ancak yönetici, arzularına uymamalı, insanlardan değil Allah’tan korkmalı ve Allah’ın âyetlerini ucuz menfaatler karşılığında satmamalıdır.

Zâlim yöneticileri açıkça eleştiren Hasan-ı Basrî, buna rağmen isyan ve fitnenin daha büyük yıkımlara yol açacağını düşündüğü için ayaklanmaları tasvip etmemiştir. Ona göre siyasî bozulmanın temelinde toplumun ahlâkî bozulması vardır. Bu yüzden çözüm, sadece yönetimi değiştirmek değil; insanları tövbeye, ahlâkî yenilenmeye ve hakikate dönmeye çağırmaktır.

“Allah tövbe ile değiştirir, kılıçla değil” sözü, onun siyasî tavrının en özlü ifadelerinden biridir.

Tefsir ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn müfessirlerinin önde gelenlerindendir. Ömrünün büyük kısmını Basra’da geçirdiği için Basra tefsir ekolünün önemli isimleri arasında sayılmıştır. Tefsir ve kıraat ilminde İbn Abbas, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve Enes b. Mâlik başta olmak üzere birçok sahâbîden faydalanmıştır.

Kur’an’ı tefsir ederken önceliği Kur’an’ın kendisine vermiş, ardından hadislere başvurmuştur. Yer yer sahâbe sözlerinden, Arap dilinden ve çeşitli rivayetlerden istifade etmiştir. Ancak rivayetlerinde mürseller ve senedi tartışmalı nakiller de bulunduğu için bazı eleştirilere konu olmuştur.

Buna rağmen kendisinden sonra gelen birçok büyük müfessir onun görüşlerinden faydalanmış, eserlerinde ona yer vermiştir.

Kıraat ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, kıraat ilmindeki üstün derecesiyle de tanınmıştır. Ancak kıraati, muttasıl sened, hatt-ı Osmânî ve Arap diline tam uygunluk gibi ölçüler bakımından meşhur on kıraat arasında yer almamış; şâz kıraatler arasında değerlendirilmiştir.

Hadis ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, birçok sahâbîden hadis rivayet etmiş, kendisinden de çok sayıda âlim hadis nakletmiştir. Rivayetleri Kütüb-i Sitte’de yer almaktadır. Bununla birlikte bazı hadisleri mürsel veya aradaki râviyi düşürerek rivayet etmesi sebebiyle sıhhat bakımından tartışılmıştır.

Hadis tenkitçileri, onun güvenilirliğinde genel olarak ittifak etmiş; ancak rivayet yöntemleri konusunda farklı değerlendirmeler yapmışlardır.

Fıkıh ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî’nin fıkhı, onun genel düşüncesinin ve hayatının bir parçasıdır. O, fıkhı sadece şer‘î hükümlerin anlatıldığı formel bir alan olarak değil, yaşanan hayatın ilmi olarak görmüştür. Zâhiri ve bâtını birlikte dikkate alan bir bakışla meseleleri değerlendirmiştir.

Kendisine yöneltilen sorulara cevap vermiş, bu cevapların bir kısmı daha sonraki fıkıh kitaplarında nakledilmiştir. Fıkıh anlayışında sahâbe mirasına bağlılık, sünnete ittiba, ölçülülük ve ahlâkî duyarlılık öne çıkar.

Akaide dair görüşleri:

Hasan-ı Basrî’nin akaid konusundaki görüşleri etrafında tarih boyunca farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Bazı kaynaklar onu Ehl-i sünnet çizgisinde görürken, bazıları kader meselesi başta olmak üzere Mu‘tezile’ye yakın değerlendirmiştir.

Bilgi, ulûhiyyet, kader, nübüvvet, âhiret, iman-günah ve siyaset gibi başlıklarda ortaya koyduğu görüşler, erken dönem İslâm düşüncesinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Özellikle kader konusunda, insanın irade ve sorumluluğunu vurgulayan yaklaşımı dikkat çekmiştir.

Genel olarak Hasan-ı Basrî; hem Ehl-i sünnet’e hem Mu‘tezile’ye bazı yönleriyle tesir etmiş, zühd ve takvâ çağrısıyla da tasavvufî hareketlerin doğuşuna zemin hazırlamış önemli bir isim olarak kabul edilmektedir.

Muğla usulü iftar menüsü

Muğla iftarı için en dengeli ve yöreye en uygun seçenek, zeytinyağlı-otlu başlangıçlarla başlayıp ana yemekte Bodrum’la özdeşleşen Çökertme kebabına gitmek olur. Muğla mutfağında Çökertme kebabı, keşkek, etli nohut gibi yemekler; ayrıca acıot kavurması, turp otu salatası, deniz börülcesi, kabak çiçeği dolması gibi ot ve sebze temelli lezzetler öne çıkıyor. Resmî kaynaklarda da Çökertme kebabının Bodrum denince ilk akla gelen yemeklerden biri olduğu, Muğla mutfağında otlar, zeytinyağı ve yerel et yemeklerinin önemli yer tuttuğu belirtiliyor.

İftariyelik
Hurma, zeytin, su

Çorba
Muğla göce tarhanası çorbası

Ara sıcak / başlangıç
Kabak çiçeği dolması
veya
Acıot kavurması

Salata
Zeytinyağlı deniz börülcesi ya da turp otu salatası

Ana yemek
Çökertme kebabı

Yanına
Cacık veya sarımsaklı yoğurt

Tatlı
Muğla saraylısı
ya da daha hafif istersen cevizli kabak tatlısı

Bu menü, hem yöresel çizgiyi korur hem de iftarda mideyi yormadan ilerler. Çorba ve otlu başlangıçlar hafif kalır; ana yemekte Çökertme daha güçlü bir merkez oluşturur. Muğla mutfağında zeytinyağı ve otlar belirgin olduğu için menünün dengesi de buna göre kurulmalı.

Ana yemek tarifi: Çökertme kebabı

Çökertme kebabı, Bodrum yemekleri arasında en bilinenlerden biri olarak anılıyor. Temel yapısı; ince çıtır patates, yoğurt ve üzerine yerleştirilen etten oluşuyor.

Malzemeler

500 gram dana bonfile ya da jülyen doğranabilecek yumuşak dana eti
3 orta boy patates
1 su bardağı süzme yoğurt
2 diş sarımsak
2 yemek kaşığı tereyağı
2 yemek kaşığı zeytinyağı
1 çay kaşığı toz kırmızı biber
1 çay kaşığı kimyon
1 çay kaşığı karabiber
Tuz
Kızartmak için sıvı yağ

Hazırlanışı

Önce eti ince ince jülyen doğra. Bir kaba alıp az tuz, karabiber, kimyon ve 1 yemek kaşığı zeytinyağı ile harmanla. Dinlenmeye bırak.

Patatesleri kibrit çöpü inceliğinde doğra. Nişastasını bırakması için kısa süre suda beklet, sonra iyice kurula. Kızgın yağda çıtır olana kadar kızart ve servis tabağının tabanına yerleştir.

Yoğurdu ezilmiş sarımsakla karıştır. Patateslerin üzerine gezdir.

Geniş tavada 1 yemek kaşığı zeytinyağı ve tereyağını ısıt. Eti yüksek ateşte kısa sürede sotele. Et suyunu bırakıp sertleşmesin diye tavayı fazla doldurma. Son aşamada toz kırmızı biberi ekle.

Sotelenen eti yoğurtlu patateslerin üzerine yerleştir. Sıcak servis et.

Püf noktası

Muğla’daki özgün çizgide yemeğin en önemli tarafı, patatesin çok ince ve çıtır, etin ise kısa sürede yüksek ateşte pişmiş olmasıdır. Yoğurt da baskın değil, dengeleyici olmalıdır. Kaynak tarifte de etin sotelenip patates ve yoğurdun üzerine alınarak sıcak servis edildiği belirtiliyor.

İmsak ve iftar saatleri

11 Mart 2026 Çarşamba için, aşağıda Konya merkezi ve erişebildiğim ilçe verileri, ardından Türkiye’nin büyükşehirleri ve seçili dünya merkezleri yer alıyor. Konya ilçe saatlerini Diyanet verilerini baz alan ilçe imsakiye sayfalarından; büyükşehir ve dünya merkezi saatlerini ise Diyanet Namaz Vakitleri sayfalarından derledik. 

Konya ve ilçeler

Yer İmsak İftar
Konya merkez 05:40 19:00
Ahırlı 05:43 19:01
Akören 05:41 19:00
Akşehir 05:44 19:04
Altınekin 05:39 18:58
Beyşehir 05:44 19:03
Bozkır 05:42 19:01
Cihanbeyli 05:38 18:58
Çeltik 05:42 19:02
Güneysınır 05:40 18:59
Hadim 05:41 19:00
Halkapınar 05:34 18:53

Türkiye’nin büyükşehirleri

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:52 19:12
Ankara 05:37 18:57
İzmir 06:01 19:21
Bursa 05:52 19:12
Adana 05:30 18:49
Antalya 05:49 19:07
Gaziantep 05:22 18:40
Konya 05:40 19:00

Dünyadaki seçili önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Londra 04:33 18:04
Berlin 04:37 18:09
Jersey City / New York bölgesi 05:44 19:05
Los Angeles 05:46 19:04

Mübarek Ramazan’ın 20. Günü

Ramazan ayının 20. gününe ulaşmanın huzuru ve şükrü içindeyiz. Rahmet, mağfiret ve sabır ikliminde ilerlediğimiz bu mübarek günlerde; ayetlerin ışığında, hadislerin rehberliğinde ve duaların sükûnetinde gönüllerimizi diri tutmaya devam ediyoruz. Mübarek Ramazan’ın 20. gününde, Asr Suresi’nin insana zamanın kıymetini ve kurtuluşun yolunu hatırlatan mesajı eşliğinde; sabrın, hakkın ve salih amelin önemini bir kez daha idrak ediyoruz.

Ayet
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

“Asra yemin ederim ki insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler müstesnadır.”

Asr Suresi’nin meali ne güzel hakikati dile getirir.

Hadis
Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Müminin durumuna hayret edilir. Çünkü onun her işi hayırdır. Bu hâl, yalnızca mümine mahsustur. Eğer bir nimete kavuşursa şükreder; bu onun için hayır olur. Eğer bir sıkıntıya uğrarsa sabreder; bu da onun için hayır olur.”

Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel buyurmuştur.
(Müslim, Zühd, 64; Dârimî, Rikâk, 61)

Dua
Allah’ım! Sen benim Rabbimsin. Senden başka ibadete layık ilah yoktur. Beni Sen yarattın. Ben Senin kulunum. Gücüm yettiğince Sana verdiğim sözde ve vaadde durmaya çalışıyorum. İşlediğim kusurların şerrinden Sana sığınırım. Bana verdiğin nimetleri minnetle anar, günahımı itiraf ederim. Beni affet. Şüphesiz günahları Senden başka affedecek yoktur.

Allah’ım, kudretinin korumasıyla beni düşmanların tuzaklarından koru.

Lutfunla beni kötülerin suikastından kurtar.

Kuvvetlilerin kahrından, zâlimlerin zulmünden, hasetçi idârecilerin tuzağından, fesatçı kötülerin iftiralarından, zarar veren şerlilerin aleyhime gülmelerinden Sana sığınırım.

Hamd, Âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Allah’ım, ölümü hayâta tercih ettirecek belâdan/malın az olup âilenin kalabalık olmasından, dünyevî ve uhrevî kötülüğe sebep olan ve helâke sürükleyen hâllerden, âkıbetin kötü olmasından ve buna yol açan ahvâlden ve bir de düşmanlarımızı sevindirecek belâlara uğramaktan Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi gadabınla öldürme, azâbınla helâk etme, bunlardan önce bize âfiyet ver.

(Üç defâ: Ey ayıpları örten Settâr, benim ayıplarımı da ört); zâtını gizlediğin setrin ile ört, rahmetinle ey merhametlilerin en merhametlisi.

Allah’ım, azgınlık ve taşkınlıktan, felçten, âniden gelen karanlık fitnelerden ve dar geçimden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi en geniş ve en hoş yaşantı ile, en mes’ûd ve en uzun ömürle ve en faydalı azıkla rızıklandır.

Âmin.

İmam Mâtürîdî

Hayatı ve ilmî kişiliği

Mâtürîdî, adını bugün Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant yakınlarındaki Mâtürîd bölgesinden alan büyük bir İslam âlimidir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, hicrî üçüncü yüzyılın ilk yarısında dünyaya geldiği ve miladî 944 yılı civarında vefat ettiği kabul edilmektedir. Abbâsî merkezî otoritesinin zayıfladığı, buna karşılık Mâverâünnehir’de Sâmânoğulları’nın etkili olduğu bir dönemde yaşamıştır.

Kaynaklarda hayatına dair ayrıntılı bilgi sınırlı olsa da, onun özellikle kelâm, tefsir, fıkıh ve usûl alanlarında derin iz bırakan bir âlim olduğu konusunda güçlü bir ittifak vardır. Mâtürîdî, hem aklı hem nakli birlikte değerlendiren yöntemiyle Ehl-i sünnet düşüncesinin en önemli kurucu isimlerinden biri kabul edilir.

Kökeni ve aidiyeti

Mâtürîdî’nin soyuna ilişkin farklı rivayetler bulunmakla birlikte, onun Ebû Eyyûb el-Ensârî soyundan geldiği yönündeki iddialar sağlam delillere dayanmamaktadır. Eserlerindeki dil, üslûp ve yaşadığı coğrafyanın sosyal yapısı dikkate alındığında Türk asıllı olduğu yönündeki değerlendirmeler daha güçlü görünmektedir.

Arapça’yı ilmî dil olarak kullanmış, yaşadığı çevrede yaygın olan Farsça’ya da aşina olmuştur. Bununla birlikte eserlerinde görülen ifade tarzı, Arapça’yı sonradan öğrenmiş büyük bir âlimin zihnî derinliğini ve kurucu aklını yansıtır.

İlmî çevresi ve öğrencileri

Mâtürîdî, Hanefî ilim geleneği içinde yetişmiş; başta Ebû Nasr el-İyâzî olmak üzere dönemin önemli âlimlerinden ders almıştır. Kendisinden de Ebû’l-Hasan er-Rüstüfağnî, Abdülkerîm el-Pezdevî ve başka birçok isim istifade etmiştir. Böylece yalnızca kendi dönemini değil, sonraki asırları da etkileyen bir düşünce halkası oluşturmuştur.

Vefatı ve kabri

Mâtürîdî’nin Semerkant’ta vefat ettiği ve Çâkerdîze Mezarlığı’na defnedildiği bilinmektedir. Zamanla mezarının bulunduğu yer farklı dönemlerde tahrip olmuş, daha sonra yeniden düzenlenerek türbe ve külliye haline getirilmiştir. Bugün Semerkant’ta adına inşa edilmiş yapı, onun ilmî mirasının sembol mekânlarından biridir.

Kelâm alanındaki yeri

Mâtürîdî, İslam düşünce tarihinde özellikle kelâm ilmindeki kurucu rolüyle öne çıkar. Birçok kaynak Sünnî kelâmın kurucusu olarak Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’yi zikretse de, günümüze ulaşan sistematik eserler dikkate alındığında Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin bu alandaki öncü konumu açık biçimde görülmektedir.

Onun Kitâbü’t-Tevhîd adlı eseri, bilgi teorisinden ulûhiyyete, nübüvvetten ahirete kadar Sünnî kelâmın ana çerçevesini sistemli biçimde ele alan temel metinlerden biridir.

Bilgi anlayışı

Mâtürîdî’ye göre bilgiye ulaşmanın temel yolları akıl ve nakildir. Duyular, haber ve istidlâl bilgi edinmenin asli araçlarıdır. Ona göre insan yalnızca nakille değil, aklî tefekkürle de hakikate ulaşmakla yükümlüdür. Bu yaklaşımı, onu hem metne bağlı hem de akla alan açan büyük bir düşünür haline getirmiştir.

Ulûhiyyet anlayışı

Mâtürîdî, Allah’ın varlığını ve birliğini ispat ederken evrenin düzeninden, yaratılmışlığından ve insanın aklî tecrübesinden hareket eder. Allah’ın sıfatlarını kabul eder; ancak bu sıfatların yaratılmış varlıklardaki benzer kullanımlarıyla karıştırılmaması gerektiğini vurgular. Böylece hem teşbihi reddeder hem de ilâhî sıfatları inkâra sapmaz.

Nübüvvet anlayışı

Ona göre insanlık, sadece akılla yetinemez; ilâhî rehberliğe de muhtaçtır. Bu nedenle peygamberlik kurumu ilâhî hikmetin bir gereğidir. Mâtürîdî, Hz. Muhammed’in peygamberliğini hem mucize, hem tarihî gerçeklik, hem de insanlığın ihtiyaçları üzerinden temellendirir.

Kader ve insan fiilleri

Mâtürîdî, kader meselesinde cebr ile tam serbestlik arasında dengeli bir çizgi kurar. İnsan fiillerinin yaratılması Allah’a, kazanılması ve tercih edilmesi kula nisbet edilir. Böylece hem ilâhî kudreti hem de insan sorumluluğunu birlikte koruyan bir yaklaşım ortaya koyar.

Büyük günah ve iman

Mâtürîdî’ye göre iman, kalbin tasdikidir. Büyük günah işleyen kişi, günah sebebiyle dinden çıkmaz. Bu yaklaşım, onu Hâricî ve Mu‘tezilî çizgiden ayırır; Ehl-i sünnet düşüncesi içinde mutedil bir konuma yerleştirir.

Tefsir ilmindeki yeri

Mâtürîdî’nin Teʾvîlâtü’l-Kur’ân adlı eseri, dirâyet tefsirinin en erken ve en güçlü örneklerinden biridir. O, Kur’an’ı yalnızca rivayetlerle değil; akıl, dil, bağlam ve bütünlük ilkesiyle yorumlamıştır.

Tefsir ve te’vil ayrımı

Mâtürîdî, tefsiri daha çok sahâbenin kesin bilgiye dayalı açıklaması; te’vili ise âlimlerin anlam alanı içinde yaptıkları yönlendirme olarak değerlendirir. Bu bakımdan onun yaklaşımı, hem ilmî ihtiyatı hem de yorum ufkunu birlikte taşır.

Yöntemi

Kur’an’ı Kur’an’la açıklamaya büyük önem verir. Hadislerden, sahâbe ve tâbiîn rivayetlerinden yararlanır; ancak metin tenkidini de ihmal etmez. Bir rivayeti sırf nakledildiği için kabul etmez; akla ve Kur’an’ın genel ilkelerine uygunluğunu da gözetir.

Önemi

Teʾvîlât, sadece bir tefsir değil; aynı zamanda kelâm, fıkıh ve usûl birikimini de içeren çok yönlü bir ilim hazinesidir. Bu yönüyle Mâtürîdî, dirâyet tefsirinin kurucu isimlerinden biri kabul edilir.

Fıkıh ve usûldeki yeri

Mâtürîdî yalnızca kelâmcı ve müfessir değil, aynı zamanda güçlü bir Hanefî fakihidir. Fıkıh usûlüne dair görüşleri, özellikle Semerkant Hanefî ekolü üzerinde etkili olmuş; sonraki usûlcüler onun yaklaşımlarını sistemli biçimde geliştirmiştir.

Fıkıh anlayışı

Ona göre fıkıh, bir şeyi sadece bilmek değil; onun başka şeylerle ilişkisini, delaletini ve hükmünü de kavramaktır. Bu yönüyle fıkıh, salt bilgi değil derinlikli anlama ve istidlâl faaliyetidir.

Kaynak anlayışı

Mâtürîdî, dinî bilginin kaynaklarını akıl ve nakil olarak iki ana başlıkta ele alır. Kur’an, sünnet, icmâ ve kıyası kabul eder; haber-i vâhidin kullanılmasında ise dikkatli ve ölçülü bir tutum benimser. Amelen mütevâtir sünneti özel bir önemle değerlendirir.

Hanefî mezhebine katkısı

Mezhep imamlarının görüşlerini sadece nakletmekle kalmamış, onları açıklamış, sistemleştirmiş ve yeni meseleler karşısında yorumlamıştır. Böylece Hanefî mezhebinin kurumsallaşmasına ciddi katkı sağlamıştır.

Eserleri

Mâtürîdî’ye aidiyeti kesin olarak bilinen başlıca eserleri şunlardır:

Tefsir

  • Teʾvîlâtü’l-Kur’ân

Kelâm

  • Kitâbü’t-Tevhîd
  • Kitâbü’l-Makâlât
  • Reddü Evâʾili’l-edille li’l-Kâ‘bî
  • Reddü Tehzîbi’l-cedel li’l-Kâ‘bî
  • Beyânü vehmi’l-Mu‘tezile
  • Reddü Vaʿîdi’l-füssâk li’l-Kâ‘bî
  • Reddü’l-Usûli’l-hamse
  • Reddü Kitâbi’l-İmâme
  • er-Red ale’l-Karâmita

Fıkıh ve usûl

  • Meʾâhizü’ş-şerâʾiʿ fî usûli’l-fıkh
  • Kitâbü’l-Cedel
  • Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr

Sonuç

Mâtürîdî, İslam düşüncesinde akıl ile nakli karşı karşıya getirmeyen; aksine birbirini tamamlayan iki temel dayanak olarak ele alan büyük bir âlimdir. Kelâmda kurucu, tefsirde öncü, fıkıh usûlünde ise ufuk açıcı bir isimdir. Onun ilmî mirası, yalnızca kendi dönemini değil, asırlar boyunca Sünnî düşüncenin omurgasını şekillendirmiştir.

Sinop’a Özgü İftar Sofrası: Karadeniz Esintili Menü

Sinop mutfağının sade ve doyurucu lezzetleriyle hazırlanan bu iftar menüsünde, Karadeniz’in yerel tatları sofraya taşınıyor. Ana yemekte ise bölgeye özgü dokunuşlar taşıyan mısırlı hamsi pilaki öne çıkıyor.

İftar menüsü

  • Hurma, su ve zeytin
  • Mısır yarmalı ya da mercimekli çorba
  • Ana yemek: Sinop usulü mısırlı hamsi pilaki
  • Karalahana salatası
  • Yoğurt veya cacık
  • Tatlı olarak nokul ya da fırında kabak tatlısı

Ana yemek tarifi: Sinop usulü mısırlı hamsi pilaki

Malzemeler

  • 1 kg temizlenmiş hamsi
  • 2 adet kuru soğan
  • 3 yemek kaşığı sıvı yağ
  • 1 su bardağı mısır unu
  • 1 çay bardağı ince bulgur veya pirinç
  • 2 domates
  • 2-3 yeşil biber
  • 2 diş sarımsak
  • Yarım demet maydanoz
  • Tuz
  • Karabiber
  • Pul biber
  • 1 çay kaşığı kuru nane
  • Yarım limon suyu

Yapılışı

  1. Soğanları ince doğrayıp yağda pembeleşene kadar kavur.
  2. Doğranmış biberleri ve sarımsağı ekleyip birkaç dakika daha çevir.
  3. Küp doğranmış domatesleri katıp suyunu biraz çekene kadar pişir.
  4. Bulguru ya da pirinci ekle. Tuz, karabiber, pul biber ve naneyi ilave et.
  5. Biraz sıcak su ekleyip iç harcı hafif diri kalacak şekilde pişir. Ocaktan alınca maydanoz ve limon suyunu ekle.
  6. Fırın tepsisinin tabanını hafif yağla. Hamsilerin yarısını kuyrukları dışa gelecek şekilde diz.
  7. Hazırlanan iç harcı üzerine yay. Kalan hamsileri de üstüne kapatacak şekilde yerleştir.
  8. Üzerine çok az yağ gezdirip hafifçe mısır unu serpebilirsin.
  9. 180 derecede yaklaşık 30-35 dakika pişir.
  10. Ilık servis et.

Bu yemeğin yanına en iyi eşlik eden şey limonlu salata ve köpüklü ayran olur.

Konya, İlçeleri, Çevre İller, Büyükşehirler ve Dünya Merkezleri

İmsak ve iftar saatleri, 10 Mart 2026 Salı günü için Diyanet’in ilgili il ve ilçe vakit sayfalarından derlenmiştir.

Bölge Yer İmsak İftar
Konya Merkez Konya 05:42 18:59
Konya İlçesi Ahırlı 05:44 19:00
Konya İlçesi Akören 05:43 18:59
Konya İlçesi Akşehir 05:46 19:03
Konya İlçesi Altınekin 05:40 18:57
Konya İlçesi Beyşehir 05:45 19:02
Konya İlçesi Bozkır 05:44 19:00
Konya İlçesi Cihanbeyli 05:40 18:57
Konya İlçesi Çeltik 05:44 19:01
Konya İlçesi Çumra 05:41 18:58
Konya İlçesi Derbent 05:44 19:00
Konya İlçesi Derebucak 05:46 19:03
Konya İlçesi Doğanhisar 05:45 19:02
Konya İlçesi Emirgazi 05:37 18:53
Konya İlçesi Ereğli 05:36 18:53
Konya İlçesi Güneysınır 05:42 18:58
Konya İlçesi Hadim 05:43 18:59
Konya İlçesi Halkapınar 05:36 18:52
Konya İlçesi Hüyük 05:46 19:02
Konya İlçesi Ilgın 05:44 19:01
Konya İlçesi Kadınhanı 05:43 19:00
Konya İlçesi Karapınar 05:38 18:54
Konya İlçesi Karatay 05:42 18:59
Konya İlçesi Kulu 05:39 18:56
Konya İlçesi Meram 05:42 18:59
Konya İlçesi Sarayönü 05:42 18:59
Konya İlçesi Selçuklu 05:42 18:59
Konya İlçesi Seydişehir 05:45 19:01
Konya İlçesi Taşkent 05:43 18:59
Konya İlçesi Tuzlukçu 05:45 19:02
Konya İlçesi Yalıhüyük 05:44 19:01
Konya İlçesi Yunak 05:44 19:01
Çevre İl Karaman 05:40 18:56
Çevre İl Aksaray 05:35 18:52
Çevre İl Afyonkarahisar 05:49 19:06
Çevre İl Isparta 05:50 19:06
Çevre İl Antalya 05:50 19:06
Çevre İl Mersin 05:34 18:51
Çevre İl Ankara 05:39 18:56
Çevre İl Eskişehir 05:48 19:06
Büyükşehir İstanbul 05:53 19:11
Büyükşehir Ankara 05:39 18:56
Büyükşehir İzmir 06:03 19:20
Büyükşehir Bursa 05:54 19:11
Büyükşehir Adana 05:31 18:48
Büyükşehir Gaziantep 05:23 18:39
Büyükşehir Antalya 05:50 19:06
Büyükşehir Konya 05:42 18:59
Dünya Merkezi Mekke 05:20 18:35
Dünya Merkezi Londra 04:35 18:02
Dünya Merkezi Berlin 04:39 18:07
Dünya Merkezi Hamburg 04:50 18:20
Dünya Merkezi Port Jefferson Station 05:41 18:59
Dünya Merkezi Jersey City 05:46 19:04

 

 

 

Ramazan’da Pedallar Sağlık İçin Döndü

Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından düzenlenen “Ramazan’da Pedallıyoruz” etkinliği, şehrin farklı noktalarından gelen bisiklet tutkunlarını bir araya getirdi. Ramazan ayının birlik ve dayanışma atmosferi, sağlıklı yaşam ve hareket temasıyla buluştu.

Etkinlik kapsamında 7’den 70’e çok sayıda sporsever, kendi bisikletleriyle Kılıçarslan Kent Meydanı’nda toplandı. Renkli görüntülere sahne olan buluşmada bisikletliler, Konya sokaklarına hareket ve enerji kattı.

Yaklaşık 15 kilometrelik parkurda gerçekleştirilen turda katılımcılar, şehir turunun ardından Meram Bağları güzergâhından dönüş yaparak yeniden Kılıçarslan Kent Meydanı’na ulaştı ve etkinlik aynı noktada tamamlandı.

Sağlıklı yaşamı teşvik etmek ve bisiklet kültürünü yaygınlaştırmak amacıyla düzenlenen etkinlikte katılımcılar hem spor yaptı hem de Ramazan akşamının sakin atmosferinde keyifli bir şehir turu gerçekleştirdi.

Konya Büyükşehir Belediyesi, “2026 Avrupa Bisiklet Başkenti” unvanını taşıyan Konya’da yıl boyunca bisiklet odaklı etkinlik ve organizasyonların süreceğini bildirdi.

Celal Karatüre’nin kaşesi dudak uçuklattı

Kabe’de hacılarla birlikte seslendirdiği “Hu Der Allah” ilahisiyle sosyal medyada geniş yankı uyandıran Celal Karatüre hakkında yeni bir iddia gündeme geldi. Ramazan ayında düzenlenen yardım amaçlı bir iftar programına davet edilen Karatüre’nin, programa katılım için 300 bin TL talep ettiği öne sürüldü.

İddialar bununla da sınırlı kalmadı. Karatüre’nin tanıtım amaçlı etkinlik ve programlar için ise yaklaşık 500 bin TL istediği iddia edildi. Söz konusu rakamlar, kısa sürede sosyal medyada geniş yankı uyandırdı.

Sosyal medyada tartışma başladı

Ortaya atılan iddiaların ardından sosyal medya kullanıcıları ikiye bölündü. Bazı kullanıcılar, sanatçı ve sahne isimlerinin benzer organizasyonlar için yüksek ücretler talep ettiğini savunarak, istenen rakamların normal karşılanabileceğini dile getirdi.

Bazı kullanıcılar ise yardım amaçlı programlar üzerinden bu tür ücret iddialarının gündeme gelmesini eleştirerek, konunun farklı bir tartışma başlığına dönüştüğünü ifade etti. Celal Karatüre cephesinden ise iddialarla ilgili şu ana kadar resmi bir açıklama yapılmadı.

Mübarek Ramazan’ın 19. Günü

Ramazan ayının 19. gününde; ayet, hadis, dua ve İslam tarihine yön veren örnek şahsiyetlerin hayatından kesitlerle manevi dünyamızı besleyen özel bir hatırlatma sunuyoruz. Tevazu, teslimiyet, sadakat, sabır ve kulluk bilincini yeniden diri tutmayı amaçlayan bu içerik; Ramazan’ın rahmet, bereket ve arınma ikliminde gönülleri derin bir tefekküre çağırıyor. Mübarek günlerin ruhuna uygun bir iç muhasebe imkânı sunan bu buluşma, hem kalbi hem zihni hakikat, ihlas ve istikamet ekseninde yenilemeye davet ediyor.

Ayet

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Andolsun ki, Resûlullah sizin için, Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çok zikredenler için güzel bir örnektir.”

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.

(el-Ahzâb, 21. Ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Sizin en hayırlılarınız, hanımlarına karşı en iyi davrananlarınızdır.”

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.

(Tirmizî, Radâ’, 11; İbn Mâce, Nikâh, 50)

Dua

Ey Rabbimiz! Unutur ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma. Ey Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmediği şeyleri yükleme. Bizi affet, bizi bağışla, bize acı. Sen bizim Mevlâmızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.

Âmin.

Bilâl-i Habeşî (R.A.) (581-641)

Bilâl-i Habeşî, 581 yılında Habeşistanlı köle bir ailenin çocuğu olarak Mekke’de dünyaya geldi. Annesinin adı Hamâme, babasının adı Rebâh’tır. İslamiyet’i ilk kabul edenlerden ve bunu açıktan ilan eden ilk yedi kişiden biridir. Mekke müşriklerinin ileri gelenlerinden Ümeyye’nin kölesiydi.

O dönemde Arabistan’da derin bir cahiliyet hüküm sürüyordu. İçki, kumar, zina, hırsızlık, zayıfları ezme, zulüm ve ahlâksızlık yaygındı. Güçlü olanlar zayıf olanları köle olarak kullanıyordu. Bilâl-i Habeşî de bu kölelerden biriydi. Ancak onun diğerlerinden farklı bir yönü vardı; son derece mert ve dürüst biriydi. Bu yüzden Ümeyye, kervanlarının başına onu koyar, mallarını onun vasıtasıyla uzak yerlere gönderirdi.

Bilâl-i Habeşî’nin bir başka özelliği de sesinin çok güzel olmasıydı. Bu nedenle düğün ve şenliklerde aranan bir isimdi.

Bir gün bir kervanla Şam’a gitmişti. Bu yolculukta Hz. Ebû Bekir de vardı. İkisi arasındaki dostluk bu sefer sırasında başladı. O yıllarda Mekkelilerin en önemli geçim kaynağı ticaretti. İslam güneşinin doğmasına ve âlemi aydınlatmasına çok az bir zaman kala bu yolculuk gerçekleşmişti. Hz. Ebû Bekir, bu yolculukta gördüğü bir rüya sebebiyle dönüşte iman nuruyla şereflenmişti.

Bilâl-i Habeşî Müslüman olduktan sonra hayatında bambaşka bir dönem başladı. Artık o, hak ile bâtıl arasında gerçekleşecek çetin mücadelenin kararlı bir kahramanıydı.

Ümeyye, onun Müslüman olduğunu öğrenince daha da zalimleşti. Onu İslam’dan döndürmek için her türlü eziyet ve işkenceye başvurdu. Öğle vakti güneşin adeta bir yanardağ gibi yaktığı saatlerde Bilâl’i kızgın kumların üzerine yatırır, sırtına büyük bir taş koyar ve şöyle derdi:

“Muhammed’e küfret; Lât ve Uzzâ’ya iman et. Yoksa onlara iman edinceye kadar böyle kalacaksın.”

Bilâl’in sırtı yanar, göğsü yanar, nefesi daralır, bu ağır işkence altında saatlerce kıvranırdı. Fakat dudaklarından daima şu söz dökülürdü:

“Allahu ehad, Allahu ehad.”

Onun bu hali, müşrikleri bile hayrete düşürürdü.

Ümeyye bin Halef’in Bilâl’e yaptığı işkencelere çok üzülen Hz. Ebû Bekir, ona bu zulümden vazgeçmesini söyledi. O ise, “Onun ahlâkını bozan sensin, onu bizden uzaklaştıran senden başkası değildir” dedi.

Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir ona şu cevabı verdi:

“Benim yanımda senin bu kölenden daha güçlü ve kuvvetlisi var. Hem de senin dinindendir. İstersen onu al ve bunu bana ver.”

Ümeyye bu teklifi kabul etti; diğer köleyi aldı ve Bilâl’i Hz. Ebû Bekir’e verdi. Böylece Hz. Ebû Bekir, Bilâl’i işkenceden kurtarmış oldu.

Bilâl daha sonra diğer sahabilerle birlikte Medine’ye hicret etti. Orada Sa’d bin Hayseme’ye misafir oldu. Ensar ile muhacirler arasında kardeşlik tesis edilince Bilâl’e de Abdullah bin Abdurrahman el-Has’amî kardeş ilan edildi. Bu kardeşlik güçlü bir şekilde devam etti. Hatta Hz. Ömer devrinde Şam’da bulunduğu sırada, divandan kendisine ayrılan maaştan kardeşine de pay veriyordu.

Hz. Bilâl, Resûlullah’ın bütün gazalarına katıldı. Bedir Gazvesi’nde, Mekke’de kendisine her türlü eziyet ve işkenceyi yapan Ümeyye’yi görmüş ve şöyle haykırmıştı:

“İşte küfrün başı!”

Bunun üzerine Müslümanlar onun ve oğlunun etrafını sararak ikisini de öldürdüler.

Resûlullah, Kâbe’yi putlardan temizledikten sonra müezzini Bilâl burada ezan okuyarak ortalığı tevhid nameleriyle coşturdu.

Resûl-i Ekrem’in vefatı üzerine ona karşı büyük bir sevgi besleyen Hz. Bilâl, Medine’de kalmaya dayanamayarak ayrılmak zorunda kaldı. Hz. Ebû Bekir, yanında kalması için ısrar ettiyse de Hz. Bilâl ona şöyle dedi:

“Eğer sen beni Allah için azat ettiysen bırak istediğim yere gideyim; yok eğer kendi nefsin için azat ettiysen beni yanında alıkoy.”

Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir de:

“İstediğin yere git.” dedi.

Resûlullah’ın vefatından sonra cihadı ezana tercih eden Hz. Bilâl, Şam’a gitti ve Hz. Ebû Bekir devrinde Suriye’deki gazalara katıldı.

Hz. Ömer devrinde de cihat devam etti. Hicri 16. yılda Hz. Ömer, Suriye ve Filistin’e gittiğinde Bilâl onu karşılamaya çıkarak Câbiye’ye gelmişti. Daha sonra halifenin maiyetinde Kudüs’e giderek kutsal şehrin teslimi sırasında hazır bulundu ve Hz. Ömer ile birlikte Kudüs’e girdi.

Hz. Ömer burada, Resûlullah’ın vefatından beri ezan okumayan Bilâl’den ezan okumasını rica etti. Hz. Bilâl de halifenin ısrarını kıramayarak ezan okudu. Tevhidin bu yüce çağrısını okumaya başlar başlamaz Hz. Ömer ve diğer sahabiler Resûlullah devrini hatırlayarak hüngür hüngür ağlamaya başladı. Bilâl’in ezanını duyan herkes derinden sarsılmıştı.

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Suriye’ye giden Bilâl, Havlan kasabasına yerleşti.

Bir müddet sonra bir gece rüyasında Hz. Peygamber’i gördü. Resûlullah ona:

“Beni ziyaret etmeyecek misin?” dedi.

Hz. Bilâl, uyanır uyanmaz hazırlığını yapıp Medine’ye doğru yola çıktı. Medine’ye gece ulaştı. Ravza-i Mutahhara’ya yüzünü sürerek Resûl-i Ekrem’le geçirdiği günleri hatırlayıp ağladı. Bu sırada Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin onu gördü ve fecir vaktinde ezan okumasını rica etti. Bilâl, onların isteğini yerine getirerek Peygamber Mescidi’nde ezan okudu. Onun sesini duyan Medineliler, adeta yeniden dirilmiş gibi evlerinden çıkıp ezanı dinlemeye koştu.

Hz. Bilâl’in vefatı yaklaşınca, ölümün acısını sevgililerine kavuşmanın sevinciyle karşıladı. Hastalığı sırasında eşi “Ah ne acı!” dedikçe, o:

“Oh, ne tatlı! Yarın sevgililerle, Muhammed ve arkadaşlarıyla buluşacağım.” diyordu.

Bilâl-i Habeşî, İslam ahlâkıyla ahlâklanmış, fazilet ve kemal sahibi büyük bir sahabiydi. Resûl-i Ekrem’in hizmetinde bulunmuş, onun meclislerinde daima hazır yer almış, hazinedarlığını üstlenmiş, ihtiyaçlarını karşılamış ve gerektiğinde borç alıp ödemişti.

Hz. Bilâl’in doğruluğu, güzel ahlâkı ve İslam’a bağlılığı herkes tarafından takdir ediliyordu. Artık o, siyahi bir köle değil; ashabın ileri gelenlerinden ve İslam toplumunda söz sahibi müminlerden biriydi.

Hz. Bilâl, uzun boylu, zayıf, ince yapılı ve koyu esmerdi. Ömrünün sonlarına doğru saçlarının çoğu beyazlamıştı. Bilâl-i Habeşî, 641 yılında vefat etti. Şam’daki Bâbü’s-Sağîr Mezarlığı’na defnedildi.

Allah ondan razı olsun.

Habîb el-Acemî

Müellif: Erhan Yetik
Kaynak: İslam Ansiklopedisi

Aslen İranlı olan Habîb el-Acemî’nin ailesi ve hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Ebü’l-Feyz el-Menûfî, kaynak göstermeden onun bir hükümdar oğlu olduğunu kaydeder.

Tasavvufa yönelmeden önce ticaretle meşgul olduğu ve tefecilik yaptığı rivayet edilir. Alacağını tahsil etmeye gittiğinde borçlu ödeme yapamazsa o kişiden ayrıca ayak kirası aldığı anlatılır. Rivayete göre bir gün yemek yiyeceği sırada kendisinden sadaka isteyen bir dilenciyi sert şekilde azarlamış, o sırada karısı yemeğin kana dönüştüğünü söyleyince Habîb pişman olmuş; dürüst bir tüccar olmaya ve tefeciliği bırakmaya karar vermiştir.

Bir başka menkıbeye göre, yoldan geçerken oyun oynayan çocukların korkuyla ondan kaçmaları üzerine çok üzülmüş, Hasan-ı Basrî’nin meclisine giderek tövbe etmiştir.

Attâr, Habîb el-Acemî’nin gündüzleri Hasan-ı Basrî’den ilim tahsil ettiğini, geceleri ise Fırat kıyısında yaptırdığı zaviyede ibadetle meşgul olduğunu anlatır. Kur’an’ı doğru telaffuz edemediği için kendisine “Acemî” nisbesi verilmiştir.

Rivayete göre Habîb namaz kılarken ayetleri yanlış telaffuz ettiğinden Hasan-ı Basrî onun arkasında namaz kılınamayacağını düşünmüş; ancak rüyasında, kıldığı namazların Habîb’in arkasında kılacağı namaz hürmetine kabul edileceği bildirilerek uyarılmıştır. Çünkü dili düzeltmekle kalbi düzeltmek arasında büyük fark vardır. Bu rivayet, tasavvufun bâtını zahirden üstün gören yaklaşımının erken örneklerinden biri kabul edilir.

Habîb’in duaları kabul edilen bir kişi olduğu da yaygın bir kanaattir. Eşi Amre de dönemin zahid kadınlarındandı.

Habîb el-Acemî’nin ölüm tarihi konusunda kaynaklarda farklı tarihler yer alır: 113 (731), 120 (738), 125 (743) ve 130 (747-748).

İbn Hacer’e göre Habîb, güvenilir bir hadis ravisidir. Hasan-ı Basrî, İbn Sîrîn, Ebû Temîme el-Huceymî ve Bekir bin Abdullah’tan hadis rivayet etmiş; kendisinden de Süleyman et-Teymî, Hammâd bin Seleme, Cafer bin Süleyman ve Mu’temir bin Süleyman rivayette bulunmuştur. Buhârî de ondan söz etmiştir.

İbnü’l-Cevzî, hadis ravisi olan Habîb’in başka bir kişi olduğunu söylese de bu bilgi başka kaynaklarca doğrulanmadığı sürece ihtiyatla karşılanmalıdır.

Habîb el-Acemî’nin tasavvuf tarihi açısından asıl önemi, zühd döneminden sonraki asırlarda teşekkül eden tarikatların silsilelerinde Hasan-ı Basrî’den sonra yer almış olmasıdır. Bu silsilelerde Dâvûd et-Tâî onun müridi olarak kabul edilir. Nakşibendiyye, Kâdiriyye ve Mevleviyye gibi büyük tarikatların silsilelerinde yer alması, menkıbelerinin günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır.

Ucub ve Kibir

Makale: Zeki Soyak

“Hem yeryüzünde azametle yürüme; çünkü sen ne arzı yarabilirsin ne de boyca dağlara erişebilirsin.”
(İsrâ, 37)

Kişinin kendini beğenmesi bir nevi bönlük ve ahmaklıktır. Ucub, kişinin kendisi hakkında bilgi eksikliğinden ve Rabbini tanıyamama cehaletinden kaynaklanır.

Bir kişi kendisini gerçekten tanısa:

  1. Acizliğini,
  2. Muhtaçlığını,
  3. Fâniliğini,
  4. Kendisinde var olan her şeyin emanet olduğunu,
  5. Neticede hiçliğini bilse,

asla ucba düşmez, kendini beğenme hastalığına yakalanmaz. Kendini tanıyan kimse, Allah Teâlâ’nın yüce kudreti ve azameti karşısında tevazu ile boyun eğer, kulluğunu idrak eder ve teslim olur.

Kendini beğenen bir kimse:

  1. Kibir yani büyüklenme hastalığına yakalanır.
  2. Yaptığı basit hizmetleri gözünde büyütür.
  3. İstişare etmeye ihtiyaç duymaz.
  4. Bilgilerinin doğru ya da yanlış olduğuna bakmadan onları tabulaştırır.
  5. Bilmediklerini bilenlere sormasına engel olur.
  6. Güç sahibi ise kendi düşünce ve görüşlerini topluma zorla kabul ettirmeye kalkışır. Tahakküm eder, zulmeder.
  7. Hayırlı öğüt ve uyarılara karşı kör ve sağır hale gelir. Feraseti ve basireti körelir.
  8. Kendinden başka herkesin aldandığını, yanıldığını, sapıttığını; yalnızca kendisinin kurtulduğunu sanır.

Allah Teâlâ, kendini beğenen ve kibirlenen kişileri sevmez. Kendini beğenmek ve büyüklenmek, haset gibi ilk olarak İblis’ten sadır olan kötü ahlâklardandır. O kendini beğendi; Hz. Âdem’in topraktan, kendisinin ise ateşten yaratıldığını ileri sürerek secde etmedi ve ebediyen kaybedenlerden oldu.

Bu hususta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Bir zamanlar biz meleklere, Âdem’e secde edin dedik. İblis hariç hepsi secde ettiler. O, yüz çevirdi ve büyüklük tasladı da kâfirlerden oldu.”
(Bakara, 2/34)

“Andolsun ki sizi yarattık. Sonra size şekil verdik. Sonra da meleklere, Âdem’e secde edin diye emrettik. İblis’ten başka hepsi secde ettiler. Fakat o secde edenlerden olmadı. Allah şeytana dedi ki: Sana emrettiğim halde niçin secde etmiyorsun? İblis: Ben ondan daha hayırlıyım. Çünkü beni ateşten yarattın, onu da çamurdan yarattın, dedi. Allah buyurdu ki: Öyleyse oradan in. Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık. Çünkü sen aşağılıklardansın.”
(A’râf, 7/11-13)

İşte ucub ve kibrin kötü akıbeti budur. Büyüklük taslamak İblis’in haddi olmadığı gibi hiçbir kulun da haddi değildir. Büyüklük ancak Allah Teâlâ’ya mahsustur.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Sizin ilahınız tek bir ilahtır. Fakat ahirete inanmayanlar var ya, onların kalpleri inkârcıdır, kendileri de böbürlenen kimselerdir. Hiç şüphesiz Allah onların gizlediklerini de açıkladıklarını da bilir. O, büyüklük taslayanları asla sevmez.”
(Nahl, 16/22-23)

“Küçümseyerek insanlardan yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenmiş övüngen kimseleri sevmez.”
(Lokman, 31/18)

Tarihi hadiseler göstermektedir ki kendini beğenen, büyüklük taslayan cahillerin sonu çok kötü olmuştur. Firavun ilahlık iddiasında bulundu, İsrailoğullarını küçümsedi, büyüklendi ve hakkı kabul etmedi. Sonunda Kızıldeniz’de askerleriyle birlikte helak oldu.

Nemrut da kendini beğendi, büyüklendi, ilahlık iddiasında bulundu, Hz. İbrahim’i ve onun getirdiği hak dini küçümsedi. Sonuçta küçük bir sivrisinekle helak edildi.

Resûlullah (S.A.V.) şöyle buyurur:

“Allah buyurur: İzzet benim gömleğim, kibriya ise benim ridâmdır. Her kim bu ikisinde benimle mücadele ederse ona azap ederim.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned; Müslim, Birr 136)

Bir başka hadis-i şerifte ise şöyle buyrulur:

“Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez.”
Bir adam, “Kişi elbisesinin ve ayakkabısının güzel olmasını ister” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:
“Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir, hakkı inkâr edip insanlara üstünlük taslamaktır.”
(Müslim, İman 147; Tirmizî, Birr 61)

Kibirli insanların kıyamet günündeki durumunu da Peygamber Efendimiz şöyle haber vermektedir:

“Kıyamet gününde kibirli kişiler, zerre kadar küçük adamlar şeklinde haşrolunacaklardır. Her taraflarını zillet kaplayacaktır. Cehennemde Bûles adlı bir zindana sürülecekler, üzerlerine alev alev ateş yükselecektir. Ayrıca Tînetü’l-habâl denilen cehennem ehlinin irinlerinden içirileceklerdir.”
(Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyâme 48; Ahmed b. Hanbel, Müsned)

Bir başka hadis-i şerif de şöyledir:

“İnsanlar, ya cehennem kömüründen başka bir şey olmayan ölmüş atalarıyla övünmekten vazgeçerler ya da Allah katında burnuyla pislik yuvarlayan mayıs böceğinden daha aşağı bir dereceye düşerler. Allah Teâlâ sizlerden cahiliye kibrini temizledi. Artık kişi ya muttakî bir mümindir ya da şakî bir fâcirdir. İnsanların hepsi Âdem’in çocuklarıdır. Âdem ise topraktan yaratılmıştır.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned; Ebû Dâvud, Edeb 121; Tirmizî, Menâkıb 75)

Kibirli insan, çorak araziye benzer. Üzerine nice rahmet yağmurları yağar da nasiplenemez. Diken ve çalıdan başka bir şey bitirmez. Böyle kimseler, hakikatin berrak pınarlarına uğrasalar bile testilerine bir yudum temiz su dolduramazlar. Onlar gerçekten mahrumdurlar.

Şeyh Sâdî Şîrâzî, Bostan’ında şöyle bir kıssa anlatır:

İlimden az nasibi olan bir kişi, kendisini yıldız ilmi konusunda büyük biri sanırmış. Kibirle dolu olarak Guşyâr’ın yanına gitmiş. Bir müddet yanında kalmasına rağmen Guşyâr ona bir şey öğretmemiş. Sonunda kişi eli boş dönmek isteyince büyük âlim ona şöyle demiş:

“Sen kendini akıl ve ilimle dolu sanmışsın. Dolu kap tekrar doldurulabilir mi? Dava ile dolusun; onun için boş gidiyorsun. Boş gel ki ilimle dolu dönesin.”

Ucub ve kibrin ilacı tevazudur. Tevazu ilacını kullanmayan, bu hastalıktan kurtulamaz. Bilmeliyiz ki İblis’in ve onun yarenlerinin ahlâkı olan ucub ve kibirden uzaklaşıp, Peygamber ahlâkı olan tevazu ile ahlâklanmadıkça zillet ve mahrumiyetten kurtulamayız.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuğu arzulamayan kimselere veririz. En güzel akıbet, takva sahiplerinindir. Kim bir iyilik getirirse ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülük getirirse, kötülük işleyenler ancak yaptıkları kadar ceza görürler.”
(Kasas, 28/83-84)


Artvin İftar Menüsü

Artvin mutfağına uygun, dengeli bir iftar menüsü şöyle olabilir:

İftar Açılışı
Hurma, su, zeytin

Çorba
Karalahana çorbası

Ana Yemek
Puşi / Etli lahana sarması usulünde kara lahana dolması
ya da daha yöresel ve güçlü bir seçenek olarak cağ kebabı yerine ev tipi etli silor benzeri tepsi yemeği değil, Artvin’e daha yakın durması için
mısır unlu kuymak eşliğinde etli fasulye kavurması

Ama en belirgin yöresel ana yemek önerim:

Ana Yemek: Artvin Usulü Kara Lahana Sarması

Yanına
Yoğurt
Mısır ekmeği

Tatlı
Laz böreği veya sütlaç

İçecek
Komposto ya da hoşaf


Artvin Usulü Kara Lahana Sarması Tarifi

Malzemeler

Lahana için:

  • 1 demet kara lahana

İç harcı için:

  • 1 su bardağı pirinç

  • 200-250 gram orta yağlı kıyma

  • 1 büyük kuru soğan

  • 2 yemek kaşığı sıvı yağ

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • Yarım demet maydanoz

  • Tuz

  • Karabiber

  • Pul biber

  • 1 çay kaşığı nane

Pişirmek için:

  • 1 yemek kaşığı tereyağı

  • 1 yemek kaşığı salça

  • 2 su bardağı sıcak su

Yapılışı

Kara lahana yapraklarını ayıklayıp yıkayın. Kaynar suda 2-3 dakika kadar hafif haşlayın. Süzüp soğumaya bırakın. Kalın damarlarını bıçakla inceltin.

Soğanı çok ince doğrayın. Pirinç, kıyma, salça, maydanoz, yağ ve baharatlarla birlikte geniş bir kapta karıştırın. İç harcı çok kuru olursa 2-3 yemek kaşığı su ekleyin.

Lahana yapraklarını uygun büyüklükte kesin. Her yaprağın içine bir miktar harç koyup ince ince sarın.

Tencerenin dibine birkaç lahana yaprağı serin. Sarmaları düzgün şekilde dizin.

Ayrı bir kapta salça, tereyağı ve sıcak suyu karıştırın. Hazırladığınız sosu sarmaların üzerine gezdirin. Üzerine bir tabak kapatıp kısık ateşte yaklaşık 35-45 dakika pişirin.

Dinlendirdikten sonra yoğurtla servis edin.


Daha yöresel bir püf noktası

Artvin tarafında kara lahana yemeklerinde acı ve ekşi denge önemlidir. İstersen pişirme suyuna çok az nar ekşisi ya da ekşili bir dokunuş ekleyebilirsin. Yanında mısır ekmeğiyle çok iyi gider.


Aşağıda 09 Mart 2026 Pazartesi için imsak ve iftar vakitleri yer almaktadır 

Konya ve İlçeleri

Yer İmsak İftar
Konya Merkez 05:44 18:58
Selçuklu 05:44 18:58
Meram 05:44 18:58
Karatay 05:43 18:58
Ereğli 05:38 18:52
Akşehir 05:47 19:02

Bu tablo Diyanet namaz vakitleri verilerine göre düzenlenmiştir.

Çevre İller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:37 18:51
Karaman 05:41 18:55
Ankara 05:40 18:55
Antalya 05:51 19:05
Mersin 05:36 18:50
Adana 05:33 18:47

Çevre iller için saatler Diyanet verileri esas alınarak derlenmiştir.

Büyükşehirler

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:55 19:10
İzmir 06:04 19:19
Bursa 05:55 19:10
Gaziantep 05:25 18:39

Büyükşehir saatleri de aynı gün için yayımlanan namaz vakti tablolarından alınmıştır.

Dünyadan Önemli Merkezler

Şehir İmsak İftar
Mekke 05:21 18:35
Medine 05:21 18:35
Kudüs 04:36 17:49
Londra 04:37 18:00
Berlin 04:42 18:06
Dubai 05:18 18:31

Dünya şehirleri için saatler ilgili günün namaz vakti tablolarından derlenmiştir.

Başkan Ustaoğlu, STK Başkanları Ve Muhtarlarla Bir Araya Geldi

Seydişehir Belediye Başkanı Hasan Ustaoğlu, sivil toplum kuruluşu başkanları ve mahalle muhtarlarıyla bir araya geldi. Millet Bahçesi’nde Başkan Ustaoğlu’nun ev sahipliğinde gerçekleştirilen programda, birlik, dayanışma ve kardeşlik mesajları verildi.

Programda konuşan Başkan Ustaoğlu, Seydişehir’de altyapıdan üstyapıya, imar çalışmalarından sosyal projelere, kültür ve sanat faaliyetlerinden turizm yatırımlarına kadar birçok alanda çalışmaların sürdüğünü belirtti. İlçenin geleceğine yön verecek projeleri birer birer hayata geçirmek için çalıştıklarını ifade eden Ustaoğlu, Seydişehir’in gelişimi için kararlılıkla hareket ettiklerini söyledi.

Ustaoğlu, Kuğulu bölgesinde planlanan kamp ve karavan alanı projesinin ilçenin turizm potansiyelini artıracak önemli yatırımlardan biri olduğunu kaydetti. Engelsiz Termal Yaşam Köyü projesinin ise hem sosyal sorumluluk hem de sağlık turizmi açısından Seydişehir’e önemli katkı sunacağını vurguladı.

Termal turizm yatırımları, Organize Sanayi Bölgesi’nin gelişimine yönelik çalışmalar ve tarımsal üretimi destekleyen projelerle ilçenin ekonomik gücünü artırmayı hedeflediklerini belirten Ustaoğlu, bu adımlarla istihdamı büyütmeyi ve vatandaşların yaşam kalitesini yükseltmeyi amaçladıklarını ifade etti.

Yerel yönetim anlayışında katılımcılığı, istişareyi ve ortak aklı esas aldıklarını söyleyen Ustaoğlu, mahallelerin ihtiyaçlarını en iyi bilen muhtarların ve toplumun sesi olan sivil toplum kuruluşlarının görüşlerinin kendileri için büyük önem taşıdığını dile getirdi.

Başkan Ustaoğlu, “Bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da el ele, gönül gönüle vererek Seydişehir’imize hizmet etmeye devam edeceğiz. Seydişehir’imize hizmet için her zaman sorumluluk alan, taşın altına elini koyan tüm sivil toplum kuruluşu başkanlarımıza ve kıymetli muhtarlarımıza teşekkür ediyorum” dedi.

Ustaoğlu, konuşmasının sonunda Ramazan ayının Seydişehir’e, Türkiye’ye ve tüm İslam âlemine hayırlar getirmesini dileyerek katılımcıları saygı ve muhabbetle selamladı.