Âşûrâ: Muharrem ayının onuncu gününde ibadet, hüzün ve paylaşma geleneği

İslam dünyasında Muharrem ayının onuncu günü olarak bilinen Âşûrâ, asırlardır farklı dinî, tarihî ve kültürel anlamlarıyla yaşatılıyor. Arapça “on” anlamındaki kökle ilişkilendirilen Âşûrâ, özellikle İslam geleneğinde oruç, ibadet, tefekkür, matem ve paylaşma günü olarak öne çıkıyor.

Âşûrâ, tarih boyunca yalnızca bir takvim günü olarak değil; peygamberler tarihine dair rivayetler, Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da şehit edilmesi ve Müslüman toplumlarda gelişen aşure geleneğiyle birlikte çok katmanlı bir anlam kazandı. Bugün, İslam dünyasının farklı coğrafyalarında hem ibadetle hem de toplumsal hafızayı canlı tutan merasimlerle anılıyor.

Âşûrâ ne anlama geliyor?

Âşûrâ kelimesinin kökeni konusunda farklı görüşler bulunuyor. Kelimenin Arapçada “on” anlamına gelen “aşr” kökünden türediğini kabul edenler olduğu gibi, İbrânîce kökenli olduğunu ileri sürenler de vardır. Ancak İslam âlimlerinin çoğu, kelimenin Arapça asıllı olduğu görüşünü benimsemiştir.

Âşûrâ günü, hicrî takvimin ilk ayı olan Muharrem’in onuncu günüdür. İslam kültüründe Muharrem ayı, haram aylardan biri olması sebebiyle saygı gösterilen aylardan kabul edilir. Bu ayın onuncu günü ise tarihî ve dinî rivayetler sebebiyle özel bir konuma sahiptir.

Âşûrâ’nın tarihî ve dinî arka planı

Âşûrâ’nın menşei hakkında İslam kaynaklarında iki temel yaklaşım öne çıkar. Birinci görüşe göre Âşûrâ, Hz. Mûsâ ve kavminin Firavun’un zulmünden kurtulduğu gündür. Bu sebeple yahudilerin bu günde oruç tuttuğu, Hz. Peygamber’in de Medine’ye hicretten sonra bu günü önemseyerek oruç tuttuğu rivayet edilir.

İkinci görüşe göre ise Âşûrâ, yalnızca yahudi geleneğiyle sınırlı değildir. Hz. Nûh’tan itibaren semavî dinlerde bilinen, Câhiliye Arapları arasında da önem verilen bir gündür. Hz. Âişe ve Abdullah b. Ömer’den gelen rivayetlerde, Kureyş’in Câhiliye döneminde Âşûrâ günü oruç tuttuğu, Hz. Peygamber’in de bu orucu tuttuğu aktarılır.

Hz. Âişe’den nakledilen rivayette, Âşûrâ’nın Kureyş’in Câhiliye devrinde oruç tuttuğu bir gün olduğu, Resûlullah’ın da buna riayet ettiği, Medine’ye hicretten sonra bu orucu sürdürdüğü ve Müslümanlara da tavsiye ettiği belirtilir. Ramazan orucunun farz kılınmasının ardından ise Âşûrâ orucu isteğe bırakılmıştır.

10 Muharrem’de yaşandığı rivayet edilen tarihî olaylar

Âşûrâ günü, İslam kültüründe tarih boyunca birçok önemli olayla ilişkilendirilmiştir. Kaynaklarda bu güne dair farklı rivayetler yer almakla birlikte, âlimler bu rivayetlerin tamamının aynı derecede sahih olmadığını belirtir. Özellikle bazı anlatıların İsrailiyat kaynaklı olduğu, bir kısmının ise tarihî olarak kesin biçimde doğrulanamadığı ifade edilir.

Buna rağmen Âşûrâ, Müslüman toplumların dinî ve kültürel hafızasında önemli bir yere sahiptir. 10 Muharrem’e atfedilen hadiseler, hem peygamberler tarihine dair anlatılar hem de Kerbelâ faciasıyla birlikte oluşan ortak hüzün üzerinden bugün de hatırlanmaktadır.

Olay Kısa açıklama Değerlendirme
Hz. Mûsâ ve İsrailoğulları’nın Firavun’dan kurtulması Rivayetlere göre Hz. Mûsâ ve kavmi, Firavun’un zulmünden Âşûrâ günü kurtulmuştur. Hz. Peygamber’in Medine’de yahudilerin bu gün oruç tuttuğunu görmesi üzerine “Biz Mûsâ’ya sizden daha lâyıkız” buyurduğu ve Müslümanlara da oruç tutmayı tavsiye ettiği aktarılır. Âşûrâ orucuyla ilgili en güçlü rivayetler arasında yer alır.
Hz. Nûh’un gemisinin tufandan kurtulması Bazı rivayetlerde Hz. Nûh’un gemisinin tufandan sonra Cûdî Dağı’na Âşûrâ günü oturduğu belirtilir. Aşure tatlısı geleneği de halk kültüründe bu rivayetle ilişkilendirilir. Yaygın bir rivayettir; halk geleneğinde güçlü yer edinmiştir.
Hz. Âdem’in tövbesinin kabul edilmesi Bazı kaynaklarda Hz. Âdem’in tövbesinin Âşûrâ günü kabul edildiği aktarılır. Kaynaklarda geçmekle birlikte kesinliği tartışmalıdır.
Hz. Yûnus’un balığın karnından kurtulması Rivayetlere göre Hz. Yûnus’un balığın karnından çıkarılması Âşûrâ günüyle ilişkilendirilmiştir. Rivayetler arasında yer alır; kesin tarihî bilgi olarak değerlendirilmez.
Hz. İbrâhim’in ateşte yanmaması Hz. İbrâhim’in ateşte yanmadığı olayın Âşûrâ günü yaşandığına dair rivayetler vardır. Günü kesin olarak belirleyen sahih bilgi bulunmamaktadır.
Hz. Eyyûb’un hastalığından şifa bulması Hz. Eyyûb’un uzun süren imtihanından sonra sağlığına kavuşmasının Âşûrâ günü gerçekleştiği rivayet edilir. Halk anlatılarında yer alır; kesinlik taşımayan rivayetlerdendir.
Hz. Yâkub’un Hz. Yûsuf’a kavuşması Bazı anlatılarda Hz. Yâkub’un uzun ayrılığın ardından oğlu Hz. Yûsuf’a kavuşmasının bu gün gerçekleştiği belirtilir. Rivayet niteliğindedir.
Hz. Dâvûd’un tövbesinin kabul edilmesi Bazı tarih ve dinî kültür kitaplarında Hz. Dâvûd’un tövbesinin Âşûrâ günü kabul edildiği aktarılır. Kesinliği tartışmalı rivayetler arasındadır.
Hz. Süleyman’a mülk verilmesi Hz. Süleyman’a büyük hükümranlığın bu gün verildiğine dair rivayetler bulunmaktadır. Sahihliği kesin olmayan rivayetlerdendir.
Hz. Îsâ’nın doğumu veya göğe yükseltilmesi Bazı kaynaklarda Hz. Îsâ’nın doğumu ya da ölümden kurtarılarak göğe yükseltilmesi Âşûrâ günüyle ilişkilendirilir. Sağlam delillerle desteklenmeyen rivayetler arasında değerlendirilir.
Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da şehit edilmesi Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin, ailesi ve beraberindeki yakınlarıyla birlikte 10 Muharrem 61’de Kerbelâ’da şehit edildi. Bu olay, Âşûrâ gününe İslam tarihinde derin bir hüzün ve matem anlamı kazandırdı. Tarihî olarak sabit en önemli olaydır.

Bu rivayetler içinde Hz. Hüseyin’in 10 Muharrem 61’de Kerbelâ’da şehit edilmesi tarihî olarak sabittir. Diğer birçok olay ise dinî kültürde yaygın biçimde anlatılmakla birlikte, sahihlik dereceleri bakımından farklı değerlendirmelere konu olmuştur. Bu nedenle Âşûrâ’ya dair olayların “kesin tarihî bilgi” değil, “rivayet edilen hadiseler” olarak aktarılması daha doğru bir yaklaşım olacaktır.

Âşûrâ orucu

Âşûrâ günü oruç tutmak İslam geleneğinde faziletli kabul edilmiştir. Hz. Peygamber’in bu günde oruç tuttuğu ve Müslümanlara da tavsiye ettiği sahih rivayetlerde yer almaktadır. Ancak Ramazan orucunun farz kılınmasından sonra Âşûrâ orucu farz olmaktan çıkmış, müstehap bir ibadet olarak değerlendirilmiştir.

İslam âlimleri, Âşûrâ orucunun hükmü konusunda bazı farklı yorumlarda bulunmuştur. Ebû Hanîfe ve bazı Şâfiî âlimleri, Ramazan orucu farz kılınmadan önce Âşûrâ orucunun vacip olduğunu, daha sonra bu hükmün kaldırıldığını kabul etmiştir. Hanbelîler ve bazı Şâfiîler ise bu orucun baştan itibaren müstehap olduğu görüşündedir.

Müslümanların yahudilere benzememesi için Âşûrâ orucunun yalnızca Muharrem’in onuncu günüyle sınırlı tutulmaması, dokuzuncu veya on birinci günle birlikte tutulmasının tavsiye edildiği de kaynaklarda yer alır. Bu sebeple İslam geleneğinde Muharrem’in 9-10 veya 10-11. günlerinde oruç tutulması yaygın bir uygulama haline gelmiştir.

Âşûrâ’ya atfedilen rivayetlere dikkat

Âşûrâ günüyle ilgili tarih ve dinî kültürde çok sayıda rivayet bulunmaktadır. Bazı kaynaklarda Hz. Âdem’in tövbesinin kabul edilmesi, Hz. Nûh’un gemisinin tufandan kurtulması, Hz. Mûsâ’nın Firavun’dan kurtulması, Hz. Yûnus’un balığın karnından çıkarılması, Hz. İbrâhim’in ateşte yanmaması ve Hz. Eyyûb’un hastalığından şifa bulması gibi hadiselerin bu günle ilişkilendirildiği görülür.

Ancak bu rivayetlerin tamamı aynı derecede sahih kabul edilmemektedir. İslam âlimleri, Âşûrâ günüyle ilgili bazı anlatıların sağlam delillere dayanmadığını, bir kısmının İsrailiyat kaynaklı olduğunu belirtmiştir. Özellikle tarihî olarak yanlış olduğu açık olan bazı rivayetlere karşı dikkatli olunması gerektiği vurgulanmıştır. Örneğin Hz. Peygamber’in hicretinin 10 Muharrem’de gerçekleştiği yönündeki rivayetlerin doğru olmadığı, hicretin 12 Rebîülevvel’de gerçekleştiği ifade edilmektedir.

Kerbelâ ile Âşûrâ’nın birleşen hüznü

Âşûrâ günü, İslam tarihinde en derin anlamlarından birini Kerbelâ Hadisesi ile kazanmıştır. Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin, ailesi ve beraberindeki yakınlarıyla birlikte 10 Muharrem 61’de, miladi takvime göre 10 Ekim 680’de Kerbelâ’da şehit edilmiştir.

Bu hadise, Müslüman toplumların ortak hafızasında derin bir acı ve ibret olarak yer etmiştir. Hz. Hüseyin’in zulme ve haksızlığa boyun eğmeyen duruşu, Âşûrâ gününe yalnızca ibadet ve oruç boyutu değil, aynı zamanda adalet, sadakat, direniş ve Ehl-i beyt sevgisi anlamı da kazandırmıştır.

Şiî Müslümanlar için Âşûrâ, Hz. Hüseyin’in şehadetinin anıldığı büyük bir matem günüdür. Muharrem ve Safer ayları matem ayları olarak kabul edilir; taziye meclisleri düzenlenir, mersiyeler okunur ve Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’daki mücadelesi hatırlanır. Bu gelenek, zamanla İran başta olmak üzere birçok coğrafyada güçlü bir dinî ve kültürel hafıza haline gelmiştir.

Alevî-Bektaşî geleneğinde Muharrem matemi

Alevî-Bektaşî geleneğinde Muharrem ayı, Kerbelâ’da yaşanan acının hatırlandığı ve On İki İmamların hüzünlerinin anıldığı özel bir dönemdir. Muharrem Matemi, Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’daki şehadeti başta olmak üzere, tarih boyunca yaşanan acıların tekrar etmemesi için insanlık değerlerini hatırlama amacı taşır.

Bu dönemde can incitmemek, kimsenin kalbini kırmamak, dedikodudan uzak durmak, canlılara zarar vermemek ve nefsi terbiye etmek temel ilkeler arasında görülür. Matem boyunca bazı topluluklarda et yenmez, kurban kesilmez ve kesici aletlerden uzak durulur. Buradaki amaç, kendine eziyet etmek değil; zulmü, haksızlığı ve acıyı unutmamak, insanlık adına ders çıkarmaktır.

Alevî geleneğinde Muharrem matemi, aşure geleneğiyle tamamlanır. 12 günlük matem orucunun ardından aşure pişirilir, paylaşılır ve Hz. Hüseyin’in soyunun İmam Zeynelâbidîn üzerinden devam etmesine şükredilir.

Aşure tatlısı ve paylaşma kültürü

Âşûrâ, Türk-İslam kültüründe aynı zamanda aşure tatlısıyla özdeşleşmiştir. Muharrem’in onuncu gününden itibaren pişirilen ve dağıtılan aşure, bereket, paylaşma, komşuluk ve kardeşlik duygularını temsil eder.

Aşurenin kökeniyle ilgili yaygın rivayetlerden biri Hz. Nûh’un gemisine dayanır. Rivayete göre tufandan sonra gemide kalan az miktardaki yiyecekler bir araya getirilerek bir yemek yapılmış, bu gelenek zamanla farklı malzemelerin aynı kazanda buluştuğu aşure tatlısına dönüşmüştür.

Osmanlı döneminde aşure geleneği sarayda da yaşatılmıştır. Saray mutfağında özel olarak hazırlanan aşure, “aşure testisi” adı verilen kaplarla saray dairelerine ve halka dağıtılmıştır. Anadolu’da ise zengin aileler, esnaf teşkilatları ve mahalle halkı tarafından pişirilen aşure, dualar eşliğinde komşulara ve ihtiyaç sahiplerine ikram edilmiştir.

Günümüzde de aşure pişirme ve dağıtma geleneği canlılığını korumaktadır. Evlerde, camilerde, cemevlerinde, derneklerde ve belediyeler tarafından düzenlenen programlarda aşure ikram edilmekte; bu gelenek toplumda birlik ve paylaşma duygusunu güçlendirmektedir.

Âşûrâ’nın bugüne verdiği mesaj

Âşûrâ, farklı inanç ve geleneklerde çeşitli anlamlar taşısa da Müslüman toplumlarda ortak bir tefekkür günü olarak öne çıkar. Bu gün, bir yandan geçmiş peygamberlerin mücadelelerini ve kurtuluş rivayetlerini hatırlatırken, diğer yandan Kerbelâ’nın büyük acısını ve Hz. Hüseyin’in adalet uğruna sergilediği duruşu gündeme getirir.

Âşûrâ’nın bugüne bıraktığı en güçlü mesajlardan biri, zulme rıza göstermemek ve haksızlık karşısında vicdanı diri tutmaktır. Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’daki şehadeti, tarih boyunca mazlumun yanında durmanın, adalet için bedel ödemeyi göze almanın ve hakikat yolundan dönmemenin sembolü olmuştur.

Aşure geleneği ise bu hüznün yanında paylaşmayı, bereketi ve toplumsal dayanışmayı temsil eder. Farklı malzemelerin aynı kazanda birleşerek bir lezzete dönüşmesi, toplumun farklı kesimlerinin barış, kardeşlik ve ortak değerlerde buluşmasını hatırlatır.

Bu yönüyle Âşûrâ, yalnızca geçmişte yaşananların anıldığı bir gün değil; bugünün insanına da adalet, merhamet, sabır, paylaşma ve kardeşlik çağrısı yapan güçlü bir manevî mirastır.

İsrail’in savaş bahanesiyle kapattığı Mescid-i Aksa 41 gün sonra ibadete açıldı

Bölgede bulunan AA muhabirinin aktardığına göre, işgal altındaki Doğu Kudüs’ün Eski Şehir bölgesinde bulunan Mescid-i Aksa, ibadete açıldı.

Sabah ezanıyla birlikte kapıları açılan Harem-i Şerif’e yüzlerce Filistinli Müslümanın akın ettiği belirtildi.

Mescid-i Aksa’nın kapılarının açılmasıyla gözyaşlarına hakim olamayan çok sayıda Filistinlinin Harem-i Şerif’in avlularında şükür secdesine kapandığı ifade edildi.

Harem-i Şerif’in kapılarının 41 gün sonra yeniden ibadete açılmasıyla kılınan sabah namazında yüzlerce Müslüman saf tuttu.

İsrail’in aşırı sağcı Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir, 6 Nisan’da kapalı tutulduğu sırada Mescid-i Aksa’ya baskın düzenlemişti.

Mescid-i Aksa ve Kıyamet Kilisesi kapatılmıştı

İsrail, ABD ortaklığında İran’a 28 Şubat’ta başlattığı saldırılarla eş zamanlı işgal altındaki Doğu Kudüs’te bulunan Mescid-i Aksa’ya girişleri tamamen kapattı.

İsrail’in savaş bahanesiyle kapattığı Mescid-i Aksa, 41 gün sonra ibadete açıldı

İsrail’in, ABD ile birlikte İran’a yönelik saldırıları nedeniyle kapattığı Mescid-i Aksa’nın 41 gün aradan sonra Müslümanların ibadetine açıldığı bildirildi. İşgal altındaki Doğu Kudüs’ün Eski Şehir bölgesinde bulunan Mescid-i Aksa, ibadete açıldı. Sabah ezanıyla birlikte kapıları açılan Harem-i Şerif’e yüzlerce Filistinli Müslümanın akın etti.

Kapatıldığı süre boyunca Mescid-i Aksa’da yalnızca cami görevlileri ve Kudüs İslami Vakıflar İdaresi personeli namaz kılabilirken, diğer Filistinliler ise namazlarını kentteki küçük camilerde eda ediyordu.

İsrail makamları ayrıca, Hristiyan dünyası için en önemli dini yerlerden biri olan Kudüs’teki Kıyamet Kilisesi’ni de kapattı.

İsrail hükümeti olağanüstü hal uygulamasını nisan ayının ortasına kadar uzatma kararı almıştı ancak Harem-i Şerif’in bu süre boyunca kapalı kalıp kalmayacağına dair açıklama yapmamıştı.

ABD-İran arasında İsrail’i de kapsayan geçici ateşkes

ABD ve İsrail’in İran’a 28 Şubat’ta başlattığı saldırıların ardından İran’ın misillemeleri ile bazı bölge ülkelerine düzenlediği saldırılarla savaşa dönüşen süreçte, ABD Başkanı Donald Trump, 8 Nisan’da 01.30 sularında ateşkesi kabul ettiğini duyurdu.

Trump, Hürmüz Boğazı’nın açılması şartıyla 2 haftalık ateşkesi kabul ettiklerini, İran’dan 10 maddelik teklif aldıklarını ve bunun müzakere için uygulanabilir bir temel olduğunu ifade etti.

“İran’ın savaştaki hedeflerine ulaştığı” açıklamasında bulunan İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi de nihai müzakerelerin İslamabad’da en fazla 15 gün içinde sonuçlandırılmasının hedeflendiğini bildirdi.

Türkiye, Pakistan ve Mısır, ABD-İran arasındaki mesaj alışverişinin sürmesi ve sonuca ulaşması için yoğun çaba gösterdi.

Geçici ateşkesi desteklediğini açıklayan İsrail yönetimi ise uzlaşmaya Lübnan konusunun dahil olmadığını savunarak, Lübnan’a yönelik saldırılarını sürdürüyor.

Mübarek Ramazan’ın 25’inci günü

Mübarek Ramazan’ın 25’inci gününe ulaşmanın huzuru ve şükrüyle, rahmet, mağfiret ve bereket iklimi gönülleri kuşatmaya devam ediyor. Oruçla, sabırla, dua ve ibadetle anlam kazanan bu müstesna günler; paylaşmanın, arınmanın ve maneviyatı derinleştirmenin en kıymetli zamanları arasında yer alıyor. Ramazan’ın son bölümüne doğru ilerlerken, 25’inci gün de gönüllerde tefekkürün, dilde duanın ve sofralarda bereketin günlerinden biri olarak idrak ediliyor.

Ayet

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan, ondan da eşini yaratan; ikisinden birçok erkek ve kadın meydana getirip yayan Rabbinize karşı gelmekten sakının. Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah’a karşı gelmekten ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah üzerinizde bir gözetleyicidir.”

Allah ne güzel buyurdu.
(Nisâ Suresi, 1. ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Kim kötü ve çirkin bir iş görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmiyorsa diliyle düzeltsin; buna da gücü yetmezse kalbiyle karşı koysun. Bu da imanın en zayıf derecesidir.”

Allah’ın Resûlü ne güzel buyurdu.
(Müslim, Îmân, 78; Ebû Dâvûd, Salât, 248)

Dua

Allah’ım, kudretinin korumasıyla beni düşmanların tuzaklarından koru.
Lütfunla beni kötülerin şerrinden muhafaza buyur.

Kuvvetlilerin kahrından, zalimlerin zulmünden, hasetçi idarecilerin tuzağından, fesatçıların iftiralarından ve şerlilerin kötülüklerinden Sana sığınırım.

Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Allah’ım, ölümü hayata tercih ettirecek belâdan; malın az, ailenin kalabalık olmasından; dünya ve âhiret zararına sebep olan hâllerden; kötü akıbetten ve düşmanlarımızı sevindirecek musibetlerden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi gazabınla öldürme, azabınla helâk etme; bunlardan önce bize âfiyet ver.

Ey ayıpları örten Settâr! Benim ayıplarımı da ört. Rahmetinle beni kuşat, ey merhametlilerin en merhametlisi.

Allah’ım, azgınlık ve taşkınlıktan, felçten, ansızın gelen fitnelerden ve dar geçimden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi en geniş ve en hoş yaşantı ile, en mesut ve en uzun ömürle, en faydalı azıkla rızıklandır.

Âmin

GAZZÂLÎ

1/6

Gazzâlî, 450 (1058) yılında Horasan bölgesinin ilim ve devlet adamlarıyla tanınan merkezi Tûs’ta dünyaya geldi. 451’de doğduğuna dair bir kayıt bulunsa da bu bilgi güvenilir kabul edilmez. Hüccetülislâm ve Zeynüddin gibi lakaplarla anılmış, Batı’da ise Abuhamet ve Algazel adlarıyla tanınmıştır.

Onun nisbesinin “Gazzâlî” mi yoksa “Gazâlî” mi olduğu eski kaynaklarda da tartışılmıştır. Bazı rivayetlerde bu nisbenin Gazâle adlı bir köye dayandığı belirtilirken, yaygın kabul, babasının mesleği olan “gazzâl”, yani yün eğiriciliği ve iplikçiliğe nisbetle “Gazzâlî” şeklindedir. Eski tarih ve tabakat müelliflerinin çoğu da bu görüşü benimsemiştir.

Fars asıllı olduğu kabul edilen Gazzâlî’nin ailesi hakkında bilgiler sınırlıdır. Küçük kardeşi Ahmed el-Gazzâlî sonradan meşhur bir sûfî olmuştur. Babası Muhammed, Tûs’ta iplikçilik yaparak geçimini sağlarken ilim ve tasavvuf çevrelerine de yakınlık gösteren dindar bir kişiydi. Oğullarının iyi bir eğitim almasını arzu etmiş, ömrü buna yetmeyince onları sûfî bir dostuna emanet etmiştir.

Gazzâlî ilk eğitimini, muhtemelen Kur’an, yazı, dil bilgisi ve hesap gibi alanlarda, bu himaye altında aldı. Babasının ve hâmîsinin zühd ve tasavvufa eğilimli yapılarının onun çocukluk dünyasında derin etkiler bıraktığı anlaşılmaktadır. Daha sonra maddî imkânsızlıklar sebebiyle bir medreseye yerleştirildi.

İleri öğrenimine Tûs’ta Ahmed b. Muhammed er-Râzkânî’den fıkıh okuyarak başladı. Ardından Cürcân’a giderek burada İsmâilî nisbesiyle anılan bir âlimden ders aldı. Bu hocanın kimliği tartışmalı olmakla birlikte, onun yalnız fıkıh değil hadis alanında da öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır.

Gazzâlî’nin gençlik dönemine dair en meşhur hatıralardan biri, Cürcân dönüşünde eşkıyalar tarafından soyulmasıdır. Kendisi, en çok ders notlarının alınmasına üzülmüş, eşkıya reisinden hiç olmazsa notlarını geri istemiştir. Eşkıya reisinin, “Bilgiyi kâğıtta değil zihninde taşımalıydın” tarzındaki alayı, onda derin bir tesir bırakmış; Gazzâlî bu olayı ilâhî bir uyarı sayarak notlarını ezberlemiştir. Bu hadise, onun öğrenim metodunun sadece ezbere dayanmadığını, bilginin içselleştirilmesine önem verdiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

473’te (1080) Nîşâbur’a giderek Nizâmiye Medresesi’ne girdi ve dönemin en büyük kelâm âlimlerinden İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin öğrencisi oldu. Bu dönem, onun ilmî kişiliğinin biçimlendiği en önemli safhalardan biridir. Nîşâbur’da fıkıh, hilâf, cedel, akaid, mantık ve felsefeyle meşgul oldu; kısa sürede arkadaşlarını geride bıraktı ve hocasının da takdirini kazandı.

Bu yıllarda tasavvufla bağı tamamen kopmadı. Nîşâbur sûfîlerinin önde gelenlerinden Ebû Ali el-Fârmedî ile irtibatı, onun tasavvufa ilgisini besleyen önemli unsurlardan biri oldu. Ancak bu safhada tasavvuf, daha çok manevî bir yakınlık düzeyinde kaldı; Gazzâlî ilmî çalışmalarını kelâm, fıkıh ve felsefe alanlarında sürdürdü.

Cüveynî’nin vefatından sonra Nizâmülmülk’ün yanına gitti. Burası, âlimlerin, ediplerin ve devlet adamlarının toplandığı çok güçlü bir ilmî ve siyasî merkezdi. Gazzâlî burada yaptığı tartışmalarla şöhretini daha da artırdı. Nizâmülmülk’ün onu himaye etmesi, hem ilmî kudretinin hem de siyasî-dinî mücadelede ondan beklenen rolün bir göstergesiydi.

484’te (1091) Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne müderris tayin edildi. Bu görevi, onu İslâm dünyasının en tanınmış âlimlerinden biri hâline getirdi. Bağdat’ta yüzlerce talebeye ders verdi; aynı zamanda en verimli telif dönemlerinden birini yaşadı. Fıkıh, usûl, mantık, kelâm ve felsefe alanlarında peş peşe eserler kaleme aldı.

Fakat bu dış başarıya rağmen, iç dünyasında derin bir sorgulama başlamıştı. Kelâmı, felsefeyi, Bâtınîliği ve tasavvufu tek tek inceledi; hakikate ulaşma yollarını aradı. Sonunda tasavvufun yalnız nazarî bilgiyle değil, yaşantı, hâl ve ahlâkî dönüşümle kavranabileceği kanaatine vardı. Bu süreç, onda derin bir ruhî bunalıma dönüştü.

Kendi ifadesiyle, öğretimdeki niyetinin tam anlamıyla Allah rızası olmadığını, makam ve şöhret arzusunun kendisini kuşattığını fark etti. Bu iç muhasebe, zamanla psikolojik ve bedensel rahatsızlıklara yol açtı. Ders veremez hâle geldi, iştahı kesildi, takatten düştü. Doktorlar, hastalığın aslında ruhî bir kriz olduğunu söylediler.

Bunun üzerine Bağdat’taki görevini bırakmaya karar verdi. Fazla malını dağıttı, medresedeki yerini kardeşi Ahmed’e bıraktı ve 488 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Dışarıya hac yolculuğu yapacakmış gibi görünse de asıl amacı, dünyadan ve makamdan uzaklaşıp manevî arınmaya yönelmekti.

GAZZÂLÎ

2/6

Gazzâlî, Bağdat’tan ayrıldıktan sonra Şam’a gitti ve burada yaklaşık iki yıl kadar inzivâ hayatı yaşadı. Emeviyye Camii’nde kendisini ibadet, riyâzet, nefs tezkiyesi ve kalp tasfiyesine verdi. Ardından Kudüs’e geçti; burada da aynı şekilde uzlet ve murakabe ile meşgul oldu. Daha sonra hac için Hicaz’a gitti, Mekke ve Medine’yi ziyaret etti. Bir müddet sonra da memleket özlemi ve çocuklarının çağrısı üzerine Horasan’a döndü.

Bu inzivâ döneminin tam kronolojisi kaynaklarda farklı şekillerde anlatılır. Ancak genel kabul, onun 1095 sonlarıyla 1097 civarı arasında Şam, Kudüs ve Hicaz hattında dolaştığı, daha sonra da Horasan bölgesine geçtiği yönündedir. Bu yıllar, onun hem tasavvufî tecrübelerini derinleştirdiği hem de en önemli eserlerini kaleme aldığı dönemdir.

Gazzâlî’nin inzivâ yıllarında Haçlı saldırılarından ve özellikle Kudüs’ün işgalinden açıkça söz etmemesi dikkat çekmiştir. Bazı araştırmacılar bunu içe dönüklükle açıklamışsa da, başka araştırmacılar onun o sırada Horasan’da bulunmuş olabileceğini ve ülkeyi tehdit eden Bâtınîlik gibi iç tehlikelerle meşgul olduğunu belirtmişlerdir. Nitekim kendisi de bu yıllarda Bâtınîliğe karşı çeşitli reddiyeler kaleme almıştır.

İnzivâ döneminde yazdığı eserler arasında en meşhuru hiç şüphesiz İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında el-Maḳṣadü’l-esnâ, Bidâyetü’l-hidâye, Cevâhirü’l-Ḳurʾân, Fayṣalü’t-tefriḳa, Kimyâ-yı Saʿâdet, Eyyühe’l-veled gibi eserler de bu dönemin ürünleridir. Bu eserler, onun fikrî dönüşümünü ve tasavvuf ağırlıklı yeni yönelişini açık biçimde yansıtır.

499’da (1106) Nîşâbur’a dönerek Nizâmiye Medresesi’nde yeniden ders vermeye başladı. Ancak bu ikinci öğretim dönemindeki anlayışı, Bağdat’taki ilk müderrislik yıllarından farklıydı. Kendisi bunu, “O zaman mevki kazandıran ilmi öğretiyordum; şimdi ise mevki terk ettiren ilme çağırıyorum” sözüyle ifade eder. Artık hedefi sadece bilgi üretmek değil, insanları kalp temizliğine, ihlâsa ve hakikate yöneltmekti.

Buna rağmen, resmî görev hayatı uzun sürmedi. Üç yılı aşkın bir zaman sonra yeniden Tûs’a çekildi. Burada evinin yanına hem fukaha için bir medrese hem de sûfîler için bir hankah yaptırdı. Hayatının son yıllarını ders vererek, talebe yetiştirerek, gönül ehliyle sohbet ederek ve eser yazarak geçirdi. Aynı dönemde hadis ilmiyle de daha yoğun şekilde meşgul oldu.

14 Cemâziyelâhir 505’te (18 Aralık 1111) Tûs’ta vefat etti. Firdevsî’nin mezarının yakınlarına defnedildiği kabul edilir. Bugün Hârûniyye adıyla bilinen yapının onun türbesi olabileceği yönünde kuvvetli kanaatler bulunmaktadır.

Felsefesi: Şüphecilik ve Bilgi Anlayışı

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde yalnızca fakih ve mutasavvıf değil, aynı zamanda çok güçlü bir bilgi teorisyeni olarak da öne çıkar. Onun en belirgin yönlerinden biri, gerçeğe ulaşma arzusunu kör taklitle değil, sorgulama ve tahkikle beslemesidir. Kendisinin ifadesiyle, hakikati arama isteği daha çocukluk çağlarından itibaren fıtratında vardı. Bu yüzden gelenek yoluyla edinilmiş inançlarla yetinmedi; bunların sağlam temeller üzerine oturup oturmadığını araştırdı.

el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl’de anlattığına göre, önce bilginin ne olduğunu ve hangi bilgi türünün gerçekten kesin sayılabileceğini sorguladı. Ona göre kesin bilgi, içinde hiçbir şüphe payı taşımayan bilgidir. Matematiksel doğrular bu bakımdan örnek teşkil eder. Fakat o, bu noktada da durmayıp duyu bilgilerini ve aklın ilk prensiplerini eleştiriye tâbi tuttu. Duyuların yanılabildiğini, örneğin gölgenin sabit sanıldığı hâlde aslında hareket ettiğini fark etti. Ardından aklın zorunlu hükümlerinin de sorgulanabilir olup olmadığını düşündü.

Bu sorgulama onu derin bir şüphe krizine sürükledi. Rüya ile uyanıklık arasındaki ilişkinin, duyular ve akıl bakımından düşündürücü olduğunu belirtti. Nasıl ki insan rüyada gerçek sandığı şeylerin uyanınca hayal olduğunu anlıyorsa, belki de aklın verileri de daha yüksek bir idrak seviyesinden bakıldığında eksik veya yanlış görünebilirdi. Böylece kısa süreli ama sarsıcı bir şüphe dönemine girdi.

Gazzâlî’ye göre bu kriz, aklî delillerle değil, Allah’ın kalbine attığı bir nur sayesinde aşıldı. Böylece aklın zorunlu bilgilerine yeniden güven duydu. Ancak bu dönüş, aklın sınırsız otoritesini kabul etmek anlamına gelmiyordu. Onun vardığı sonuç şuydu: Akıl, mantık, matematik ve deney alanlarında güvenilir bir araçtır; fakat metafizik, ulûhiyyet ve nihai hakikat meselelerinde kendi başına yeterli değildir. Bu alanlarda vahyin rehberliğine ve kalbin nuruna ihtiyaç vardır.

Gazzâlî’nin akıl anlayışı çok katmanlıdır. Akıl, bir yönüyle insana doğuştan verilen bilgi yeteneği; bir yönüyle ilk prensipleri kavrama gücü; bir yönüyle tecrübelerle gelişen muhakeme kabiliyeti; bir yönüyle de arzuların baskısından kurtularak geleceği kestirebilme ve doğruyu seçebilme yetisidir. O, özellikle bu son yönüyle aklı ahlâkî olgunluğun temeli olarak görür.

Bu yaklaşım, onu ne akıl düşmanı ne de katı rasyonalist yapar. O, aklı küçümsemez; fakat sınırlarını tayin eder. Aklı doğru yerine koyar, vahyi de aklın alternatifi değil, onu aşan ve tamamlayan bir kılavuz kabul eder.

GAZZÂLÎ

3/6

Mantık Anlayışı

Gazzâlî’nin İslâm düşüncesine en büyük katkılarından biri, mantığı dinî ilimlerle meşru ve sistemli biçimde ilişkilendirmesidir. Ondan önce de bazı âlimler mantıkla ilgilenmişti; ancak mantığın kelâm, fıkıh ve usûl-i fıkıh alanlarında açıkça kullanılmasına kapı açan kişi büyük ölçüde Gazzâlî olmuştur.

Ona göre mantık, filozoflara ait yabancı ve sakıncalı bir alan değil, doğru düşünmenin ölçüsüdür. Bir akıl yürütmenin sahih olup olmadığını anlamak, delilin yapısını çözmek, tanım ve kıyasın doğru kurulup kurulmadığını görmek için mantık gereklidir. Bu yüzden, mantık bilmeyenin ilminden tam güvenle söz edilemeyeceğini söyler.

Gazzâlî, mantığın özünün Kur’an’ın düşünme yöntemleriyle çelişmediğini, aksine doğru ölçü anlamına gelen “el-kıstâsü’l-müstakīm” fikrinin Kur’an’da da bulunduğunu savunur. Ona göre mantığın reddi, gerçekte sağlam muhakemeyi reddetmek olur. Sorun mantığın kendisinde değil, onu yanlış yerlere uygulayanlarda ya da metafizik alanda kesinlik varmış gibi davranan filozoflardadır.

Gazzâlî’nin mantıkta yaptığı önemli bir yenilik de, Aristocu terimleri İslâmî ilimlerde kullanılan dile yaklaştırmasıdır. Böylece mantığı sadece filozofların değil, fakihlerin ve kelâmcıların da kullanabileceği bir alet hâline getirmiştir.

Determinizm ve Sebep-Sonuç Eleştirisi

Gazzâlî’nin en çok yankı uyandıran görüşlerinden biri, sebep-sonuç ilişkisine dair değerlendirmesidir. Ona göre tabiatta olayların belli düzen içinde meydana gelmesi inkâr edilemez; ancak bu düzenin zorunlu ve kendi başına işleyen mutlak bir sebep-sonuç zinciri olduğu söylenemez. Ateşin pamuğu yakması, ilâcın hastayı iyileştirmesi gibi olaylar sürekli aynı şekilde tecrübe edildiği için insanlar bunlar arasında zorunlu bağ kurarlar; oysa bu, Allah’ın âdetinin böyle cereyan etmesinden ibarettir.

Gazzâlî, ateşin gerçek anlamda fail olmadığını, failin Allah olduğunu söyler. Ateşin yakması, Allah’ın o anda yakmayı yaratmasıyla gerçekleşir. Allah dilerse ateş yakmaz; nitekim mucize anlayışı da bunu gerektirir. Böylece Gazzâlî, filozofların tabiatta zorunlu sebep-sonuç ilişkisi bulunduğu düşüncesine karşı çıkar.

Ancak bu tavır, onun tabiatta düzensizlik savunduğu anlamına gelmez. O, Allah’ın âlemde bir nizam koyduğunu, insan zihninin de bu düzeni fark ederek bilgi ürettiğini kabul eder. Fakat bu düzenin bağımsız bir tabiat zorunluluğu değil, ilâhî irade ve hikmetin eseri olduğunu vurgular.

İslâm Meşşâî Felsefesine Yönelttiği Tenkid

Gazzâlî’nin filozoflara en sistemli eleştirisi Tehâfütü’l-felâsife adlı eserindedir. Ondan önce kelâmcıların filozofları yeterince anlamadan ve dağınık şekilde eleştirdiğini düşünür. Bu nedenle önce Maḳāṣıdü’l-felâsife’yi yazarak İslâm filozoflarının görüşlerini tarafsız biçimde özetlemiş, sonra bu fikirleri Tehâfütü’l-felâsife’de tenkit etmiştir.

Onun hedef aldığı felsefe, genel anlamda düşünce değil; Fârâbî ve İbn Sînâ çizgisindeki Aristocu-Yeni Eflâtuncu metafiziktir. Mantık ve matematik gibi alanları din açısından zararsız, hatta faydalı görür. Tabiat bilimlerini de toptan reddetmez. Asıl itirazı, metafizik ve ilâhiyyât alanında kesin bilgiye ulaşılmış gibi konuşulmasınadır.

Filozofları özellikle üç meselede küfürle itham eder:

  1. Âlemin ezelî olduğunu savunmaları,
  2. Allah’ın cüz’iyyâtı bilmediğini ya da farklı tarzda bildiğini ileri sürmeleri,
  3. Cismanî haşri inkâr etmeleri.

Bunların dışında kalan meselelerde onları bid‘atla suçlar ama doğrudan tekfir etmez. Burada önemli olan, onun felsefeye toptan savaş açmamış olmasıdır. Aksine mantığı kullanmış, bilgi ve düşünce alanında tahkiki savunmuş, fakat metafiziğin sınırlarını çizmiştir.

Mişkâtü’l-envâr ve Tasavvufî Ontoloji

Hayatının son döneminde kaleme aldığı Mişkâtü’l-envâr, Gazzâlî’nin düşünce dünyasındaki son ve en yoğun aşamalardan biridir. Burada “nur” kavramı etrafında bir varlık ve bilgi teorisi kurar. Allah gerçek nurdur; diğer bütün varlıklar ise varlıklarını O’ndan alan, O’nun nuruyla ayakta duran mevcudatlardır. Bu yüzden hakiki varlık yalnız Allah’a aittir.

Bu ifadeler bazılarına göre vahdet-i vücûdu çağrıştırsa da Gazzâlî, Allah ile kul arasında ontolojik birleşmeyi açık biçimde kabul etmez. Ona göre sûfîlerin vecd hâlinde kullandıkları bazı ifadeler, aşkın coşkusundan doğmuş taşkın sözlerdir. Allah ile kulun hakiki mânada birleşmesi değil, kulun şuurunda dünya ilgilerinin silinmesi söz konusudur.

Bu eserinde bilgi de nura benzetilir. Duyular, hayal, akıl ve kalp gibi farklı idrak dereceleri vardır; en üstün bilgi ise ilâhî nurla kalpte gerçekleşen keşf ve mârifettir. Böylece Gazzâlî, felsefî çözümlemeyi tasavvufî tecrübeyle birleştiren özgün bir çizgi ortaya koyar.

GAZZÂLÎ

4/6

Ahlâk Anlayışı

Gazzâlî’nin düşünce dünyasında ahlâk, merkezî bir yere sahiptir. Onun en önemli ahlâk eseri İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında Mîzânü’l-ʿamel, el-Maḳṣadü’l-esnâ, Kimyâ-yı Saʿâdet ve başka eserlerinde de ahlâka geniş yer verir. O, gelenekçi dinî ahlâkla tasavvufî ve felsefî ahlâkı kaynaştırmayı başarmış önemli bir düşünürdür.

Ahlâkın temel kaynağı olarak Kur’an ve Sünnet’i esas alır. Ancak bununla yetinmez; sûfîlerin tecrübelerinden, hikmet geleneğinden ve özellikle Eflâtun, Aristo ve İbn Miskeveyh gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanır. Yine de onun sistemi, özünde İslâmî bir ahlâk sistemidir. Felsefeden aldığı kavramları dinî çerçevede yeniden yorumlar.

Gazzâlî’ye göre insanın en büyük görevi kendini tanımaktır. Kendini tanıyan, Rabbi’ni de tanıma yoluna girer. İnsanın asıl değeri bedeninde değil, ruhunda, kalbinde ve aklında ortaya çıkar. Ona göre ruh, kalp, nefis ve akıl kavramları farklı yönlerden aynı insanî merkeze işaret eder. İnsan, duyular dünyasının ötesine geçebilen, ilâhî hitaba muhatap olan, bilgi ve ahlâk sahibi bir varlıktır.

Beden de önemsiz değildir. Gazzâlî, insanı sırf ruh olarak görmez. Beden, ruhun dünyadaki yolculuğunda ona eşlik eden ve ona hizmet eden araçtır. Bu nedenle bedenin ihtiyaçlarını düzenleyen tıp, hukuk ve maişet de küçümsenemez. Ancak bedenin istekleri aklın ve ruhun emrine girmelidir; aksi hâlde insan, hayvanî arzuların tutsağı olur.

İrade, Hürriyet ve Ahlâkî Sorumluluk

Gazzâlî iradeyi, insanın bildiği bir iyiyi seçip ona yönelmesi şeklinde tanımlar. Gerçek iradî fiil, bilinçli, amaçlı ve tercih edilmiş bir fiildir. Ona göre insanın fiillerinde seçme unsuru vardır. Bu sebeple insan ne tamamen cebir altındadır ne de Allah’tan bağımsız bir faildir.

Eş‘arî çizgiye yakın duran Gazzâlî, Allah’ın kulların fiillerini yarattığını, fakat kulun da bu fiilleri “kesb” ettiğini savunur. Başka bir ifadeyle, irade ve kudret de Allah’ın yaratmasıyla insanda bulunur; insan da bunlarla tercihte bulunur. Böylece hem ilâhî kudret hem de ahlâkî sorumluluk korunmuş olur.

Ancak Gazzâlî, irade özgürlüğünü sadece teorik bir mesele olarak ele almaz. Ona göre insanın gerçek özgürlüğü, şehvet, gazap, hırs ve kibir gibi nefsânî kuvvetlerden kurtulabildiği ölçüde gerçekleşir. Ahlâk, bu bakımdan insanın kendi nefsine karşı mücadelesidir. Riyâzet ve mücâhede bu yüzden önemlidir.

Fazilet ve Rezîletler

Gazzâlî, klasik fazilet anlayışını benimser; hikmet, şecaat, iffet ve adalet temel erdemlerdir. Ancak o, bunları sadece teorik biçimde sıralamaz; insan ruhunun hastalıklarını ayrıntılı şekilde tahlil eder. Özellikle İḥyâʾ’ın üçüncü cildinde kibir, riya, haset, öfke, kin, mal tutkusu, makam sevgisi, boş konuşma, şehvet düşkünlüğü gibi yıkıcı ahlâkî hastalıkları ele alır.

Ona göre ahlâkî kötülükler, tıpkı bedensel hastalıklar gibi teşhis ve tedavi edilmesi gereken hastalıklardır. İnsan kendi kusurunu fark etmedikçe ıslah yoluna giremez. Bu yüzden nefis muhasebesi, murakabe ve tövbe onun ahlâk anlayışında büyük yer tutar.

Eserlerinin dördüncü cildinde ise tövbe, sabır, şükür, havf, reca, fakr, zühd, tevekkül, muhabbet, rıza, ihlâs, doğruluk, tefekkür ve ölüm şuuru gibi kurtarıcı erdemleri işler. Bu çerçevede tasavvufî erdemler, onun ahlâk felsefesinin tamamlayıcı unsuru hâline gelir.

Yükümlülük ve İbâhiyye Eleştirisi

Gazzâlî’nin önem verdiği konulardan biri de ahlâkî ve dinî yükümlülüğün korunmasıdır. Ona göre bazı bâtınî gruplar ve bazı aşırı sûfîler, hakikate ulaşınca şer‘î yükümlülüklerin düşeceğini savunarak büyük bir sapmaya düşmüşlerdir. Bu anlayış, dinî ve ahlâkî sorumluluğu ortadan kaldırdığı için kabul edilemez.

O, Bâtınîleri ve ibâhî eğilimli sûfîleri bu yüzden sert biçimde eleştirir. Hakikate ulaşmak, haramı helâl kılmaz; mârifet, ibadetin ve takvanın yerine geçmez. Kul her zaman kuldur, Rab her zaman Rabdir. Bu ilke, onun tasavvufunun da sınırını belirler.

Değerler ve Ahlâkın Temeli

Gazzâlî’ye göre iyilik ve kötülük sırf akılla mutlak biçimde belirlenemez. İnsanlar çoğu zaman kendi yararlarını esas alarak hüküm verirler; bu da ahlâkı izâfîleştirir. Bu yüzden ahlâkın nihai temeli ilâhî buyruktur. Aklın görevi, vahyin bildirdiği iyiyi ve kötüyü anlamak, kavramak ve uygulamaktır.

Bununla birlikte Gazzâlî, ahlâkı kuru bir emirler sistemi hâline getirmez. Ahlâkın nihai hedefini mârifetullah, yani Allah’ı tanıma ve O’na yakınlık olarak belirler. En yüksek mutluluk, Allah sevgisi ve O’na yakınlıkla gerçekleşir. Böylece o, hem normatif hem de gayeci bir ahlâk anlayışını sentezler.

GAZZÂLÎ

5/6

Kelâm İlmindeki Yeri

Gazzâlî’nin yaşadığı V. (XI.) yüzyıl, kelâm tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. O, kelâmın hem yöntemini hem de meselelerini yeniden değerlendiren bir isimdir. Klasik kelâmcıların çoğu mantığa mesafeli durmuşken, Gazzâlî mantığı bu ilmin vazgeçilmez araçlarından biri hâline getirdi. Bu yönüyle mütekaddimîn döneminden müteahhirîn dönemine geçişin en belirgin simalarından biri kabul edilir.

Ona göre kelâm ilmi farz-ı kifâyedir. Herkesin bu ilimle meşgul olması gerekmez; ancak bid‘atçı görüşlerle mücadele etmek, şüpheleri gidermek ve inancı savunmak için her dönemde kelâm bilen âlimlerin bulunması gerekir. Bununla birlikte kelâmın herkese açık şekilde öğretilmesini doğru bulmaz. Fıkhı gıdaya, kelâmı ise ilâca benzetir; gıda herkese lâzımdır, fakat ilâç herkese verilmez.

Gazzâlî, kelâmcıların tarih boyunca dine büyük hizmet ettiklerini kabul eder. Bununla birlikte onları, çoğu zaman rakiplerinden aldıkları öncüllerle hareket etmek, gereksiz tartışmalara girmek ve cedeli öne çıkarmakla eleştirir. Ona göre cedel çoğu zaman hakikati değil, üstün gelme arzusunu besler. Bu da taassubu artırır, gerçeğe ulaşmayı zorlaştırır.

Bâtınîlik ve filozoflarla mücadelede kelâmı aktif biçimde kullanan Gazzâlî, özellikle Bâtınîler’e karşı yazdığı eserlerle büyük etki uyandırdı. Onların dinî kavramları keyfî biçimde te’vil ederek İslâm’ın temel inançlarını aşındırdıklarını savundu. Bâtınîliğe karşı mücadelesi, sadece teorik değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal bir savunma niteliği taşıyordu.

Ulûhiyyet, Nübüvvet ve Âhiret Görüşleri

Gazzâlî, Allah’ın varlığını ispat ederken sadece hudûs deliline dayanmaz; evrendeki nizam, hikmet ve düzeni de güçlü bir delil olarak görür. Ona göre insan, kâinattaki ince düzen üzerinde düşünürse bunun üstün bir yaratıcıya delâlet ettiğini açıkça fark eder. Kur’an’ın bu konuda yeterli rehberliği sunduğunu, filozofların ve kelâmcıların fazla zorlayıcı tartışmalarının ise bazen kafa karıştırabildiğini ifade eder.

Allah’ın sıfatları konusunda Ehl-i sünnet çizgisini benimser. Haberî sıfatlar konusunda ise teşbihi andıran lafızların dil kuralları çerçevesinde uygun biçimde te’vil edilebileceğini söyler. Ancak bunu herkesin yapamayacağını, halkın bu tür tartışmalardan uzak tutulmasının daha doğru olduğunu düşünür.

Nübüvvet konusunda aklın önemli olduğunu, fakat nübüvvetin yalnız aklî kıyaslarla değil, hayatın ve vahyin ışığında kavranabileceğini savunur. Ona göre peygamberlik, aklın üstünde ama akla aykırı olmayan bir idrak alanıdır. Peygamberler, gayb âleminden vahiy alan seçkin insanlardır. Bu, sadece hayal gücünün ürünü değil, dıştan gelen hakiki bir ilâhî bildirimdir.

Âhiret konusunda ise cismanî dirilişin, cennet ve cehennemin, hesap ve mizanın inkâr edilemeyeceğini savunur. Filozofların bu hususları sadece ruhânî veya sembolik anlamda yorumlamalarını kabul etmez.

İman, Küfür ve Tekfir Meselesi

Gazzâlî’ye göre iman, özünde kesin tasdiktir. Ancak bu tasdikin dereceleri vardır. Burhanî tasdik en yüksek mertebedir; halkın taklitle elde ettiği iman ise bundan aşağı bir seviyede olsa da geçerlidir. Bu sebeple o, sıradan müminlerin imanını küçümsemez.

Tekfir konusunda ise dikkatli ve ölçülüdür. Müslümanları kolayca küfürle itham etmeyi doğru bulmaz. Ehl-i kıblenin, açık bir şekilde Peygamber’i yalanlamadığı veya dinin kesin hükümlerinden birini inkâr etmediği sürece tekfir edilmemesi gerektiğini savunur. Ancak filozofların üç temel meselede nassı açıkça çiğnediğini düşündüğü için onları o konularda tekfir eder.

Fıkıh ve Usûl-i Fıkıhtaki Yeri

Gazzâlî, Şâfiî mezhebine bağlı bir âlim olmakla birlikte sadece nakil yapan biri değildir. Mezhep içinde sistemleştiren, ayıklayan ve usûl üreten güçlü bir hukukçudur. Fıkıh alanında el-Basîṭ, el-Vasîṭ, el-Vecîz gibi eserleri; usûl-i fıkıhta ise en önemli eseri el-Müstaṣfâ büyük tesir bırakmıştır.

el-Müstaṣfâ, usûl-i fıkıh tarihinde sistematik yapısıyla öne çıkar. Gazzâlî burada mantık mukaddimesi ile başlar ve usûl meselelerini dört ana eksende işler: hüküm, deliller, hüküm çıkarma yöntemleri ve ictihad. Bu düzen, sonraki usûl literatüründe derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar konusunda Kur’an, sünnet ve icmâı esas alır. Kıyası ise bağımsız kaynak değil, kaynaklardan hüküm çıkarma yöntemi olarak görür. Maslahat kavramını da önemser; ancak onu başlı başına sınırsız bir delil hâline getirmez. Maslahatın şer‘î maksatlarla uyumlu olması gerektiğini savunur. Zaruriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât şeklindeki meşhur maslahat tasnifinin sistemli biçimde şekillenmesinde onun büyük payı vardır.

İctihad konusunda ölçülü ve canlı bir yaklaşım benimser. Ona göre ictihad kapısı kapanmış değildir. Gerekli şartları taşıyan âlimlerin yeni meselelerde hüküm üretmesi gerekir. Aynı zamanda bazı alanlarda kısmî uzmanlıkla ictihad yapılabileceğini de kabul eder.

Tasavvufî Görüşleri

Gazzâlî, tasavvufu İslâm toplumunda meşrulaştıran ve ona güçlü bir dinî zemin kazandıran en etkili düşünürlerden biridir. Ondan önce tasavvuf, kimi çevrelerde şüpheyle karşılanıyordu. Gazzâlî ise hem fıkıh ve kelâm birikimi hem de şahsî tecrübesi sayesinde tasavvufu şeriatla uyumlu biçimde savundu.

Onun tasavvuf anlayışı, ölçülü ve merkezî çizgide yer alır. Şeriatla hakikati birbirinden koparmaz. Zâhir ile bâtını birleştirir. Gerçek tasavvuf, ona göre ne kuru şekilciliktir ne de sorumluluğu ortadan kaldıran taşkın bir mistisizmdir. Hakiki sûfî, kalbini arındıran, ahlâkını güzelleştiren ve şeriata bağlı kalan kişidir.

Gazzâlî, tasavvufî bilginin nazarî öğrenimle değil, yaşantı ile elde edileceğini vurgular. Bu yüzden tasavvufun asıl farkı “tatmak”tır. Nasıl hasta olmayan biri hastalığın ne olduğunu tam anlayamazsa, tasavvuf yolunu yaşamayan da onun hakikatini sadece kitaplardan kavrayamaz.

Allah ile kul arasında hulûl veya ittihad tarzı bir birleşmeyi kabul etmez. Bununla birlikte vecd hâlinde söylenmiş bazı sûfî sözlerini bütünüyle mahkûm etmez; bunları coşkunluk hâlinin taşkın ifadeleri olarak yorumlar. Böylece hem tasavvufu savunur hem de sınırlarını çizer.

GAZZÂLÎ

6/6

Eserleri

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde en çok eser veren müelliflerden biridir. Ona nisbet edilen eser sayısı çok daha fazla olmakla birlikte, gerçekten kendisine ait olanların sayısı bile son derece yüksektir. Eserleri fıkıh, usûl, kelâm, mantık, felsefe, tasavvuf, ahlâk ve siyaset gibi birçok alanı kapsar.

Başlıca eserleri

Fıkıh ve usûl alanında:

  • el-Menḫûl
  • el-Basîṭ
  • el-Vasîṭ
  • el-Vecîz
  • el-Müstaṣfâ

Mantık ve metodoloji alanında:

  • Miʿyârü’l-ʿilm
  • Miḥakkü’n-naẓar
  • Şifâʾü’l-ġalîl
  • el-Ḳısṭâsü’l-müstaḳīm

Kelâm alanında:

  • el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād
  • Fayṣalü’t-tefriḳa
  • İlcâmü’l-ʿavâm
  • Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye

Felsefe ve eleştiri alanında:

  • Maḳāṣıdü’l-felâsife
  • Tehâfütü’l-felâsife
  • Mişkâtü’l-envâr
  • el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl

Tasavvuf ve ahlâk alanında:

  • İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn
  • Mîzânü’l-ʿamel
  • Bidâyetü’l-hidâye
  • Kimyâ-yı Saʿâdet
  • Eyyühe’l-veled
  • Naṣîḥatü’l-mülûk

Bu eserler arasında özellikle İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn, İslâm dünyasında benzersiz bir etki bırakmıştır. Bu kitap, ibadetlerden ahlâka, kalp hastalıklarından kurtarıcı erdemlere kadar dinî hayatı bütünüyle ele alır ve zahirî ilimlerle bâtınî terbiyeyi aynı potada toplar.

İslâm Düşüncesine Etkileri

Gazzâlî’nin etkisi son derece geniştir. Kelâmda mantığın kullanımını meşrulaştırmış, felsefede sınır belirleyici bir eleştiri ortaya koymuş, tasavvufu Sünnî dünya içinde güçlü bir konuma taşımış, ahlâkı derinleştirmiş, usûl-i fıkıhta yeni bir sistem kurmuştur.

Kelâmda onun açtığı yol, Fahreddin er-Râzî ve sonrasındaki müteahhirîn kelâmı üzerinde belirleyici olmuştur. Mantığın dinî ilimlerde araç olarak kullanılmasını yaygınlaştıran çizgi büyük ölçüde onun sayesinde güç kazanmıştır.

Felsefeye etkisi ise iki yönlüdür. Bir yandan metafizik iddiaların sınırsızlığını eleştirerek filozofları savunmaya zorlamış, diğer yandan düşünce disiplinini ve mantığı güçlendirmiştir. Felsefeye karşı çıkarken bile felsefî ciddiyeti korumuş, bu yüzden hem filozoflar hem kelâmcılar üzerinde iz bırakmıştır.

Ahlâk alanında İḥyâʾ ve diğer eserleri asırlarca okunmuş, şerh edilmiş, özetlenmiş, medrese ve tekke çevrelerinde temel başvuru kaynakları arasına girmiştir. Tasavvufta ise Gazzâlî, tasavvufu meşrulaştıran ve onu bid‘at şüphesinden büyük ölçüde kurtaran isim olarak kabul edilmiştir.

Fıkıh ve usûlde ise özellikle Şâfiî mezhebi üzerinde çok kuvvetli tesiri vardır. Bununla birlikte maslahat, kıyas, ictihad ve sistematik usûl yaklaşımı üzerinden diğer mezheplerin hukuk düşüncesini de dolaylı biçimde etkilemiştir.

Batı Dünyasına Etkileri

Gazzâlî’nin bazı eserleri erken dönemlerde İbrânîce ve Latince’ye çevrilmiştir. Özellikle Maḳāṣıdü’l-felâsife, Batı’da tanınan ilk eserlerinden biri olmuştur. Bu eser, bir süre onun Aristocu bir filozof sanılmasına bile yol açmıştır. Sonradan Tehâfütü’l-felâsife, Mişkâtü’l-envâr, Mîzânü’l-ʿamel gibi eserleri de farklı yollarla Batı dünyasında tanınmıştır.

Onun Batı üzerindeki etkisinin doğrudan mı yoksa dolaylı mı olduğu her zaman açık değildir. Ancak özellikle şüphe, sebep-sonuç ilişkisi, Tanrı bilgisi, ahlâk ve iç tecrübe gibi konularda bazı Ortaçağ ve modern Batı düşünürleriyle benzerlikler dikkat çekmiştir. Descartes, Pascal, Hume ve Kant ile arasında paralellikler kuran araştırmalar bu yüzden oldukça fazladır.

Hakkındaki Tartışmalar

Gazzâlî büyük bir hayranlık kadar ciddi eleştirilerin de konusu olmuştur. Kimi âlimler onu İslâm’ın hücceti ve müceddidi sayarken, kimileri özellikle İḥyâʾ’daki zayıf hadisler, tasavvufî yorumlar ve filozoflardan etkilenmiş olması sebebiyle eleştirmiştir. Hanbelî ve Selefî çizgideki bazı âlimler, onun bazı fikirlerine sert şekilde karşı çıkmıştır.

Buna rağmen genel tablo açıktır: Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinin en büyük, en etkili ve en çok tartışılan simalarından biridir. Kelâmcı, fakih, mutasavvıf, ahlâkçı ve filozof olarak çok yönlü bir dehayı temsil eder. Gerçeği arama azmi, ilimle amel arasındaki ilişkiyi sürekli vurgulaması ve dinî düşünceyi içten yenileme çabası, onu çağını aşan bir isim hâline getirmiştir.

Iğdır için iftar menüsü

İftariyelik
Hurma, su, zeytin, beyaz peynir, tereyağı, lavaş

Çorba
Ayran aşı çorbası

Ana yemek
Iğdır usulü bozbaş

Yanında
Şehriyeli pirinç pilavı veya bulgur pilavı
Mor soğan, maydanoz ve sumaklı salata

Tatlı
Taş kadayıf veya şerbetli bir tatlı
İçecek olarak da hoşaf ya da ayran


Ana yemek: Iğdır usulü bozbaş

Bozbaş, Iğdır ve çevresinde sevilen, etli ve nohutlu, doyurucu bir yemektir. İftar için de çok uygundur.

Malzemeler

  • 750 gram kemikli kuzu eti veya iri doğranmış kuşbaşı kuzu eti

  • 1 su bardağı nohut

  • 2 orta boy soğan

  • 2 yemek kaşığı tereyağı

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • 3-4 adet patates

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 çay kaşığı pul biber

  • 6-7 su bardağı sıcak su

Yapılışı

Nohudu bir gece önceden ıslatın.

Tencereye tereyağını alın. Yemeklik doğranmış soğanları hafifçe kavurun. Eti ekleyip suyunu salıp çekene kadar çevirin. Ardından salçayı ilave edip birkaç dakika daha kavurun.

Islatılmış nohudu süzüp tencereye ekleyin. Üzerine sıcak suyu dökün. Et ve nohut yumuşamaya başlayana kadar orta ateşte pişirin.

Patatesleri iri parçalar hâlinde doğrayın. Tencereye ekleyin. Tuz, karabiber ve pul biberi ilave edin. Patatesler de yumuşayıncaya kadar pişirmeye devam edin.

Yemek hafif sulu kalmalı, et iyice lokum gibi pişmelidir. İsterseniz servis ederken üzerine az miktarda karabiber serpebilirsiniz.

Servis önerisi

Bozbaşı sıcak şekilde, yanında pirinç pilavı ve lavaşla servis edebilirsiniz. İftarda önce hafif bir çorba, ardından bozbaş çok dengeli olur.

İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Merkez İmsak İftar
Konya 05:34 19:03

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Ahırlı 05:36 19:05
Akören 05:35 19:04
Akşehir 05:38 19:08
Altınekin 05:32 19:02
Beyşehir 05:38 19:07
Bozkır 05:36 19:05
Cihanbeyli 05:32 19:02
Çeltik 05:36 19:06
Çumra 05:33 19:02
Derbent 05:36 19:05
Derebucak 05:39 19:07
Doğanhisar 05:37 19:07
Emirgazi 05:30 18:59
Ereğli 05:28 18:57
Güneysınır 05:34 19:03
Hadim 05:37 19:06
Halkapınar 05:27 18:56
Hüyük 05:38 19:07
Ilgın 05:36 19:06
Kadınhanı 05:35 19:05
Karapınar 05:30 18:59
Karatay 05:34 19:03
Kulu 05:31 19:01
Meram 05:34 19:03
Sarayönü 05:35 19:05
Selçuklu 05:34 19:03
Seydişehir 05:37 19:06
Taşkent 05:36 19:05
Tuzlukçu 05:37 19:07
Yalıhüyük 05:37 19:06
Yunak 05:35 19:05

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:28 18:57
Ankara 05:31 19:02
Afyonkarahisar 05:41 19:11
Eskişehir 05:40 19:11
Isparta 05:42 19:11
Karaman 05:32 19:01
Mersin 05:27 18:55

Büyükşehirler

Büyükşehir İmsak İftar
Adana 05:24 18:52
Antalya 05:41 19:13
Bursa 05:45 19:17
Gaziantep 05:16 18:44
İstanbul 05:45 19:17
İzmir 05:55 19:25

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Mekke 05:16 18:30
Medine 05:15 18:30
Kudüs 04:28 17:47
Londra 04:22 18:05
Paris 05:18 18:56
Berlin 04:26 18:11
Moskova 04:40 18:33

 

Mübarek Ramazan’ın 21. günü

Mübarek Ramazan’ın 21. günü, İslam âleminde ibadet, tefekkür ve dualarla idrak ediliyor. Oruçla birlikte nefis terbiyesine yönelen müminler, gün boyunca sabrın, şükrün ve paylaşmanın hikmetini yeniden hissederken; akşam saatlerinde aynı sofralarda buluşmanın, aynı dualarda birleşmenin huzurunu yaşıyor. Teravih namazlarıyla camilerde saf tutan gönüller, ramazanın yalnızca bir oruç ayı değil; aynı zamanda arınma, yenilenme ve kulluğu derinleştirme zamanı olduğunu bir kez daha hatırlıyor. Yardımlaşma, merhamet, teslimiyet ve kardeşlik duygusu bu mübarek günlerde hayatın merkezine yerleşirken, ramazanın manevi iklimi bireysel huzurun ötesine geçerek toplumsal birlik ve dayanışmayı da güçlendiriyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

Göklerde ve yerde bulunan her şey Allah’ı tesbih etmektedir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. O, kitap ehlinden inkâr edenleri ilk toplu sürgünde yurtlarından çıkarandır. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Ama Allah’ın emri onlara ummadıkları yerden geldi. O, yüreklerine korku düşürdü. Öyle ki evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın.
Allah (C.C.) ne güzel söylemiştir.
(Haşr Suresi, 1-2. ayetler)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Ebu Hüreyre (Radıyallahu anh) anlatıyor: Resûlullah (Aleyhissalâtü vesselâm) buyurdular ki:
“Allah yolunda yaralanan hiçbir yaralı yoktur ki kıyamet günü yarası kanıyor olarak gelmiş olmasın. Bu kanın rengi kan renginde, kokusu da misk kokusundadır.”
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söylemiştir.
(Buhârî, Cihâd 10)

Dua:
Allah’ım, bizleri azgınların ve sapkınların yoluna değil; istikamet üzere olanların yoluna eriştir. Allah’ım, iyi kullarını, mazlum kullarını şerli zalimlerin eline bırakma.

Ey Allah’ım, ümmeti düştüğü zilletten çıkar ve izzete ulaştır.
Ey Rabbimiz, gücümüzü topla; Müslümanlara birlik, dirlik ve zafer nasip eyle.
Âmin.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

İsimlerin en hayırlısı olan Allah ismiyle.

Yer ve göğün Rabbi Allah’ın ismiyle.

İsmi sayesinde yerde hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın adıyla.

Kâfî (her şeye yeten) Allah’ın ismiyle.

Muâfî (âfiyet veren) Allah’ın ismiyle.

İsmi sâyesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremediği Allah’ın adıyla, O işitir ve bilir.

Kendim ve dînim üzerine bismillâh.

Ehlim ve malım üzerine bismillâh.

Rabbimin bana verdiği her şey üzerine bismillâh.

Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Korktuğum ve çekindiğim şeylerden Allah’a sığınırım.

Allah Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. Sana sığınanlar azîz ve gâlip olur, Sen’in senân yücedir, isimlerin mukaddestir ve Sen’den başka ilâh yoktur.

  

Hasan-ı Basrî

21 (642) yılında Medine’de doğdu. Babası Yesâr’ın (Müslüman olmadan önceki adı Feyrûz), Irak’ın fethi sırasında Basra yakınlarındaki Meysân kasabasından Medine’ye getirilen esirlerden olduğu söylenir. Oğlunun şöhreti dolayısıyla daha çok Ebü’l-Hasan adıyla tanınan Yesâr, kaynaklarda Zeyd b. Sâbit’in veya Enes b. Mâlik’in halasının âzatlısı olarak gösterilir ve efendisine nisbetle kendisine Ensârî nisbesi verilir. Hasan-ı Basrî’nin annesi Hayre, Resûl-i Ekrem’in eşi Ümmü Seleme’nin âzatlısı ve hizmetkârıdır. Bu sebeple Hasan’la daha çok Ümmü Seleme ilgilenmiş, bilgili ve hikmet sahibi bir kişi olarak yetişmesinde bu ortamın büyük rolü olmuştur. Kendisinden küçük olan iki kardeşinden Saîd hadisçi, Ammâr ise Allah korkusundan dolayı çok ağlamakla tanınan bir zâhid idi.

Hz. Ömer başta olmak üzere birçok sahâbînin duasını alan Hasan-ı Basrî, on iki yaşında Kur’an’ı ezberledi. Yetmişi Bedir gazisi olmak üzere 120 kadar sahâbî ile görüşme imkânı buldu. Daha sonra Vâdilkurâ’ya giderek burada kendini ilme verdi. İstifade ettiği sahâbîler arasında Enes b. Mâlik ilk sırada yer alır. Hz. Ali’nin halife olmasının ardından ailesiyle birlikte Basra’ya gitti ve ömrünü burada geçirdi. Arap olmayan bir kadınla evliliğinden bir kızı ile Saîd ve Abdullah adlarında iki oğlu oldu.

Hasan-ı Basrî, Basra Valisi Süleyman b. Harb’in verdiği kadılık görevini bir süre ücret almadan yaptıktan sonra istifa ederek ilim ve vaazla meşgul olmaya başladı. Yetiştirdiği öğrenciler arasında Eyyûb es-Sahtiyânî, Katâde b. Diâme, Amr b. Ubeyd, Vâsıl b. Atâ, Abdullah b. Avn, Mâlik b. Dînâr ve Mübârek b. Fedâle bulunmaktadır. Muâviye zamanında Rebî‘ b. Ziyâd’ın kumanda ettiği bir sefere katılarak Rebî‘e kâtiplik yaptı. Mühelleb b. Ebû Sufre kumandasında Kâbil üzerine gönderilen bir orduya da katıldı. Bu iki sefer dışında hayatını Basra’da vaaz ve ibadetle geçiren Hasan-ı Basrî, Receb 110 (Ekim 728) tarihinde burada vefat etti.

İyi bir hatip ve etkili bir vâiz olan Hasan-ı Basrî, fesahat ve belâgatın doruk noktasına ulaşmıştır. Özlü ve akıcı üslûbu, derin bir tefekkürün ve mânevî bir tecrübenin ürünü olan hikmetli sözleri özellikle zâhidler, sûfîler ve vâizler üzerinde her zaman etkili olmuştur. Onun sözleri, tesir bakımından peygamberlerin sözlerine benzetilmiştir. Kaynakların verdiği bilgiye göre Hasan-ı Basrî, dünyaya ve dünya malına değer vermez, elinde bulunanı ihtiyaç sahiplerine dağıtırdı. Zamanını eviyle mescid arasında geçirir, her iki yerde de dinî sohbetler yaparak halkı İslâm’ın ibadet ve ahlâk prensiplerini samimiyetle benimseyip tam bir ihlâsla yaşamaya davet ederdi. Devamlı Kur’an okurdu.

Ashabın hayatına derin bir özlem duyan Hasan-ı Basrî bu özlemini şu sözlerle ifade etmiştir: “Yetmiş Bedir gazisine yetiştim… Siz onları görseydiniz deli sanırdınız; onlar da sizin iyilerinizi görselerdi artık ahlâkın kalmadığına hükmeder, kötülerinizi görselerdi bunların hesap gününe bile inanmadıklarını söylerlerdi.”

Hz. Osman’ın şehid edilmesi, Cemel ve Sıffîn savaşları, Kerbelâ Vak‘ası gibi birçok fitneye şahit olan Hasan-ı Basrî, bu konulardaki düşüncelerini cesaretle ortaya koymuş, bu tavrıyla halkın takdirini kazanmıştır. İlke olarak devlete ve siyasî otoriteye baş kaldırılmasına karşı olduğundan, çeşitli telkinlere ve zorlamalara rağmen isyanlara katılmamış; ancak zâlim ve zorba devlet adamlarını da çekinmeden eleştirerek baskı altındaki halkın hislerine tercüman olmuştur. Emevî halifelerini ve onların valilerini âdil olmaya davet etmiş; Muâviye’nin istişareyi bir yana bırakıp kılıç kuvvetiyle iktidara gelmesini, siyasî sebeplerle Ziyâd b. Ebîh’i kendi nesebine katmasını, Hucr b. Adî’yi haksız olarak öldürtmesini ve lâyık olmadığı halde oğlu Yezîd’i veliaht yapmasını büyük hata olarak görmüştür. Bu yanlışlardan birinin bile kişinin mahvolmasına yeteceğini söylemiştir.

Emevîler’in baskı ve şiddete dayalı yönetimiyle tanınan Irak Valisi Haccâc’ı ağır bir dille kınamış, onun Saîd b. Cübeyr’i katletmesini büyük bir felâket olarak değerlendirmiştir. Ancak kargaşaya sebebiyet vereceği endişesiyle Haccâc’a isyan edilmesini de doğru bulmamıştır. Öte yandan Haccâc öldüğü zaman, “Allah’ım! Onu ortadan kaldırdığın gibi kurduğu yönetimi de kaldır” diye dua etmiş ve onun ölümünden dolayı Allah’a şükretmiştir. Ayrıca Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’e zaman zaman mektup yazarak tavsiyelerde bulunmuştur. Siyasî olaylarda taraf tutmaması, fitneye ve isyana karşı olması, halkı dünyadan uzaklaştırıp âhirete önem vermeye davet etmesi, Emevîler’in işine gelmiş; bu sebeple onun eleştiri ve kınamalarına katlanmışlardır.

Pek çok sahâbîden hadis rivayet eden Hasan-ı Basrî, tâbiînin en faziletlilerinden biri olarak kabul edilir. “Basra halkının şeyhi”, “Basralılar’ın imamı” gibi unvanların yanı sıra Zehebî onun için “şeyhü’l-İslâm” tabirini kullanır. Mutasavvıflar ise kendisinden “takvâ sahiplerinin öncüsü, Hakk’ın gerçek velîsi, fütüvvet ehlinin önderi” şeklinde söz ederler. Bütün kaynaklar, Hasan-ı Basrî’nin Allah’tan ve O’nun gazabından korkmayı din anlayışının esası kabul ettiğini, bundan dolayı devamlı hüzünlü ve gözü yaşlı olduğunu bildirir. Dinî hayatta Allah sevgisini temel kabul eden tasavvufî anlayışa karşılık Hasan-ı Basrî, Allah korkusunu esas alan Basra zühd okulunun temsilcisi ve önderi sayılmıştır. “Sürekli olarak korkudan bahsediyorsun” diyen birine şu cevabı vermiştir: “Umulana nâil oluncaya kadar korkutan kimse, korkulan şey başına gelene kadar ümit veren kimseden daha iyidir.”

Hasan-ı Basrî, hem yaşayışında hem tavsiyelerinde ılımlı bir zühd anlayışı ortaya koymuştur. Zühdü, ahlâk kurallarına uyulmasını kolaylaştıran ve dinî görevlerin yerine getirilmesini sağlayan bir unsur olarak görür. “Âhiret karşılığında dünyanızı satarsanız dünyada ve âhirette kazançlı çıkarsınız; aksini yaparsanız iki cihanda da zarar edersiniz” ve “Her ümmetin bir putu vardır, bu ümmetin putu da altın ve gümüştür” diyerek dünya tutkusunun, maddeciliğin ve çıkarcılığın tehlikesine dikkat çekmiştir. Kendisine öğüt isteyen kişiye, aşırılıktan kaçınarak orta yolda yürümesini tavsiye etmiştir. Ölümden korkan birine, “Arkanda servet bıraktığın için ölümden korkuyorsun; serveti önden gönderseydin korkmazdın” demiştir. Ayrıca her geçen günün insanın bir parçasını alıp götürdüğüne dikkat çekmiş, içinde bulunulan zamanın iyi değerlendirilmesine önem vermiştir.

Kur’an’a getirdiği serbest yorumları, hikmetli sözleri, dünya ve âhirete bakış tarzıyla zâhid ve sûfîlere örnek olan Hasan-ı Basrî, tasavvufî hayatın vücut bulmasını sağlayan ve ona mânevî zemini hazırlayan takvâ sahibi tâbiîlerden kabul edilir. Bu bakımdan sûfî tabakat kitaplarında ona geniş yer verilmiş, fikirleri ve menkıbeleri üzerinde önemle durulmuştur. İlk büyük sûfîlerden biri olduğu, sûfîlerin imamı sayıldığı, daima örnek alındığı, ilim ve tasavvuftaki büyüklüğü kaynaklarda vurgulanmıştır.

Hasan-ı Basrî, tarikat silsilelerinde de önemli bir yer tutar. Bir silsileye göre kendisi Huzeyfe b. Yemân vasıtasıyla Hz. Peygamber’den feyiz almış, bu feyiz Hâris el-Muhâsibî ile devam etmiştir. Bu silsile daha çok Kuzey Afrika’da yaygındır. İkinci silsile Hz. Ali, Hasan-ı Basrî, Habîb el-Acemî, Dâvûd et-Tâî ve Ma‘rûf-i Kerhî; üçüncüsü ise Enes b. Mâlik, Hasan-ı Basrî, Ferkad Sencî, Ma‘rûf-i Kerhî şeklinde devam eder. Ayrıca Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den veya Kümeyl b. Ziyâd’dan hırka giydiğine inanılır. Fütüvvet ehli de cesaret ve cömertliği sebebiyle Hasan-ı Basrî’yi “seyyidü’l-fityân” olarak kabul etmiştir.

Eserleri:

  1. Risâle ilâ Abdilmelik b. Mervân fi’l-kader

  2. Risâle fî fazli Mekke

  3. et-Tefsîr

  4. el-Ferâiz (Erba‘a ve hamsûn ferâiz)

  5. Şürûtü’l-imâme

  6. el-İstiğfârâtü’l-münkıze mine’n-nâr

  7. ez-Zühd

Hasan-ı Basrî’nin devrin âlim ve yöneticilerine yazdığı bazı mektuplar, Ahmed Zekî Safvet’in Cemheretü resâili’l-Arab adlı eserinde yayımlanmıştır. Bunların dışında kendisine el-Kırâe, Nüzûlü’l-Kur’ân, Kitâbü’l-Aded fi’l-Kur’ân, Risâle fi’t-tekâlîf ve Kitâbü’l-İhlâs gibi çeşitli risâleler de nisbet edilmektedir.

Literatür:

Çeşitli tabakat ve tarih kitaplarında, tasavvuf ve mezhepler tarihi kaynaklarında hayatı, eserleri ve görüşleriyle ilgili dağınık bilgiler bulunan Hasan-ı Basrî hakkında klasik dönem müelliflerinden Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî tarafından el-Hasan el-Basrî adı altında müstakil bir eser kaleme alınmıştır. Hasan es-Sendûbî’nin geniş mukaddimesiyle yayımlanan bu eser, Mustafa Kaya tarafından Velîler Serdarı Hasan Basrî adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir.

Hasan-ı Basrî, son dönem araştırmacılarının da dikkatini çekmiştir. İhsan Abbas, Muslih Seyyid Beyyûmî, Osman Erkmen, Mustafa Saîd el-Hın ve Abdullah b. Muhammed Ahmed ez-Zehrânî gibi isimler onunla ilgili önemli çalışmalar ortaya koymuştur. Muhammed Abdürrahîm ise onun Kur’an âyetleriyle ilgili yorumlarını çeşitli tefsirlerden derleyerek Tefsîrü’l-Hasan el-Basrî adıyla yayımlamıştır.

Hasan-ı Basrî’yi çeşitli yönleriyle ele alan çok sayıda ilmî makale de bulunmaktadır.

Düşüncesi:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn neslinin önemli temsilcilerinden biridir. Hz. Peygamber’in tebliğinin ve hatıralarının canlı biçimde yaşandığı bir ortamda yetişmiş, fetihlerle birlikte ortaya çıkan yeni sosyal, kültürel ve ahlâkî meseleleri bizzat yaşamıştır. Bu sebeple onun düşüncesinin mihverinde, Kur’an ve Sünnet ile hayat arasındaki bağın yeniden kurulması yer alır.

Hasan-ı Basrî’ye göre gerçek vâiz, yalnızca sözleriyle değil, davranışlarıyla da insanlara doğruyu gösteren kişidir. Onun sözlerinin büyük bir kısmı ya bir âyetin meâli yahut tefsiri ya da bir peygamber sözüne dayanmaktadır. Düşüncesinin odağında; insan, insanın sorumluluğu, dünyanın geçiciliği, ahiret hazırlığı, ahlâk, sabır, sıdk, ilim ve amel arasındaki bağ yer alır.

Ahlâk

Hasan-ı Basrî, dünya hayatının geçiciliğini, insanın gafletini, dünya malına aşırı bağlılığını ve ahiretin unutulmasını en temel problemler arasında görür. Ona göre hayat, insan için bir imtihan süresidir ve her nimet aynı zamanda bir sorumluluk taşır. İnsan, kendisine verilene hâkim olmalı; onun hükmü altına girmemelidir. Mal, mülk, ilim, sağlık, fakirlik ve zenginlik birer imtihan vesilesidir.

Hasan-ı Basrî’ye göre bilgi, ancak kalbe nüfuz edip insanı dönüştürdüğü zaman gerçek bilgi olur. Dilde kalan bilgi, insanın aleyhine delil olabilir. Bu sebeple ilimle amel arasındaki bağ çok güçlüdür. Kişi bilmediğini öğrenmeli, öğrendiğiyle amel etmeli ve sonra başkalarına öğretmelidir.

Onun düşüncesinde hüzün, insanın sonlu olduğunu fark etmesinin ve sorumluluk şuuru taşımasının bir göstergesidir. Havf ve recâ arasında yaşamak, yani hem Allah’tan korkmak hem de rahmetinden ümit kesmemek, doğru mümin tavrıdır.

Siyaset

Hasan-ı Basrî’nin siyaset anlayışı, ahlâk anlayışının bir uzantısıdır. Ona göre toplumda düzenin korunması için yönetici gereklidir. Ancak yönetici, arzularına uymamalı, insanlardan değil Allah’tan korkmalı ve Allah’ın âyetlerini ucuz menfaatler karşılığında satmamalıdır.

Zâlim yöneticileri açıkça eleştiren Hasan-ı Basrî, buna rağmen isyan ve fitnenin daha büyük yıkımlara yol açacağını düşündüğü için ayaklanmaları tasvip etmemiştir. Ona göre siyasî bozulmanın temelinde toplumun ahlâkî bozulması vardır. Bu yüzden çözüm, sadece yönetimi değiştirmek değil; insanları tövbeye, ahlâkî yenilenmeye ve hakikate dönmeye çağırmaktır.

“Allah tövbe ile değiştirir, kılıçla değil” sözü, onun siyasî tavrının en özlü ifadelerinden biridir.

Tefsir ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn müfessirlerinin önde gelenlerindendir. Ömrünün büyük kısmını Basra’da geçirdiği için Basra tefsir ekolünün önemli isimleri arasında sayılmıştır. Tefsir ve kıraat ilminde İbn Abbas, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve Enes b. Mâlik başta olmak üzere birçok sahâbîden faydalanmıştır.

Kur’an’ı tefsir ederken önceliği Kur’an’ın kendisine vermiş, ardından hadislere başvurmuştur. Yer yer sahâbe sözlerinden, Arap dilinden ve çeşitli rivayetlerden istifade etmiştir. Ancak rivayetlerinde mürseller ve senedi tartışmalı nakiller de bulunduğu için bazı eleştirilere konu olmuştur.

Buna rağmen kendisinden sonra gelen birçok büyük müfessir onun görüşlerinden faydalanmış, eserlerinde ona yer vermiştir.

Kıraat ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, kıraat ilmindeki üstün derecesiyle de tanınmıştır. Ancak kıraati, muttasıl sened, hatt-ı Osmânî ve Arap diline tam uygunluk gibi ölçüler bakımından meşhur on kıraat arasında yer almamış; şâz kıraatler arasında değerlendirilmiştir.

Hadis ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, birçok sahâbîden hadis rivayet etmiş, kendisinden de çok sayıda âlim hadis nakletmiştir. Rivayetleri Kütüb-i Sitte’de yer almaktadır. Bununla birlikte bazı hadisleri mürsel veya aradaki râviyi düşürerek rivayet etmesi sebebiyle sıhhat bakımından tartışılmıştır.

Hadis tenkitçileri, onun güvenilirliğinde genel olarak ittifak etmiş; ancak rivayet yöntemleri konusunda farklı değerlendirmeler yapmışlardır.

Fıkıh ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî’nin fıkhı, onun genel düşüncesinin ve hayatının bir parçasıdır. O, fıkhı sadece şer‘î hükümlerin anlatıldığı formel bir alan olarak değil, yaşanan hayatın ilmi olarak görmüştür. Zâhiri ve bâtını birlikte dikkate alan bir bakışla meseleleri değerlendirmiştir.

Kendisine yöneltilen sorulara cevap vermiş, bu cevapların bir kısmı daha sonraki fıkıh kitaplarında nakledilmiştir. Fıkıh anlayışında sahâbe mirasına bağlılık, sünnete ittiba, ölçülülük ve ahlâkî duyarlılık öne çıkar.

Akaide dair görüşleri:

Hasan-ı Basrî’nin akaid konusundaki görüşleri etrafında tarih boyunca farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Bazı kaynaklar onu Ehl-i sünnet çizgisinde görürken, bazıları kader meselesi başta olmak üzere Mu‘tezile’ye yakın değerlendirmiştir.

Bilgi, ulûhiyyet, kader, nübüvvet, âhiret, iman-günah ve siyaset gibi başlıklarda ortaya koyduğu görüşler, erken dönem İslâm düşüncesinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Özellikle kader konusunda, insanın irade ve sorumluluğunu vurgulayan yaklaşımı dikkat çekmiştir.

Genel olarak Hasan-ı Basrî; hem Ehl-i sünnet’e hem Mu‘tezile’ye bazı yönleriyle tesir etmiş, zühd ve takvâ çağrısıyla da tasavvufî hareketlerin doğuşuna zemin hazırlamış önemli bir isim olarak kabul edilmektedir.

Muğla usulü iftar menüsü

Muğla iftarı için en dengeli ve yöreye en uygun seçenek, zeytinyağlı-otlu başlangıçlarla başlayıp ana yemekte Bodrum’la özdeşleşen Çökertme kebabına gitmek olur. Muğla mutfağında Çökertme kebabı, keşkek, etli nohut gibi yemekler; ayrıca acıot kavurması, turp otu salatası, deniz börülcesi, kabak çiçeği dolması gibi ot ve sebze temelli lezzetler öne çıkıyor. Resmî kaynaklarda da Çökertme kebabının Bodrum denince ilk akla gelen yemeklerden biri olduğu, Muğla mutfağında otlar, zeytinyağı ve yerel et yemeklerinin önemli yer tuttuğu belirtiliyor.

İftariyelik
Hurma, zeytin, su

Çorba
Muğla göce tarhanası çorbası

Ara sıcak / başlangıç
Kabak çiçeği dolması
veya
Acıot kavurması

Salata
Zeytinyağlı deniz börülcesi ya da turp otu salatası

Ana yemek
Çökertme kebabı

Yanına
Cacık veya sarımsaklı yoğurt

Tatlı
Muğla saraylısı
ya da daha hafif istersen cevizli kabak tatlısı

Bu menü, hem yöresel çizgiyi korur hem de iftarda mideyi yormadan ilerler. Çorba ve otlu başlangıçlar hafif kalır; ana yemekte Çökertme daha güçlü bir merkez oluşturur. Muğla mutfağında zeytinyağı ve otlar belirgin olduğu için menünün dengesi de buna göre kurulmalı.

Ana yemek tarifi: Çökertme kebabı

Çökertme kebabı, Bodrum yemekleri arasında en bilinenlerden biri olarak anılıyor. Temel yapısı; ince çıtır patates, yoğurt ve üzerine yerleştirilen etten oluşuyor.

Malzemeler

500 gram dana bonfile ya da jülyen doğranabilecek yumuşak dana eti
3 orta boy patates
1 su bardağı süzme yoğurt
2 diş sarımsak
2 yemek kaşığı tereyağı
2 yemek kaşığı zeytinyağı
1 çay kaşığı toz kırmızı biber
1 çay kaşığı kimyon
1 çay kaşığı karabiber
Tuz
Kızartmak için sıvı yağ

Hazırlanışı

Önce eti ince ince jülyen doğra. Bir kaba alıp az tuz, karabiber, kimyon ve 1 yemek kaşığı zeytinyağı ile harmanla. Dinlenmeye bırak.

Patatesleri kibrit çöpü inceliğinde doğra. Nişastasını bırakması için kısa süre suda beklet, sonra iyice kurula. Kızgın yağda çıtır olana kadar kızart ve servis tabağının tabanına yerleştir.

Yoğurdu ezilmiş sarımsakla karıştır. Patateslerin üzerine gezdir.

Geniş tavada 1 yemek kaşığı zeytinyağı ve tereyağını ısıt. Eti yüksek ateşte kısa sürede sotele. Et suyunu bırakıp sertleşmesin diye tavayı fazla doldurma. Son aşamada toz kırmızı biberi ekle.

Sotelenen eti yoğurtlu patateslerin üzerine yerleştir. Sıcak servis et.

Püf noktası

Muğla’daki özgün çizgide yemeğin en önemli tarafı, patatesin çok ince ve çıtır, etin ise kısa sürede yüksek ateşte pişmiş olmasıdır. Yoğurt da baskın değil, dengeleyici olmalıdır. Kaynak tarifte de etin sotelenip patates ve yoğurdun üzerine alınarak sıcak servis edildiği belirtiliyor.

İmsak ve iftar saatleri

11 Mart 2026 Çarşamba için, aşağıda Konya merkezi ve erişebildiğim ilçe verileri, ardından Türkiye’nin büyükşehirleri ve seçili dünya merkezleri yer alıyor. Konya ilçe saatlerini Diyanet verilerini baz alan ilçe imsakiye sayfalarından; büyükşehir ve dünya merkezi saatlerini ise Diyanet Namaz Vakitleri sayfalarından derledik. 

Konya ve ilçeler

Yer İmsak İftar
Konya merkez 05:40 19:00
Ahırlı 05:43 19:01
Akören 05:41 19:00
Akşehir 05:44 19:04
Altınekin 05:39 18:58
Beyşehir 05:44 19:03
Bozkır 05:42 19:01
Cihanbeyli 05:38 18:58
Çeltik 05:42 19:02
Güneysınır 05:40 18:59
Hadim 05:41 19:00
Halkapınar 05:34 18:53

Türkiye’nin büyükşehirleri

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:52 19:12
Ankara 05:37 18:57
İzmir 06:01 19:21
Bursa 05:52 19:12
Adana 05:30 18:49
Antalya 05:49 19:07
Gaziantep 05:22 18:40
Konya 05:40 19:00

Dünyadaki seçili önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Londra 04:33 18:04
Berlin 04:37 18:09
Jersey City / New York bölgesi 05:44 19:05
Los Angeles 05:46 19:04