Günahlardan dönüşün kapısı: Nasuh tövbesi nedir, nasıl yapılır?

İslam inancında önemli bir yere sahip olan nasuh tövbesi, işlenen günahlardan dolayı samimi bir pişmanlık duymak, o günahı terk etmek ve bir daha aynı hataya dönmemeye kesin karar vermek anlamına geliyor.

Din alimlerine göre nasuh tövbesi, yalnızca dil ile yapılan bir af dileme değil; kalpten gelen samimi bir dönüş ve manevi arınma süreci olarak kabul ediliyor.

Nasuh tövbesinin şartları neler?

Nasuh tövbesinin kabulü için bazı temel şartların yerine getirilmesi gerektiği belirtiliyor.

Bunlar şöyle sıralanıyor:

  • İşlenen günahtan dolayı içten bir pişmanlık duymak
  • Günahı terk etmek ve hatada ısrar etmemek
  • Aynı günaha bir daha dönmemeye kesin karar vermek
  • Eğer kul hakkı söz konusuysa hak sahibinden helallik istemek veya hakkı iade etmek

Uzmanlar, tövbenin samimi olması gerektiğini ve kişinin davranışlarına da yansımasının önemli olduğunu vurguluyor.

Nasuh tövbesi nasıl yapılır?

Nasuh tövbesinde en önemli unsurun samimi niyet olduğu ifade ediliyor. Belirli ve zorunlu bir dua kalıbı bulunmasa da genellikle şu adımlar izleniyor:

  1. Mümkünse Allah rızası için 2 rekat namaz kılınır.
  2. İşlenen günahlar nedeniyle içten bir pişmanlık hissedilir.
  3. Allah’tan af dilenerek bir daha aynı günaha dönmemek için niyet edilir.
  4. “Estağfirullah el azim” gibi istiğfar sözleriyle bolca tövbe edilir.

Din kaynaklarında, kişinin “Ya Rabbi, yaptıklarımdan pişmanım. Bir daha bu günaha dönmemeye azmediyorum. Beni affet” şeklinde içtenlikle dua etmesinin önemli olduğu belirtiliyor.

Nasuh tövbesine dair anlatılan ibretlik hikaye

İslam kaynaklarında nasuh tövbesinin samimiyetini anlatmak için eski dönemlerden çeşitli kıssalar aktarılıyor.

Rivayete göre geçmişte günahlarla dolu bir hayat yaşayan bir adam, bir gün yaptığı hataların ağırlığını hissederek büyük bir pişmanlık duydu. Her şeyi geride bırakıp Allah’a yönelmek isteyen adam, çölde yaşayan bir alime giderek affedilip affedilmeyeceğini sordu.

Alim ona, “Samimi bir şekilde tövbe eder ve bir daha eski hayatına dönmezsen Allah’ın rahmeti geniştir” dedi.

Bunun üzerine adam yaşadığı kötü çevreyi terk ederek yeni bir hayata başlamak üzere yola çıktı. Ancak yolculuk sırasında hayatını kaybetti. Rivayete göre rahmet melekleri ile azap melekleri arasında tartışma yaşandı. Çünkü adam ömrünü günah içinde geçirmişti. Fakat Allah’ın rahmeti tecelli etti ve samimi tövbesi nedeniyle affedildiği bildirildi.

Bu kıssa, İslam alimleri tarafından samimi tövbenin önemini anlatan örneklerden biri olarak aktarılıyor.

Manevi arınmanın yolu olarak görülüyor

İslam alimleri, nasuh tövbesinin kişinin manevi hayatında yeni bir başlangıç anlamı taşıdığını ifade ediyor.

Samimi bir tövbenin insanın hem ruhsal huzur bulmasına hem de hatalarından ders çıkararak daha dikkatli bir yaşam sürmesine katkı sağladığı belirtiliyor.

Kadir Gecesi, Ramazan ayının en kıymetli gecesidir

Prof. Dr. Öngören, “Bu gece için Peygamber Efendimizin özel bir tavsiyesi var. Hazreti Ayşe validemiz, ‘Kadir Gecesi’ne ulaşırsam ne yapayım?’ diye sorduğunda, Peygamber Efendimiz şu duayı oku diyor: Allahümme inneke afüvvün kerîmün tuhibbül afve fa’fü annî. Türkçesini de söyleyebilirsiniz: Allah’ım! Sen çok affedicisin, kerîmsin (cömert ve lütufkârsın), affetmeyi seversin; beni de affet.” dedi.

Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reşat Öngören, Kadir Gecesi’nin manevi değerini anlattı.

Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece…

Kadir Gecesi’nin, Ramazan ayının en kıymetli gecesi olarak kabul edildiğini kaydeden Prof. Dr. Reşat Öngören, “Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece olarak bilinen Kadir Gecesi’nin, ilahi rahmet ve bağışlanmanın zirveye çıktığı zaman dilimlerinden biri olduğu ifade ediliyor.” dedi.

Ramazan ayının Kur’ân-ı Kerim’de anılan yegane ay olduğunu dile getiren Prof. Dr. Reşat Öngören, “Nitekim Kur’an âyetlerinin indirilmeye başlandığı Kadir gecesi Ramazan ayı içinde yer alır. Öte yandan Peygamber Efendimizin her Ramazan’da o zamana kadar inmiş olan âyetleri Cebrail (a.s.) ile karşılıklı okudukları (mukabele) bilinmektedir. O yüzden Ramazan ayına ‘Kur’an ayı’ denilmiştir.” diye konuştu.

Kadir Gecesi’nin kandil geceleri arasında en önemlisi kabul edildiğini belirten Prof. Dr. Öngören, Kadir Gecesi’nin yalnızca bireysel ibadet açısından değil, toplumsal huzur ve dayanışma açısından da önemli bir fırsat sunduğunu vurguladı.

Bu gecede yapılan ibadet, dua ve tövbeler ayrı bir anlam taşıyor

Prof. Dr. Öngören, “Ramazan ayı içerisinde idrak edilen bu mübarek gecede yapılan ibadet, dua ve tövbeler, manevi arınma ve yenilenme açısından ayrı bir anlam taşıyor” diye konuştu.

Kur’an-ı Kerim’de “bin aydan daha hayırlı” olarak nitelendirilen Kadir Gecesi’nin, Allah’ın rahmet ve mağfiret kapılarının sonuna kadar açık olduğu özel bir zaman dilimi olduğuna işaret eden Prof. Dr. Öngören, bu gecenin en iyi şekilde değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti. Zira “bin aylık” bir zaman dilimi 83 yıllık bir ömre karşılık geliyor; uzun yaşamış bir insan ömrü. O zaman gecenin her saniyesi ayrı bir önem kazanıyor. Bütün geceyi dua, tespih ve ibadetlerle değerlendirmek, uzunca bir ömrü ibadetlerle günahsız tamamlamak anlamına geliyor.

Peygamberimizin Kadir Gecesi’ne rastlanıldığında yapılmasını tavsiye ettiği dua 

Peygamber Efendimizin Ramazan’ın son 10 gününde itikaftan bahsettiğini dile getiren Prof. Dr. Öngören, “İtikaf yalnız başına, topluma karışmadan Allah’ı zikirle meşgul olmak. Yani kulun yanına hiç kimseyi almadan Allah ile baş başa kalması. Dolayısıyla Ramazan içerisinde oruç sebebiyle aç kalmakla “riyazet” var, İtikaf vesilesiyle “halvet” var. Gece ve gündüz istiğfar ile bağışlanma var. Nitekim Peygamber Efendimizin Kadir gecesi için tavsiye ettiği dua tam da bağışlanma talebi üzerine. Hazreti Ayşe validemiz, ‘Ben Kadir Gecesi’ne ulaşırsam ne yapayım?’ diye sorduğunda, şu duayı oku buyuruyor: Allahümme inneke afüvvün kerîmün tuhibbül afve fa’fü annî. Türkçesini de söyleyebilirsiniz: Allah’ım! Sen çok affedicisin, kerîmsin (cömert ve lütufkârsın), affetmeyi seversin; beni de affet.” diye sözlerini tamamladı.

 

Mübarek Ramazan’ın 25’inci günü | Mübarek Kadir Gecesi

Ramazan ayının manevi ikliminde, gönüllerin arındığı ve duaların semaya yükseldiği müstesna gecelerden biri daha idrak ediliyor. Mübarek Ramazan’ın 25’inci gününde, bin aydan daha hayırlı olduğu müjdelenen Kadir Gecesi, İslam âlemi için rahmet, mağfiret ve bereket kapılarının ardına kadar açıldığı kutlu bir zaman dilimi olarak öne çıkıyor. Müminler, bu mübarek geceyi ibadet, dua, tövbe ve Kur’an tilavetiyle ihya ederek, manevi huzura ve ilahi affa ulaşmanın ümidini taşıyor.

Ayet:

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

Şüphesiz biz onu (Kur’an’ı) Kadir Gecesi’nde indirdik.
Kadir Gecesi’nin ne olduğunu sen ne bileceksin?
Kadir Gecesi, bin aydan daha hayırlıdır.
Melekler ve Ruh (Cebrail), o gecede Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner.
O gece, tan yerinin ağarmasına kadar bir esenliktir.

Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.
(Kadir Suresi)

Hadis:

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Hz. Aişe (r.a.), Peygamber Efendimiz’e, “Ey Allah’ın Resulü! Kadir Gecesi’nin hangi gece olduğunu bilecek olursam, o gece nasıl dua edeyim?” diye sormuş, Efendimiz de şöyle buyurmuştur:
“Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin. Beni bağışla.”

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Tirmizî, Deavât, 84)

Dua:

Daimâ ayakta ve uyanık olan zâtı tesbih ederim. Daimâ var olan zâtı tesbih ederim. Hiçbir zaman gafil olmayıp daimâ muhafaza eden zâtı tesbih ederim. Cömert olup cimrilik yapmayan zâtı tesbih ederim. Cezalandırmada acele etmeyip merhametle muamele eden zâtı tesbih ederim. Allah’ı tesbih ederim, hamd Allah’a mahsustur. Allah’tan başka ilâh yoktur. Allah en büyüktür. Güç ve kuvvet ancak yüce ve azamet sahibi Allah’ın tevfiki iledir. Seni tesbih ederim ey Alîm, seni tesbih ederim ey Azîm. Benim pek büyük olan günahlarımı mağfiret eyle.

Âmin.


Kadrini Kur’an’dan alan gece: Kadir Gecesi

Kadir Gecesi; rahmet, mağfiret ve günahlardan arınma mevsimi olan on bir ayın sultanı Ramazan ayının kalbi mesabesindedir. Yüce Allah (c.c.), Kadir Gecesi’nde Kur’an’ı Hz. Peygamber’e indirerek, melekleri yeryüzüne göndererek ve o geceyi içinde Kadir Gecesi bulunmayan bin aydan daha hayırlı kılarak ona müstesna bir değer vermiştir.

Kadir Gecesi nedir?

“Kadir” kelimesi sözlükte; güç, şeref, hüküm ve kıymet anlamlarına gelmektedir. Kadir Gecesi terkibi ise dinî literatürde, “Ramazan ayında Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı gece” manasında kullanılmaktadır.

Zaman ve mekânlar, kendilerinde meydana gelen önemli hadiselerle değer kazanır. Kadir Gecesi’nin kıymeti de Kur’an’dan gelmektedir. Çünkü Yüce Allah’ın insanlara son hitabı ve evrensel mesajı olan Kur’an, bu gecede indirilmeye başlanmıştır. Bu gece; kız çocuklarının diri diri toprağa gömüldüğü, taştan, tahtadan ve helvadan yapılmış putların ilah kabul edildiği, zulmün kol gezdiği ve cahiliye karanlığının çöktüğü diyarların İslam nuruyla tanışmaya, Kur’an’la aydınlanmaya ve Hz. Muhammed’in (s.a.s.) risaletiyle şereflenmeye başladığı gecedir.

İnsan için yenilenme ve diriliş vesilesi olan Ramazan ayında saklı bulunan Kadir Gecesi, insanlığın sonsuz saadetine vesile olacak fırsatlarla gelmektedir. Yüce Allah, Kur’an’da Kadir Gecesi’nin bin aydan hayırlı olduğunu bildirmektedir. (Kadr, 97/3) Peygamber Efendimiz de, “Bu ayda öyle bir gece vardır ki bin aydan daha hayırlıdır. Bu gecenin hayrından mahrum kalan, bin ayın hayrından mahrum kalmış gibidir” buyurarak Kadir Gecesi’nin önemine vurgu yapmaktadır. (Nesâî, Sıyâm, 5)

Bin ay yaklaşık seksen yıla, seksen yıl ise bir ömre tekabül etmektedir. Bu nedenle Kadir Gecesi’nde yapılan ibadet ve taatler, seksen yıllık bir ömür boyunca yapılanlara denk kabul edilmiştir. Her ne kadar bazı âlimlere göre bu ifadeler kesretten kinaye olsa da, bu durum bir yönüyle Allah’ın rahmetinin ve lütfunun tecellisi, müminler için ise geri çevrilmeyecek bir kapıdır. Bir hadis-i şerifte, geçmiş ümmetlerin uzun ömürlü olmaları sebebiyle fazla sevap kazanmalarına karşılık Müslümanlara da Kadir Gecesi’nin verildiği belirtilmiştir. (Mâlik, İ’tikâf, 6) Bu hususiyet başka hiçbir geceye verilmemiştir. Öte yandan Kur’an’da dile getirilen ilahî müjdeler, başta Hz. Cebrail olmak üzere meleklerin fecre kadar yeryüzünde dualara, zikirlere ve tilavetlere ortak olmalarıyla taçlandırılmaktadır.

Kadir Gecesi, Ramazan’ın hangi gecesidir?

Kadir Gecesi’nin Ramazan ayı içerisinde bir gece olduğu kesindir. (Bakara, 2/185) Ancak tam olarak Ramazan’ın hangi gecesine rastladığı Kur’an’da bildirilmemektedir. Bununla birlikte çeşitli hadis-i şeriflerde, Ramazan’ın son on gecesinde (Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 5), son on gününün tekli gecelerinde (Müslim, Sıyâm, 207), son yedi gecesinde (Müslim, Sıyâm, 205-206), 21’inci (Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 1) veya 27’nci gecelerinde (Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 179-180) aranması gerektiği ifade edilmiştir.

Ramazan’ın 27’nci gecesinin Kadir Gecesi olduğu yönünde sahabenin ifadeleri de kaynaklarımızda yer almaktadır. Bu bağlamda Tabiîn’den Zirr b. Hubeyş şöyle demektedir:

“Ubey b. Ka’b’a (r.a.), İbn Mesud’un (r.a.) ‘Senenin bütün gecelerini ihya eden kimse Kadir Gecesi’ne tesadüf edebilir’ sözünü hatırlattığımda, bana şu cevabı verdi: Kendisinden başka ilah olmayan Yüce Allah’a yemin olsun ki Kadir Gecesi Ramazan ayındadır. Kadir Gecesi, Rasulullah’ın (s.a.s.) bize namaz kılmamızı emrettiği gecedir. O da Ramazan’ın 27’nci gününün gecesidir. O gecenin alameti, sabahında güneşin beyaz ve ışınları gözü almayacak şekilde doğmasıdır.”
(Müslim, Salâtü’l-Müsâfirîn, 179)

Abdullah b. Ömer’den gelen bir rivayette de Hz. Peygamber (s.a.s.), “Kadir Gecesi’ni aramak isteyen 27’nci gecede arasın” buyurmuş, böylece 27’nci geceyi ibadet ve zikirle uyanık olarak geçirmemizi tavsiye etmiştir. (Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, VIII, 426) Tarih boyunca İslam toplumlarında da Ramazan ayının 27’nci gecesi Kadir Gecesi olarak rağbet görmüş ve çeşitli programlarla ihya edilmiştir.

Kadir Gecesi’nin Ramazan ayının hangi günü olduğuna dair kesin bir bilginin bulunmamasının hikmeti üzerinde duran âlimler, bu konuda farklı görüşler serdetmiştir. Bunlardan birine göre, Kadir Gecesi’nin açıkça bildirilmesi hâlinde Müslümanların sadece o geceyi ihya etmekle yetinme hatasına düşebilecekleri ifade edilmiştir. Hâlbuki kısmî belirsizlik sayesinde müminlerin Kadir Gecesi ümidiyle bütün Ramazan gecelerini ibadet şuuru içerisinde geçirmeleri istenmiştir. Ayrıca bu sayede, o geceyi tazimde aşırıya kaçılmasının da önüne geçildiği belirtilmiştir. (Zemahşerî, IV, 780; Fahreddin er-Râzî, XXXII, 229-230)

Kaynaklarımızda Kadir Gecesi’ne dair bazı alametler de zikredilmiştir. Rivayetlerin birinde şöyle buyurulmaktadır:

“Kadir Gecesi açık ve net bir gecedir. Sanki bu gecenin içinde ışıldayan bir ay vardır. Bu gece sakin, yağmursuz bir gecedir. Ne sıcaktır ne de soğuk. Yıldızsızdır. O gecenin sabahında güneş ışınsız, yani ışınları gözü almayacak şekilde doğar.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXVII, 425)

Bununla birlikte tabiatta, Kadir Gecesi’nin hangi gece olduğunu kesin ve somut biçimde ispat eden bir işaretten söz etmek mümkün değildir. Çünkü tabiat olaylarının bölgelere göre değişiklik göstereceği açıktır.

Kadir Gecesi nasıl ihya edilmelidir?

Müminler için en güzel örnek olan Hz. Peygamber (s.a.s.), Ramazan ayını; özellikle de Kadir Gecesi’ni de içinde barındıran son on gününü en üst düzeyde ihya etme çabası içerisindeydi. Nitekim Hz. Aişe (r.a.), “Hz. Peygamber (s.a.s.), Ramazan’ın son on gününde başka hiçbir zaman yapmadığı kadar ibadet ve taat konusunda gayret ederdi” buyurmaktadır. (İbn Mâce, Sıyâm, 57)

Aynı şekilde Hz. Peygamber’in (s.a.s.), Ramazan ayının son on gününe girildiğinde dünyevî işlerden uzaklaşıp itikâfa çekildiği, geceleri daha çok ibadet ve tefekkürle geçirdiği ve ailesini de bu konuda teşvik ettiği belirtilmektedir. (Buhârî, Fazlu Leyleti’l-Kadr, 5; İ‘tikâf, 1; Müslim, İ‘tikâf, 1-5; Tirmizî, Savm, 73) Dolayısıyla Hz. Peygamber’in özellikle itikâf için Ramazan’ın son on gününü tercih etmesi, hem Kadir Gecesi’ni yakalamak hem de Ramazan’ın feyzinden azamî ölçüde istifade etmek içindir.

Öte yandan bir Müslümanın, bu mübarek gecenin kıymetini bildiği gibi onun faziletini aile fertlerine de öğretmesi ve onları bu geceyi ihyaya teşvik etmesi nebevî ahlaka uygun bir tavırdır.

Peygamber Efendimiz (s.a.s.), bu gecenin nasıl geçirilmesi gerektiği konusunda yüce bir örneklik ortaya koyduğu gibi ümmetini de bu gecenin kadrini bilmeye ve onu ihya etmeye davet etmiştir. Nitekim şöyle buyurmaktadır:

“Kim Kadir Gecesi’ni, faziletine inanarak ve alacağı sevabı Allah’tan bekleyerek ibadet ve taatle geçirirse geçmiş günahları bağışlanır.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 1)

Bir başka rivayette ise Hz. Aişe’nin (r.a.) Hz. Peygamber’e (s.a.s.) bu gece nasıl dua etmesi gerektiğini sorması üzerine Rasulullah’ın (s.a.s.), “Allahümme inneke afüvvün tuhibbü’l-afve fa‘fu annî” yani “Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin, beni de affet” şeklinde dua etmesini tavsiye ettiği görülmektedir. (Tirmizî, Deavât, 85)

Yüce Allah, kullarına sayısız fırsatlar sunmaktadır. Dünya ve ahiret saadeti için bu fırsatların en iyi şekilde değerlendirilmesi gerekir. Kandil geceleri olarak bildiğimiz zaman dilimlerinin hiç şüphesiz en kıymetlisi ve en önemlisi olan Kadir Gecesi de bizler için bulunmaz bir fırsattır.

Kaynaklarımızda bu geceye has belirli bir ibadet şekli yer almamakla birlikte, Kadir Gecesi’ni ihya edebilmek adına; varsa kaza namazı kılmak, yoksa nafile namaz kılmak, tesbih, tehlil ve zikirde bulunmak, işlenen günahlardan ötürü gözyaşları içinde ve pişmanlık duyarak Yüce Allah’a içten ve samimi bir tövbe ile yönelmek, bu geceye verilen kıymetin kaynağı olan Kur’an-ı Kerim’i ruhumuza nakşederek çokça okumak, dua etmek, fakirleri, yetimleri, yaşlıları ve çocukları sevindirmek, verilen nimetlerden dolayı Yüce Allah’a şükretmek, nefis muhasebesi yapmak ve mümkünse itikâfa girmek; bu geceyi ihya etmenin en güzel yolları arasında sayılabilir.


Ömre bedel bir gece

Makale: Osman Nuri Topbaş

Rahmet ve mağfiret iklimi olan Ramazan-ı Şerif’in son günlerini idrak ediyor, son günlerine misafir oluyoruz. Misafir olduğumuz bu günlerin içerisinde öyle bir gece var ki Rabbimiz bizlere onu şöyle takdim ediyor:

“Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır.”
(el-Kadr, 3)

Yani Cenab-ı Hak, seksen küsur senelik ecri bu bir gecede ikram ediyor. Bu büyük ikramın bize öğrettiği iki hakikat vardır.

Birincisi, Cenab-ı Hakk’ın nihayetsiz cömertliği ve lütfunun sonsuzluğudur. Zira bir kimse, bir başkasına cömertlik hususunda ne kadar ileri gidebilir? Muhakkak ki verebileceği şey mahdut ve sınırlıdır. Lâkin merhamet ve cömertliği sonsuz olan Mevlamız, tek bir gecede bir ömre bedel ihsanda bulunmaktadır. Ayrıca bu ihsanı her sene kullarına tekrar tekrar lütfetmektedir.

İkinci hakikat ise Rabbimiz’in, Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz’e olan eşsiz muhabbetidir. Cenab-ı Hak, peygamberler arasında yalnız Efendimiz’e Kadir Gecesi’ni ikram buyurmuştur. Bu büyük lütuf yalnız O’na mahsustur. Bizler de O’nun ümmeti olmakla bu muazzam ihsana nail olduk. O’nun yüzü suyu hürmetine bu ikram ile şereflendik, hamd olsun.

Buradan hareketle idrak etmeliyiz ki Cenab-ı Hak, Peygamber Efendimiz’i çok seviyor. Dolayısıyla bizler de Rasulullah Efendimiz’i ne kadar çok sever, O’nun hâliyle ne kadar hâllenmeye gayret edersek, Cenab-ı Hak da bizi o kadar sever, bizleri rahmetiyle kendine yaklaştırır ve mağfiret buyurur.

Zira ayet-i kerimede şöyle buyrulmaktadır:

“(Resulüm!) De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyunuz ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah son derece bağışlayıcı ve esirgeyicidir.”
(Âl-i İmrân, 31)

Peki, Kadir Gecesi’ni bu kadar değerli kılan nedir? Hiç şüphesiz Kur’an-ı Kerim’dir. Nitekim şöyle buyrulmaktadır:

“Biz onu (Kur’an’ı) Kadir gecesinde indirdik.”
(el-Kadr, 1)

Madem ki bir geceye ömürlük kıymet kazandıran Kur’an’dır, o halde bizlere düşen, Cenab-ı Hakk’ın insanlığa hidayet rehberi olarak gönderdiği Kur’an ile alakamızı daimâ canlı ve diri tutabilmektir. Çünkü mümin, kulluk tahsilini Kur’an ile öğrenir. Gönül dünyasını Kur’an ile ziynetlendirir. İdrakini Kur’an ile inkişaf ettirir. Velhasıl Kur’an ile kıymet kazanır.

Şu bir hakikattir ki:

  • Cibrîl -aleyhisselâm- Kur’an’ı indirmiş olduğundan meleklerin en faziletlisi olmuştur.

  • Kur’an, Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-’e inmiş olduğundan O, bütün rasullerin seyyidi olmuştur.

  • Kur’an, Ümmet-i Muhammed’e geldiğinden o ümmet, ümmetlerin en üstünü olmuştur.

  • Kur’an, Ramazan ayında indiği için bu ay, ayların en hayırlısı olmuştur.

  • Kur’an, Kadir gecesinde indiğinden o gece, ecir bakımından bin aydan daha öteye geçmiştir; bütün gecelerin en hayırlısı ve en faziletlisi olmuştur.

Dolayısıyla eğer Kur’an bizim kalbimize inerse, hayatımıza saadet güneşi doğar, ömür defterimiz huzurla dolar. Yaşayışımız sırat-ı müstakim üzere olur. Velhasıl bizler, Cenab-ı Hakk’ın sevdiği kullardan oluruz.

Yani Müslümanlığın en mühim şiârı ve alameti, Kur’an’ı daimâ birinci planda tutmak; Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz gibi hayatı canlı bir Kur’an olarak yaşayabilmektir. Bu, Cenab-ı Hakk’ı nasıl sevdiğimizin bir işareti, Rasulullah’a nasıl muhabbet duyduğumuzun da açık bir göstergesidir.

Bir hadis-i şerifte Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır:

“Faziletine inanarak ve karşılığını Allah’tan bekleyerek Kadir gecesini değerlendiren kişinin geçmiş günahları bağışlanır.”
(Buhârî, Îmân 25, 27, 28, 35)

Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, onun hangi gün olduğu hakkında da şöyle buyurmaktadır:

“Kadir gecesini Ramazan’ın son on günü içerisinde arayınız.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 3; Müslim, Sıyâm, 219)

“Kadir gecesini Ramazan’ın son on günündeki tek gecelerde arayın.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 3)

Bu mübarek gece için kesin bir vakit zikredilmemiş, böylece müminlere Kadir Gecesi’nin ömre ömür katan feyiz ve bereketini yakalama gayreti içinde her geceye ayrı bir hassasiyet göstermeleri telkin edilmiştir.

Nitekim Hz. Aişe -radıyallahu anhâ- validemiz, Allah Rasulü’nün Ramazan’ın son on gecesine gösterdiği hassasiyeti şöyle haber vermektedir:

“Ramazan ayının son on günü gelince, Rasulullah geceleri ibadetle geçirir, ailesini uyandırır, hanımlarıyla münasebetten uzak dururdu.”
(Buhârî, Leyletü’l-Kadr, 5)

Efendimiz’in ailesini bizzat uyandırması, onların da bu hususta ciddi bir gayret içinde olmalarını arzu etmesindendir.

Yine Hz. Aişe -radıyallahu anhâ-’dan rivayet edildiğine göre Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem-, Ramazan ayında diğer aylardan daha fazla kulluk yapmaya çalışır, Ramazan’ın son on gününde ise diğer günlerden daha fazla ibadet ederdi. (Müslim, İ‘tikâf, 8)

Bizler de bu gecelere şükür ve istiğfarlarla girmeye gayret edelim. Dilimiz daimâ kelime-i tevhid ve salevat-ı şerifelerle meşgul olsun. Ashab-ı kiram gibi Rasulullah Efendimiz’e daimâ bey‘at hâlinde olmaya çalışalım. Zira onlar, ömürlerini Efendimiz’e bey‘at üzere geçirmenin ve böylece dünya hayatında beraber oldukları gibi ahirette de beraber olabilmenin gayretiyle yaşadılar.

Mesela;

  • Akabe’de, Efendimiz’i canlarından daha çok korumaya, emanetine sahip çıkmaya, İslam’ı yaşamaya bey‘at etmişlerdi.

  • Bedir’de, “Denize girsen arkandan biz de denize gireriz ya Rasulallah” diyerek bey‘at etmişlerdi.

  • Uhud’da, Efendimiz’i mahzun gördüklerinde şehid olmaya bey‘at etmişlerdi.

  • Hudeybiye’de, “Gönlünde ne varsa ya Rasulallah” diyerek tam bir teslimiyetle bey‘at etmişlerdi.

Biz de bir Müslüman olarak ashâbı örnek almalı, onlar gibi Efendimiz’e her hâl ve ahvalde bağlı kalmalıyız. Onlar nasıl yaşadılar, Efendimiz’in hissiyatını kalplerinde nasıl duydular, nasıl hissettilerse; biz de aynı duygulardan hisse almaya çalışmalıyız. Onlar nasıl fedakârlık içinde yaşadılarsa, biz de öyle yaşama azmi içinde olmalıyız. Onlar Efendimiz’i nasıl sevdilerse, bizler de öyle sevmeye gayret etmeliyiz.

Unutmamalıyız ki bu bey‘atlar, bizim Efendimiz’e olan bağlılık ve sadakatimizin testidir. Acaba biz de aynı şekilde bey‘at hâlinde miyiz? Yoksa kalplerimiz dünyaya meylediyor da nefsimiz, bilip bilmeden başka başka şeylere mi bey‘at ediyor?

Bir de kimi insanlar, kendilerini içinde bulundukları toplumla kıyas ederek, “Ben bu toplum içerisindeki insanların çoğundan üstünüm” deme gafletine düşüyorlar. Hâlbuki Cenab-ı Hak, kendimizi içinde bulunduğumuz toplumla değil, asr-ı saadet insanıyla mukayese etmemizi istiyor. Zira toplumlar daimâ değişir. Toplumların cahiliye devrine benzedikleri dönemler de olur, takvada mesafe kat ettikleri dönemler de olur. Asıl olan ise asr-ı saadet insanına benzeyebilmek ve onlara tâbi olabilmektir. Nitekim ayet-i kerimede şöyle buyrulmuştur:

“İslam dinine girme hususunda öne geçen ilk muhacirler ve ensar ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, işte Allah onlardan razı olmuştur, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır. Allah onlara, içinde ebedî kalacakları, zemininden ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte bu büyük kurtuluştur.”
(et-Tevbe, 100)

Yine ayet-i kerimede Kadir Gecesi için şöyle buyrulmaktadır:

“O gecede, Rablerinin izniyle melekler ve Ruh (Cebrail), her iş için iner dururlar. O gece, tanyeri ağarıncaya kadar süren bir selâmettir.”
(el-Kadr, 4-5)

Hz. Aişe -radıyallahu anhâ- bir defasında Peygamber Efendimiz’e hitaben, “Ey Allah’ın Rasulü! Kadir gecesinin hangi gece olduğunu bilecek olursam o gece nasıl dua edeyim?” diye sormuş ve Efendimiz’den şu cevabı almıştır:

“Allah’ım! Sen çok affedicisin, affetmeyi seversin. Beni bağışla.”
(Tirmizî, Deavât, 84)

Lâkin unutulmamalıdır ki kul hakları ve borçlar, ilahî affın dışında bırakılmıştır. Bunların hesabı, hak sahipleri dünyada birbirlerinden helallik almadıkları müddetçe ahirete kalacaktır. Bu hususta Rasulullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz ümmetini şöyle ikaz etmektedir:

“Ey insanlar! Kimin üzerinde bir kul hakkı varsa onu hemen ödesin, dünyada rezil rüsva olurum diye düşünmesin. İyi biliniz ki dünya rezilliği, ahirettekinin yanında pek hafif kalır.”
(Taberânî, Kebîr, XVIII, 280; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, II, 319; Heysemî, IX, 26)

Güzelce ihya edilen Ramazan-ı Şerif’in neticesinde Rabbimiz, müminlere bir bayram ikram ediyor. Yani bu ruhani eğitimi tamamlayanlar, bayram şahadetnamesiyle taltif ediliyor.

Velhasıl, Ramazan-ı Şerif’in son günlerine misafir olduk. Nasıl ki bir kimse, misafirliğe gittiği yerde ev sahibini hoşnut etmek için daimâ edep üzere bulunursa, bizler de Rabbimizin misafiri olduğumuz bu Ramazan günlerinde ilahî emirlerin dışına taşmadan güzel bir kulluk yaşamanın gayretinde olalım. Böylece de ömürlük bir mükâfata nailiyet kazanalım.

Rabbimiz, cümlemize bu mübarek günleri rızasına medar olacak kıvamda geçirebilmeyi, son nefesimizin de bir bayram sabahı olmasını lütuf ve keremiyle ihsan eylesin.

Âmin.


Konya iftar menüsü

Konya usulü bir iftar sofrasında şu menü dengeli ve yerel bir tercih olur:

İftariyelikler: Hurma, su, zeytin, peynir çeşitleri
Başlangıç: Bamya çorbası
Ara sıcak: Su böreği ya da peynirli börek
Ana yemek: Etli ekmek yanında mevsim salata
Yan lezzet: Fırın kebabı ya da sac arası tercih edilebilir
Tatlı: Höşmerim ya da güllaç
Geleneksel tamamlayıcı: Tahin-pide

Konya iftar sofralarında çifte kavrulmuş tahinin üzerine pekmez dökülüp karıştırılarak pideyle yenmesi oldukça bilinen ve sevilen bir gelenektir.

Ana yemek tarifi: Konya fırın kebabı

Konya mutfağının en güçlü ana yemeklerinden biridir.

Malzemeler

  • 1 kg kuzu kaburga veya kuzu kol

  • 1 yemek kaşığı tuz

  • 1 su bardağı su

  • 2 yemek kaşığı iç yağ veya kuyruk yağı

  • Servis için pide

Yapılışı

Önce eti iri parçalar hâlinde hazırlayın. Yağlı kısımları ayırmadan kullanmanız lezzeti artırır. Eti fırın kabına ya da tercihen döküm bir tencereye yerleştirin. Üzerine tuzu serpin, suyu ekleyin. İç yağı veya kuyruk yağını da etin üzerine dağıtın.

Kabın ağzını sıkıca kapatın. Önceden ısıtılmış 160-170 derece fırında uzun süre, ağır ağır pişirin. Ortalama 3 ila 4 saat sonunda et lif lif ayrılacak yumuşaklığa ulaşır. Son bölümde kapağı açıp üzerinin hafif kızarmasını sağlayabilirsiniz.

Serviste eti kemiklerinden ayırarak sıcak pide üzerine alın. Yanına közlenmiş biber, soğan salatası ya da sade ayran çok yakışır.


İmsak ve iftar vakitleri

Bölge Merkez İmsak İftar
Konya Konya merkez 05:33 19:04
Konya ilçeleri Karatay 05:33 19:04
Konya ilçeleri Meram 05:33 19:04
Konya ilçeleri Selçuklu 05:33 19:04
Konya ilçeleri Akşehir 05:36 19:09
Konya ilçeleri Beyşehir 05:36 19:07
Konya ilçeleri Cihanbeyli 05:30 19:02
Konya ilçeleri Ilgın 05:35 19:07
Konya ilçeleri Kulu 05:29 19:02
Konya ilçeleri Seydişehir 05:36 19:07
Komşu iller Ankara 05:29 19:03
Komşu iller Aksaray 05:26 18:58
Komşu iller Karaman 05:31 19:02
Komşu iller Eskişehir 05:38 19:12
Komşu iller Niğde 05:24 18:56
Komşu iller Antalya 05:41 19:12
Komşu iller Mersin 05:25 18:56
Büyükşehirler İstanbul 05:43 19:18
Büyükşehirler İzmir 05:54 19:26
Büyükşehirler Bursa 05:44 19:18
Büyükşehirler Adana 05:22 18:53
Büyükşehirler Gaziantep 05:14 18:45
Dünya Mekke 05:15 18:37
Dünya Medine 05:14 18:38
Dünya Londra 04:20 18:12
Dünya Berlin 04:24 18:18
Dünya Moskova 04:38 18:41
Dünya Washington 05:50 19:22

Mübarek Ramazan’ın 25’inci günü

Mübarek Ramazan’ın 25’inci gününe ulaşmanın huzuru ve şükrüyle, rahmet, mağfiret ve bereket iklimi gönülleri kuşatmaya devam ediyor. Oruçla, sabırla, dua ve ibadetle anlam kazanan bu müstesna günler; paylaşmanın, arınmanın ve maneviyatı derinleştirmenin en kıymetli zamanları arasında yer alıyor. Ramazan’ın son bölümüne doğru ilerlerken, 25’inci gün de gönüllerde tefekkürün, dilde duanın ve sofralarda bereketin günlerinden biri olarak idrak ediliyor.

Ayet

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan, ondan da eşini yaratan; ikisinden birçok erkek ve kadın meydana getirip yayan Rabbinize karşı gelmekten sakının. Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah’a karşı gelmekten ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah üzerinizde bir gözetleyicidir.”

Allah ne güzel buyurdu.
(Nisâ Suresi, 1. ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Kim kötü ve çirkin bir iş görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmiyorsa diliyle düzeltsin; buna da gücü yetmezse kalbiyle karşı koysun. Bu da imanın en zayıf derecesidir.”

Allah’ın Resûlü ne güzel buyurdu.
(Müslim, Îmân, 78; Ebû Dâvûd, Salât, 248)

Dua

Allah’ım, kudretinin korumasıyla beni düşmanların tuzaklarından koru.
Lütfunla beni kötülerin şerrinden muhafaza buyur.

Kuvvetlilerin kahrından, zalimlerin zulmünden, hasetçi idarecilerin tuzağından, fesatçıların iftiralarından ve şerlilerin kötülüklerinden Sana sığınırım.

Hamd, âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Allah’ım, ölümü hayata tercih ettirecek belâdan; malın az, ailenin kalabalık olmasından; dünya ve âhiret zararına sebep olan hâllerden; kötü akıbetten ve düşmanlarımızı sevindirecek musibetlerden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi gazabınla öldürme, azabınla helâk etme; bunlardan önce bize âfiyet ver.

Ey ayıpları örten Settâr! Benim ayıplarımı da ört. Rahmetinle beni kuşat, ey merhametlilerin en merhametlisi.

Allah’ım, azgınlık ve taşkınlıktan, felçten, ansızın gelen fitnelerden ve dar geçimden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi en geniş ve en hoş yaşantı ile, en mesut ve en uzun ömürle, en faydalı azıkla rızıklandır.

Âmin

GAZZÂLÎ

1/6

Gazzâlî, 450 (1058) yılında Horasan bölgesinin ilim ve devlet adamlarıyla tanınan merkezi Tûs’ta dünyaya geldi. 451’de doğduğuna dair bir kayıt bulunsa da bu bilgi güvenilir kabul edilmez. Hüccetülislâm ve Zeynüddin gibi lakaplarla anılmış, Batı’da ise Abuhamet ve Algazel adlarıyla tanınmıştır.

Onun nisbesinin “Gazzâlî” mi yoksa “Gazâlî” mi olduğu eski kaynaklarda da tartışılmıştır. Bazı rivayetlerde bu nisbenin Gazâle adlı bir köye dayandığı belirtilirken, yaygın kabul, babasının mesleği olan “gazzâl”, yani yün eğiriciliği ve iplikçiliğe nisbetle “Gazzâlî” şeklindedir. Eski tarih ve tabakat müelliflerinin çoğu da bu görüşü benimsemiştir.

Fars asıllı olduğu kabul edilen Gazzâlî’nin ailesi hakkında bilgiler sınırlıdır. Küçük kardeşi Ahmed el-Gazzâlî sonradan meşhur bir sûfî olmuştur. Babası Muhammed, Tûs’ta iplikçilik yaparak geçimini sağlarken ilim ve tasavvuf çevrelerine de yakınlık gösteren dindar bir kişiydi. Oğullarının iyi bir eğitim almasını arzu etmiş, ömrü buna yetmeyince onları sûfî bir dostuna emanet etmiştir.

Gazzâlî ilk eğitimini, muhtemelen Kur’an, yazı, dil bilgisi ve hesap gibi alanlarda, bu himaye altında aldı. Babasının ve hâmîsinin zühd ve tasavvufa eğilimli yapılarının onun çocukluk dünyasında derin etkiler bıraktığı anlaşılmaktadır. Daha sonra maddî imkânsızlıklar sebebiyle bir medreseye yerleştirildi.

İleri öğrenimine Tûs’ta Ahmed b. Muhammed er-Râzkânî’den fıkıh okuyarak başladı. Ardından Cürcân’a giderek burada İsmâilî nisbesiyle anılan bir âlimden ders aldı. Bu hocanın kimliği tartışmalı olmakla birlikte, onun yalnız fıkıh değil hadis alanında da öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır.

Gazzâlî’nin gençlik dönemine dair en meşhur hatıralardan biri, Cürcân dönüşünde eşkıyalar tarafından soyulmasıdır. Kendisi, en çok ders notlarının alınmasına üzülmüş, eşkıya reisinden hiç olmazsa notlarını geri istemiştir. Eşkıya reisinin, “Bilgiyi kâğıtta değil zihninde taşımalıydın” tarzındaki alayı, onda derin bir tesir bırakmış; Gazzâlî bu olayı ilâhî bir uyarı sayarak notlarını ezberlemiştir. Bu hadise, onun öğrenim metodunun sadece ezbere dayanmadığını, bilginin içselleştirilmesine önem verdiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

473’te (1080) Nîşâbur’a giderek Nizâmiye Medresesi’ne girdi ve dönemin en büyük kelâm âlimlerinden İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin öğrencisi oldu. Bu dönem, onun ilmî kişiliğinin biçimlendiği en önemli safhalardan biridir. Nîşâbur’da fıkıh, hilâf, cedel, akaid, mantık ve felsefeyle meşgul oldu; kısa sürede arkadaşlarını geride bıraktı ve hocasının da takdirini kazandı.

Bu yıllarda tasavvufla bağı tamamen kopmadı. Nîşâbur sûfîlerinin önde gelenlerinden Ebû Ali el-Fârmedî ile irtibatı, onun tasavvufa ilgisini besleyen önemli unsurlardan biri oldu. Ancak bu safhada tasavvuf, daha çok manevî bir yakınlık düzeyinde kaldı; Gazzâlî ilmî çalışmalarını kelâm, fıkıh ve felsefe alanlarında sürdürdü.

Cüveynî’nin vefatından sonra Nizâmülmülk’ün yanına gitti. Burası, âlimlerin, ediplerin ve devlet adamlarının toplandığı çok güçlü bir ilmî ve siyasî merkezdi. Gazzâlî burada yaptığı tartışmalarla şöhretini daha da artırdı. Nizâmülmülk’ün onu himaye etmesi, hem ilmî kudretinin hem de siyasî-dinî mücadelede ondan beklenen rolün bir göstergesiydi.

484’te (1091) Bağdat Nizâmiye Medresesi’ne müderris tayin edildi. Bu görevi, onu İslâm dünyasının en tanınmış âlimlerinden biri hâline getirdi. Bağdat’ta yüzlerce talebeye ders verdi; aynı zamanda en verimli telif dönemlerinden birini yaşadı. Fıkıh, usûl, mantık, kelâm ve felsefe alanlarında peş peşe eserler kaleme aldı.

Fakat bu dış başarıya rağmen, iç dünyasında derin bir sorgulama başlamıştı. Kelâmı, felsefeyi, Bâtınîliği ve tasavvufu tek tek inceledi; hakikate ulaşma yollarını aradı. Sonunda tasavvufun yalnız nazarî bilgiyle değil, yaşantı, hâl ve ahlâkî dönüşümle kavranabileceği kanaatine vardı. Bu süreç, onda derin bir ruhî bunalıma dönüştü.

Kendi ifadesiyle, öğretimdeki niyetinin tam anlamıyla Allah rızası olmadığını, makam ve şöhret arzusunun kendisini kuşattığını fark etti. Bu iç muhasebe, zamanla psikolojik ve bedensel rahatsızlıklara yol açtı. Ders veremez hâle geldi, iştahı kesildi, takatten düştü. Doktorlar, hastalığın aslında ruhî bir kriz olduğunu söylediler.

Bunun üzerine Bağdat’taki görevini bırakmaya karar verdi. Fazla malını dağıttı, medresedeki yerini kardeşi Ahmed’e bıraktı ve 488 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Dışarıya hac yolculuğu yapacakmış gibi görünse de asıl amacı, dünyadan ve makamdan uzaklaşıp manevî arınmaya yönelmekti.

GAZZÂLÎ

2/6

Gazzâlî, Bağdat’tan ayrıldıktan sonra Şam’a gitti ve burada yaklaşık iki yıl kadar inzivâ hayatı yaşadı. Emeviyye Camii’nde kendisini ibadet, riyâzet, nefs tezkiyesi ve kalp tasfiyesine verdi. Ardından Kudüs’e geçti; burada da aynı şekilde uzlet ve murakabe ile meşgul oldu. Daha sonra hac için Hicaz’a gitti, Mekke ve Medine’yi ziyaret etti. Bir müddet sonra da memleket özlemi ve çocuklarının çağrısı üzerine Horasan’a döndü.

Bu inzivâ döneminin tam kronolojisi kaynaklarda farklı şekillerde anlatılır. Ancak genel kabul, onun 1095 sonlarıyla 1097 civarı arasında Şam, Kudüs ve Hicaz hattında dolaştığı, daha sonra da Horasan bölgesine geçtiği yönündedir. Bu yıllar, onun hem tasavvufî tecrübelerini derinleştirdiği hem de en önemli eserlerini kaleme aldığı dönemdir.

Gazzâlî’nin inzivâ yıllarında Haçlı saldırılarından ve özellikle Kudüs’ün işgalinden açıkça söz etmemesi dikkat çekmiştir. Bazı araştırmacılar bunu içe dönüklükle açıklamışsa da, başka araştırmacılar onun o sırada Horasan’da bulunmuş olabileceğini ve ülkeyi tehdit eden Bâtınîlik gibi iç tehlikelerle meşgul olduğunu belirtmişlerdir. Nitekim kendisi de bu yıllarda Bâtınîliğe karşı çeşitli reddiyeler kaleme almıştır.

İnzivâ döneminde yazdığı eserler arasında en meşhuru hiç şüphesiz İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında el-Maḳṣadü’l-esnâ, Bidâyetü’l-hidâye, Cevâhirü’l-Ḳurʾân, Fayṣalü’t-tefriḳa, Kimyâ-yı Saʿâdet, Eyyühe’l-veled gibi eserler de bu dönemin ürünleridir. Bu eserler, onun fikrî dönüşümünü ve tasavvuf ağırlıklı yeni yönelişini açık biçimde yansıtır.

499’da (1106) Nîşâbur’a dönerek Nizâmiye Medresesi’nde yeniden ders vermeye başladı. Ancak bu ikinci öğretim dönemindeki anlayışı, Bağdat’taki ilk müderrislik yıllarından farklıydı. Kendisi bunu, “O zaman mevki kazandıran ilmi öğretiyordum; şimdi ise mevki terk ettiren ilme çağırıyorum” sözüyle ifade eder. Artık hedefi sadece bilgi üretmek değil, insanları kalp temizliğine, ihlâsa ve hakikate yöneltmekti.

Buna rağmen, resmî görev hayatı uzun sürmedi. Üç yılı aşkın bir zaman sonra yeniden Tûs’a çekildi. Burada evinin yanına hem fukaha için bir medrese hem de sûfîler için bir hankah yaptırdı. Hayatının son yıllarını ders vererek, talebe yetiştirerek, gönül ehliyle sohbet ederek ve eser yazarak geçirdi. Aynı dönemde hadis ilmiyle de daha yoğun şekilde meşgul oldu.

14 Cemâziyelâhir 505’te (18 Aralık 1111) Tûs’ta vefat etti. Firdevsî’nin mezarının yakınlarına defnedildiği kabul edilir. Bugün Hârûniyye adıyla bilinen yapının onun türbesi olabileceği yönünde kuvvetli kanaatler bulunmaktadır.

Felsefesi: Şüphecilik ve Bilgi Anlayışı

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde yalnızca fakih ve mutasavvıf değil, aynı zamanda çok güçlü bir bilgi teorisyeni olarak da öne çıkar. Onun en belirgin yönlerinden biri, gerçeğe ulaşma arzusunu kör taklitle değil, sorgulama ve tahkikle beslemesidir. Kendisinin ifadesiyle, hakikati arama isteği daha çocukluk çağlarından itibaren fıtratında vardı. Bu yüzden gelenek yoluyla edinilmiş inançlarla yetinmedi; bunların sağlam temeller üzerine oturup oturmadığını araştırdı.

el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl’de anlattığına göre, önce bilginin ne olduğunu ve hangi bilgi türünün gerçekten kesin sayılabileceğini sorguladı. Ona göre kesin bilgi, içinde hiçbir şüphe payı taşımayan bilgidir. Matematiksel doğrular bu bakımdan örnek teşkil eder. Fakat o, bu noktada da durmayıp duyu bilgilerini ve aklın ilk prensiplerini eleştiriye tâbi tuttu. Duyuların yanılabildiğini, örneğin gölgenin sabit sanıldığı hâlde aslında hareket ettiğini fark etti. Ardından aklın zorunlu hükümlerinin de sorgulanabilir olup olmadığını düşündü.

Bu sorgulama onu derin bir şüphe krizine sürükledi. Rüya ile uyanıklık arasındaki ilişkinin, duyular ve akıl bakımından düşündürücü olduğunu belirtti. Nasıl ki insan rüyada gerçek sandığı şeylerin uyanınca hayal olduğunu anlıyorsa, belki de aklın verileri de daha yüksek bir idrak seviyesinden bakıldığında eksik veya yanlış görünebilirdi. Böylece kısa süreli ama sarsıcı bir şüphe dönemine girdi.

Gazzâlî’ye göre bu kriz, aklî delillerle değil, Allah’ın kalbine attığı bir nur sayesinde aşıldı. Böylece aklın zorunlu bilgilerine yeniden güven duydu. Ancak bu dönüş, aklın sınırsız otoritesini kabul etmek anlamına gelmiyordu. Onun vardığı sonuç şuydu: Akıl, mantık, matematik ve deney alanlarında güvenilir bir araçtır; fakat metafizik, ulûhiyyet ve nihai hakikat meselelerinde kendi başına yeterli değildir. Bu alanlarda vahyin rehberliğine ve kalbin nuruna ihtiyaç vardır.

Gazzâlî’nin akıl anlayışı çok katmanlıdır. Akıl, bir yönüyle insana doğuştan verilen bilgi yeteneği; bir yönüyle ilk prensipleri kavrama gücü; bir yönüyle tecrübelerle gelişen muhakeme kabiliyeti; bir yönüyle de arzuların baskısından kurtularak geleceği kestirebilme ve doğruyu seçebilme yetisidir. O, özellikle bu son yönüyle aklı ahlâkî olgunluğun temeli olarak görür.

Bu yaklaşım, onu ne akıl düşmanı ne de katı rasyonalist yapar. O, aklı küçümsemez; fakat sınırlarını tayin eder. Aklı doğru yerine koyar, vahyi de aklın alternatifi değil, onu aşan ve tamamlayan bir kılavuz kabul eder.

GAZZÂLÎ

3/6

Mantık Anlayışı

Gazzâlî’nin İslâm düşüncesine en büyük katkılarından biri, mantığı dinî ilimlerle meşru ve sistemli biçimde ilişkilendirmesidir. Ondan önce de bazı âlimler mantıkla ilgilenmişti; ancak mantığın kelâm, fıkıh ve usûl-i fıkıh alanlarında açıkça kullanılmasına kapı açan kişi büyük ölçüde Gazzâlî olmuştur.

Ona göre mantık, filozoflara ait yabancı ve sakıncalı bir alan değil, doğru düşünmenin ölçüsüdür. Bir akıl yürütmenin sahih olup olmadığını anlamak, delilin yapısını çözmek, tanım ve kıyasın doğru kurulup kurulmadığını görmek için mantık gereklidir. Bu yüzden, mantık bilmeyenin ilminden tam güvenle söz edilemeyeceğini söyler.

Gazzâlî, mantığın özünün Kur’an’ın düşünme yöntemleriyle çelişmediğini, aksine doğru ölçü anlamına gelen “el-kıstâsü’l-müstakīm” fikrinin Kur’an’da da bulunduğunu savunur. Ona göre mantığın reddi, gerçekte sağlam muhakemeyi reddetmek olur. Sorun mantığın kendisinde değil, onu yanlış yerlere uygulayanlarda ya da metafizik alanda kesinlik varmış gibi davranan filozoflardadır.

Gazzâlî’nin mantıkta yaptığı önemli bir yenilik de, Aristocu terimleri İslâmî ilimlerde kullanılan dile yaklaştırmasıdır. Böylece mantığı sadece filozofların değil, fakihlerin ve kelâmcıların da kullanabileceği bir alet hâline getirmiştir.

Determinizm ve Sebep-Sonuç Eleştirisi

Gazzâlî’nin en çok yankı uyandıran görüşlerinden biri, sebep-sonuç ilişkisine dair değerlendirmesidir. Ona göre tabiatta olayların belli düzen içinde meydana gelmesi inkâr edilemez; ancak bu düzenin zorunlu ve kendi başına işleyen mutlak bir sebep-sonuç zinciri olduğu söylenemez. Ateşin pamuğu yakması, ilâcın hastayı iyileştirmesi gibi olaylar sürekli aynı şekilde tecrübe edildiği için insanlar bunlar arasında zorunlu bağ kurarlar; oysa bu, Allah’ın âdetinin böyle cereyan etmesinden ibarettir.

Gazzâlî, ateşin gerçek anlamda fail olmadığını, failin Allah olduğunu söyler. Ateşin yakması, Allah’ın o anda yakmayı yaratmasıyla gerçekleşir. Allah dilerse ateş yakmaz; nitekim mucize anlayışı da bunu gerektirir. Böylece Gazzâlî, filozofların tabiatta zorunlu sebep-sonuç ilişkisi bulunduğu düşüncesine karşı çıkar.

Ancak bu tavır, onun tabiatta düzensizlik savunduğu anlamına gelmez. O, Allah’ın âlemde bir nizam koyduğunu, insan zihninin de bu düzeni fark ederek bilgi ürettiğini kabul eder. Fakat bu düzenin bağımsız bir tabiat zorunluluğu değil, ilâhî irade ve hikmetin eseri olduğunu vurgular.

İslâm Meşşâî Felsefesine Yönelttiği Tenkid

Gazzâlî’nin filozoflara en sistemli eleştirisi Tehâfütü’l-felâsife adlı eserindedir. Ondan önce kelâmcıların filozofları yeterince anlamadan ve dağınık şekilde eleştirdiğini düşünür. Bu nedenle önce Maḳāṣıdü’l-felâsife’yi yazarak İslâm filozoflarının görüşlerini tarafsız biçimde özetlemiş, sonra bu fikirleri Tehâfütü’l-felâsife’de tenkit etmiştir.

Onun hedef aldığı felsefe, genel anlamda düşünce değil; Fârâbî ve İbn Sînâ çizgisindeki Aristocu-Yeni Eflâtuncu metafiziktir. Mantık ve matematik gibi alanları din açısından zararsız, hatta faydalı görür. Tabiat bilimlerini de toptan reddetmez. Asıl itirazı, metafizik ve ilâhiyyât alanında kesin bilgiye ulaşılmış gibi konuşulmasınadır.

Filozofları özellikle üç meselede küfürle itham eder:

  1. Âlemin ezelî olduğunu savunmaları,
  2. Allah’ın cüz’iyyâtı bilmediğini ya da farklı tarzda bildiğini ileri sürmeleri,
  3. Cismanî haşri inkâr etmeleri.

Bunların dışında kalan meselelerde onları bid‘atla suçlar ama doğrudan tekfir etmez. Burada önemli olan, onun felsefeye toptan savaş açmamış olmasıdır. Aksine mantığı kullanmış, bilgi ve düşünce alanında tahkiki savunmuş, fakat metafiziğin sınırlarını çizmiştir.

Mişkâtü’l-envâr ve Tasavvufî Ontoloji

Hayatının son döneminde kaleme aldığı Mişkâtü’l-envâr, Gazzâlî’nin düşünce dünyasındaki son ve en yoğun aşamalardan biridir. Burada “nur” kavramı etrafında bir varlık ve bilgi teorisi kurar. Allah gerçek nurdur; diğer bütün varlıklar ise varlıklarını O’ndan alan, O’nun nuruyla ayakta duran mevcudatlardır. Bu yüzden hakiki varlık yalnız Allah’a aittir.

Bu ifadeler bazılarına göre vahdet-i vücûdu çağrıştırsa da Gazzâlî, Allah ile kul arasında ontolojik birleşmeyi açık biçimde kabul etmez. Ona göre sûfîlerin vecd hâlinde kullandıkları bazı ifadeler, aşkın coşkusundan doğmuş taşkın sözlerdir. Allah ile kulun hakiki mânada birleşmesi değil, kulun şuurunda dünya ilgilerinin silinmesi söz konusudur.

Bu eserinde bilgi de nura benzetilir. Duyular, hayal, akıl ve kalp gibi farklı idrak dereceleri vardır; en üstün bilgi ise ilâhî nurla kalpte gerçekleşen keşf ve mârifettir. Böylece Gazzâlî, felsefî çözümlemeyi tasavvufî tecrübeyle birleştiren özgün bir çizgi ortaya koyar.

GAZZÂLÎ

4/6

Ahlâk Anlayışı

Gazzâlî’nin düşünce dünyasında ahlâk, merkezî bir yere sahiptir. Onun en önemli ahlâk eseri İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bunun yanında Mîzânü’l-ʿamel, el-Maḳṣadü’l-esnâ, Kimyâ-yı Saʿâdet ve başka eserlerinde de ahlâka geniş yer verir. O, gelenekçi dinî ahlâkla tasavvufî ve felsefî ahlâkı kaynaştırmayı başarmış önemli bir düşünürdür.

Ahlâkın temel kaynağı olarak Kur’an ve Sünnet’i esas alır. Ancak bununla yetinmez; sûfîlerin tecrübelerinden, hikmet geleneğinden ve özellikle Eflâtun, Aristo ve İbn Miskeveyh gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanır. Yine de onun sistemi, özünde İslâmî bir ahlâk sistemidir. Felsefeden aldığı kavramları dinî çerçevede yeniden yorumlar.

Gazzâlî’ye göre insanın en büyük görevi kendini tanımaktır. Kendini tanıyan, Rabbi’ni de tanıma yoluna girer. İnsanın asıl değeri bedeninde değil, ruhunda, kalbinde ve aklında ortaya çıkar. Ona göre ruh, kalp, nefis ve akıl kavramları farklı yönlerden aynı insanî merkeze işaret eder. İnsan, duyular dünyasının ötesine geçebilen, ilâhî hitaba muhatap olan, bilgi ve ahlâk sahibi bir varlıktır.

Beden de önemsiz değildir. Gazzâlî, insanı sırf ruh olarak görmez. Beden, ruhun dünyadaki yolculuğunda ona eşlik eden ve ona hizmet eden araçtır. Bu nedenle bedenin ihtiyaçlarını düzenleyen tıp, hukuk ve maişet de küçümsenemez. Ancak bedenin istekleri aklın ve ruhun emrine girmelidir; aksi hâlde insan, hayvanî arzuların tutsağı olur.

İrade, Hürriyet ve Ahlâkî Sorumluluk

Gazzâlî iradeyi, insanın bildiği bir iyiyi seçip ona yönelmesi şeklinde tanımlar. Gerçek iradî fiil, bilinçli, amaçlı ve tercih edilmiş bir fiildir. Ona göre insanın fiillerinde seçme unsuru vardır. Bu sebeple insan ne tamamen cebir altındadır ne de Allah’tan bağımsız bir faildir.

Eş‘arî çizgiye yakın duran Gazzâlî, Allah’ın kulların fiillerini yarattığını, fakat kulun da bu fiilleri “kesb” ettiğini savunur. Başka bir ifadeyle, irade ve kudret de Allah’ın yaratmasıyla insanda bulunur; insan da bunlarla tercihte bulunur. Böylece hem ilâhî kudret hem de ahlâkî sorumluluk korunmuş olur.

Ancak Gazzâlî, irade özgürlüğünü sadece teorik bir mesele olarak ele almaz. Ona göre insanın gerçek özgürlüğü, şehvet, gazap, hırs ve kibir gibi nefsânî kuvvetlerden kurtulabildiği ölçüde gerçekleşir. Ahlâk, bu bakımdan insanın kendi nefsine karşı mücadelesidir. Riyâzet ve mücâhede bu yüzden önemlidir.

Fazilet ve Rezîletler

Gazzâlî, klasik fazilet anlayışını benimser; hikmet, şecaat, iffet ve adalet temel erdemlerdir. Ancak o, bunları sadece teorik biçimde sıralamaz; insan ruhunun hastalıklarını ayrıntılı şekilde tahlil eder. Özellikle İḥyâʾ’ın üçüncü cildinde kibir, riya, haset, öfke, kin, mal tutkusu, makam sevgisi, boş konuşma, şehvet düşkünlüğü gibi yıkıcı ahlâkî hastalıkları ele alır.

Ona göre ahlâkî kötülükler, tıpkı bedensel hastalıklar gibi teşhis ve tedavi edilmesi gereken hastalıklardır. İnsan kendi kusurunu fark etmedikçe ıslah yoluna giremez. Bu yüzden nefis muhasebesi, murakabe ve tövbe onun ahlâk anlayışında büyük yer tutar.

Eserlerinin dördüncü cildinde ise tövbe, sabır, şükür, havf, reca, fakr, zühd, tevekkül, muhabbet, rıza, ihlâs, doğruluk, tefekkür ve ölüm şuuru gibi kurtarıcı erdemleri işler. Bu çerçevede tasavvufî erdemler, onun ahlâk felsefesinin tamamlayıcı unsuru hâline gelir.

Yükümlülük ve İbâhiyye Eleştirisi

Gazzâlî’nin önem verdiği konulardan biri de ahlâkî ve dinî yükümlülüğün korunmasıdır. Ona göre bazı bâtınî gruplar ve bazı aşırı sûfîler, hakikate ulaşınca şer‘î yükümlülüklerin düşeceğini savunarak büyük bir sapmaya düşmüşlerdir. Bu anlayış, dinî ve ahlâkî sorumluluğu ortadan kaldırdığı için kabul edilemez.

O, Bâtınîleri ve ibâhî eğilimli sûfîleri bu yüzden sert biçimde eleştirir. Hakikate ulaşmak, haramı helâl kılmaz; mârifet, ibadetin ve takvanın yerine geçmez. Kul her zaman kuldur, Rab her zaman Rabdir. Bu ilke, onun tasavvufunun da sınırını belirler.

Değerler ve Ahlâkın Temeli

Gazzâlî’ye göre iyilik ve kötülük sırf akılla mutlak biçimde belirlenemez. İnsanlar çoğu zaman kendi yararlarını esas alarak hüküm verirler; bu da ahlâkı izâfîleştirir. Bu yüzden ahlâkın nihai temeli ilâhî buyruktur. Aklın görevi, vahyin bildirdiği iyiyi ve kötüyü anlamak, kavramak ve uygulamaktır.

Bununla birlikte Gazzâlî, ahlâkı kuru bir emirler sistemi hâline getirmez. Ahlâkın nihai hedefini mârifetullah, yani Allah’ı tanıma ve O’na yakınlık olarak belirler. En yüksek mutluluk, Allah sevgisi ve O’na yakınlıkla gerçekleşir. Böylece o, hem normatif hem de gayeci bir ahlâk anlayışını sentezler.

GAZZÂLÎ

5/6

Kelâm İlmindeki Yeri

Gazzâlî’nin yaşadığı V. (XI.) yüzyıl, kelâm tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. O, kelâmın hem yöntemini hem de meselelerini yeniden değerlendiren bir isimdir. Klasik kelâmcıların çoğu mantığa mesafeli durmuşken, Gazzâlî mantığı bu ilmin vazgeçilmez araçlarından biri hâline getirdi. Bu yönüyle mütekaddimîn döneminden müteahhirîn dönemine geçişin en belirgin simalarından biri kabul edilir.

Ona göre kelâm ilmi farz-ı kifâyedir. Herkesin bu ilimle meşgul olması gerekmez; ancak bid‘atçı görüşlerle mücadele etmek, şüpheleri gidermek ve inancı savunmak için her dönemde kelâm bilen âlimlerin bulunması gerekir. Bununla birlikte kelâmın herkese açık şekilde öğretilmesini doğru bulmaz. Fıkhı gıdaya, kelâmı ise ilâca benzetir; gıda herkese lâzımdır, fakat ilâç herkese verilmez.

Gazzâlî, kelâmcıların tarih boyunca dine büyük hizmet ettiklerini kabul eder. Bununla birlikte onları, çoğu zaman rakiplerinden aldıkları öncüllerle hareket etmek, gereksiz tartışmalara girmek ve cedeli öne çıkarmakla eleştirir. Ona göre cedel çoğu zaman hakikati değil, üstün gelme arzusunu besler. Bu da taassubu artırır, gerçeğe ulaşmayı zorlaştırır.

Bâtınîlik ve filozoflarla mücadelede kelâmı aktif biçimde kullanan Gazzâlî, özellikle Bâtınîler’e karşı yazdığı eserlerle büyük etki uyandırdı. Onların dinî kavramları keyfî biçimde te’vil ederek İslâm’ın temel inançlarını aşındırdıklarını savundu. Bâtınîliğe karşı mücadelesi, sadece teorik değil, aynı zamanda siyasî ve toplumsal bir savunma niteliği taşıyordu.

Ulûhiyyet, Nübüvvet ve Âhiret Görüşleri

Gazzâlî, Allah’ın varlığını ispat ederken sadece hudûs deliline dayanmaz; evrendeki nizam, hikmet ve düzeni de güçlü bir delil olarak görür. Ona göre insan, kâinattaki ince düzen üzerinde düşünürse bunun üstün bir yaratıcıya delâlet ettiğini açıkça fark eder. Kur’an’ın bu konuda yeterli rehberliği sunduğunu, filozofların ve kelâmcıların fazla zorlayıcı tartışmalarının ise bazen kafa karıştırabildiğini ifade eder.

Allah’ın sıfatları konusunda Ehl-i sünnet çizgisini benimser. Haberî sıfatlar konusunda ise teşbihi andıran lafızların dil kuralları çerçevesinde uygun biçimde te’vil edilebileceğini söyler. Ancak bunu herkesin yapamayacağını, halkın bu tür tartışmalardan uzak tutulmasının daha doğru olduğunu düşünür.

Nübüvvet konusunda aklın önemli olduğunu, fakat nübüvvetin yalnız aklî kıyaslarla değil, hayatın ve vahyin ışığında kavranabileceğini savunur. Ona göre peygamberlik, aklın üstünde ama akla aykırı olmayan bir idrak alanıdır. Peygamberler, gayb âleminden vahiy alan seçkin insanlardır. Bu, sadece hayal gücünün ürünü değil, dıştan gelen hakiki bir ilâhî bildirimdir.

Âhiret konusunda ise cismanî dirilişin, cennet ve cehennemin, hesap ve mizanın inkâr edilemeyeceğini savunur. Filozofların bu hususları sadece ruhânî veya sembolik anlamda yorumlamalarını kabul etmez.

İman, Küfür ve Tekfir Meselesi

Gazzâlî’ye göre iman, özünde kesin tasdiktir. Ancak bu tasdikin dereceleri vardır. Burhanî tasdik en yüksek mertebedir; halkın taklitle elde ettiği iman ise bundan aşağı bir seviyede olsa da geçerlidir. Bu sebeple o, sıradan müminlerin imanını küçümsemez.

Tekfir konusunda ise dikkatli ve ölçülüdür. Müslümanları kolayca küfürle itham etmeyi doğru bulmaz. Ehl-i kıblenin, açık bir şekilde Peygamber’i yalanlamadığı veya dinin kesin hükümlerinden birini inkâr etmediği sürece tekfir edilmemesi gerektiğini savunur. Ancak filozofların üç temel meselede nassı açıkça çiğnediğini düşündüğü için onları o konularda tekfir eder.

Fıkıh ve Usûl-i Fıkıhtaki Yeri

Gazzâlî, Şâfiî mezhebine bağlı bir âlim olmakla birlikte sadece nakil yapan biri değildir. Mezhep içinde sistemleştiren, ayıklayan ve usûl üreten güçlü bir hukukçudur. Fıkıh alanında el-Basîṭ, el-Vasîṭ, el-Vecîz gibi eserleri; usûl-i fıkıhta ise en önemli eseri el-Müstaṣfâ büyük tesir bırakmıştır.

el-Müstaṣfâ, usûl-i fıkıh tarihinde sistematik yapısıyla öne çıkar. Gazzâlî burada mantık mukaddimesi ile başlar ve usûl meselelerini dört ana eksende işler: hüküm, deliller, hüküm çıkarma yöntemleri ve ictihad. Bu düzen, sonraki usûl literatüründe derin izler bırakmıştır.

Kaynaklar konusunda Kur’an, sünnet ve icmâı esas alır. Kıyası ise bağımsız kaynak değil, kaynaklardan hüküm çıkarma yöntemi olarak görür. Maslahat kavramını da önemser; ancak onu başlı başına sınırsız bir delil hâline getirmez. Maslahatın şer‘î maksatlarla uyumlu olması gerektiğini savunur. Zaruriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât şeklindeki meşhur maslahat tasnifinin sistemli biçimde şekillenmesinde onun büyük payı vardır.

İctihad konusunda ölçülü ve canlı bir yaklaşım benimser. Ona göre ictihad kapısı kapanmış değildir. Gerekli şartları taşıyan âlimlerin yeni meselelerde hüküm üretmesi gerekir. Aynı zamanda bazı alanlarda kısmî uzmanlıkla ictihad yapılabileceğini de kabul eder.

Tasavvufî Görüşleri

Gazzâlî, tasavvufu İslâm toplumunda meşrulaştıran ve ona güçlü bir dinî zemin kazandıran en etkili düşünürlerden biridir. Ondan önce tasavvuf, kimi çevrelerde şüpheyle karşılanıyordu. Gazzâlî ise hem fıkıh ve kelâm birikimi hem de şahsî tecrübesi sayesinde tasavvufu şeriatla uyumlu biçimde savundu.

Onun tasavvuf anlayışı, ölçülü ve merkezî çizgide yer alır. Şeriatla hakikati birbirinden koparmaz. Zâhir ile bâtını birleştirir. Gerçek tasavvuf, ona göre ne kuru şekilciliktir ne de sorumluluğu ortadan kaldıran taşkın bir mistisizmdir. Hakiki sûfî, kalbini arındıran, ahlâkını güzelleştiren ve şeriata bağlı kalan kişidir.

Gazzâlî, tasavvufî bilginin nazarî öğrenimle değil, yaşantı ile elde edileceğini vurgular. Bu yüzden tasavvufun asıl farkı “tatmak”tır. Nasıl hasta olmayan biri hastalığın ne olduğunu tam anlayamazsa, tasavvuf yolunu yaşamayan da onun hakikatini sadece kitaplardan kavrayamaz.

Allah ile kul arasında hulûl veya ittihad tarzı bir birleşmeyi kabul etmez. Bununla birlikte vecd hâlinde söylenmiş bazı sûfî sözlerini bütünüyle mahkûm etmez; bunları coşkunluk hâlinin taşkın ifadeleri olarak yorumlar. Böylece hem tasavvufu savunur hem de sınırlarını çizer.

GAZZÂLÎ

6/6

Eserleri

Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinde en çok eser veren müelliflerden biridir. Ona nisbet edilen eser sayısı çok daha fazla olmakla birlikte, gerçekten kendisine ait olanların sayısı bile son derece yüksektir. Eserleri fıkıh, usûl, kelâm, mantık, felsefe, tasavvuf, ahlâk ve siyaset gibi birçok alanı kapsar.

Başlıca eserleri

Fıkıh ve usûl alanında:

  • el-Menḫûl
  • el-Basîṭ
  • el-Vasîṭ
  • el-Vecîz
  • el-Müstaṣfâ

Mantık ve metodoloji alanında:

  • Miʿyârü’l-ʿilm
  • Miḥakkü’n-naẓar
  • Şifâʾü’l-ġalîl
  • el-Ḳısṭâsü’l-müstaḳīm

Kelâm alanında:

  • el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād
  • Fayṣalü’t-tefriḳa
  • İlcâmü’l-ʿavâm
  • Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye

Felsefe ve eleştiri alanında:

  • Maḳāṣıdü’l-felâsife
  • Tehâfütü’l-felâsife
  • Mişkâtü’l-envâr
  • el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl

Tasavvuf ve ahlâk alanında:

  • İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn
  • Mîzânü’l-ʿamel
  • Bidâyetü’l-hidâye
  • Kimyâ-yı Saʿâdet
  • Eyyühe’l-veled
  • Naṣîḥatü’l-mülûk

Bu eserler arasında özellikle İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn, İslâm dünyasında benzersiz bir etki bırakmıştır. Bu kitap, ibadetlerden ahlâka, kalp hastalıklarından kurtarıcı erdemlere kadar dinî hayatı bütünüyle ele alır ve zahirî ilimlerle bâtınî terbiyeyi aynı potada toplar.

İslâm Düşüncesine Etkileri

Gazzâlî’nin etkisi son derece geniştir. Kelâmda mantığın kullanımını meşrulaştırmış, felsefede sınır belirleyici bir eleştiri ortaya koymuş, tasavvufu Sünnî dünya içinde güçlü bir konuma taşımış, ahlâkı derinleştirmiş, usûl-i fıkıhta yeni bir sistem kurmuştur.

Kelâmda onun açtığı yol, Fahreddin er-Râzî ve sonrasındaki müteahhirîn kelâmı üzerinde belirleyici olmuştur. Mantığın dinî ilimlerde araç olarak kullanılmasını yaygınlaştıran çizgi büyük ölçüde onun sayesinde güç kazanmıştır.

Felsefeye etkisi ise iki yönlüdür. Bir yandan metafizik iddiaların sınırsızlığını eleştirerek filozofları savunmaya zorlamış, diğer yandan düşünce disiplinini ve mantığı güçlendirmiştir. Felsefeye karşı çıkarken bile felsefî ciddiyeti korumuş, bu yüzden hem filozoflar hem kelâmcılar üzerinde iz bırakmıştır.

Ahlâk alanında İḥyâʾ ve diğer eserleri asırlarca okunmuş, şerh edilmiş, özetlenmiş, medrese ve tekke çevrelerinde temel başvuru kaynakları arasına girmiştir. Tasavvufta ise Gazzâlî, tasavvufu meşrulaştıran ve onu bid‘at şüphesinden büyük ölçüde kurtaran isim olarak kabul edilmiştir.

Fıkıh ve usûlde ise özellikle Şâfiî mezhebi üzerinde çok kuvvetli tesiri vardır. Bununla birlikte maslahat, kıyas, ictihad ve sistematik usûl yaklaşımı üzerinden diğer mezheplerin hukuk düşüncesini de dolaylı biçimde etkilemiştir.

Batı Dünyasına Etkileri

Gazzâlî’nin bazı eserleri erken dönemlerde İbrânîce ve Latince’ye çevrilmiştir. Özellikle Maḳāṣıdü’l-felâsife, Batı’da tanınan ilk eserlerinden biri olmuştur. Bu eser, bir süre onun Aristocu bir filozof sanılmasına bile yol açmıştır. Sonradan Tehâfütü’l-felâsife, Mişkâtü’l-envâr, Mîzânü’l-ʿamel gibi eserleri de farklı yollarla Batı dünyasında tanınmıştır.

Onun Batı üzerindeki etkisinin doğrudan mı yoksa dolaylı mı olduğu her zaman açık değildir. Ancak özellikle şüphe, sebep-sonuç ilişkisi, Tanrı bilgisi, ahlâk ve iç tecrübe gibi konularda bazı Ortaçağ ve modern Batı düşünürleriyle benzerlikler dikkat çekmiştir. Descartes, Pascal, Hume ve Kant ile arasında paralellikler kuran araştırmalar bu yüzden oldukça fazladır.

Hakkındaki Tartışmalar

Gazzâlî büyük bir hayranlık kadar ciddi eleştirilerin de konusu olmuştur. Kimi âlimler onu İslâm’ın hücceti ve müceddidi sayarken, kimileri özellikle İḥyâʾ’daki zayıf hadisler, tasavvufî yorumlar ve filozoflardan etkilenmiş olması sebebiyle eleştirmiştir. Hanbelî ve Selefî çizgideki bazı âlimler, onun bazı fikirlerine sert şekilde karşı çıkmıştır.

Buna rağmen genel tablo açıktır: Gazzâlî, İslâm düşünce tarihinin en büyük, en etkili ve en çok tartışılan simalarından biridir. Kelâmcı, fakih, mutasavvıf, ahlâkçı ve filozof olarak çok yönlü bir dehayı temsil eder. Gerçeği arama azmi, ilimle amel arasındaki ilişkiyi sürekli vurgulaması ve dinî düşünceyi içten yenileme çabası, onu çağını aşan bir isim hâline getirmiştir.

Iğdır için iftar menüsü

İftariyelik
Hurma, su, zeytin, beyaz peynir, tereyağı, lavaş

Çorba
Ayran aşı çorbası

Ana yemek
Iğdır usulü bozbaş

Yanında
Şehriyeli pirinç pilavı veya bulgur pilavı
Mor soğan, maydanoz ve sumaklı salata

Tatlı
Taş kadayıf veya şerbetli bir tatlı
İçecek olarak da hoşaf ya da ayran


Ana yemek: Iğdır usulü bozbaş

Bozbaş, Iğdır ve çevresinde sevilen, etli ve nohutlu, doyurucu bir yemektir. İftar için de çok uygundur.

Malzemeler

  • 750 gram kemikli kuzu eti veya iri doğranmış kuşbaşı kuzu eti

  • 1 su bardağı nohut

  • 2 orta boy soğan

  • 2 yemek kaşığı tereyağı

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • 3-4 adet patates

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 çay kaşığı pul biber

  • 6-7 su bardağı sıcak su

Yapılışı

Nohudu bir gece önceden ıslatın.

Tencereye tereyağını alın. Yemeklik doğranmış soğanları hafifçe kavurun. Eti ekleyip suyunu salıp çekene kadar çevirin. Ardından salçayı ilave edip birkaç dakika daha kavurun.

Islatılmış nohudu süzüp tencereye ekleyin. Üzerine sıcak suyu dökün. Et ve nohut yumuşamaya başlayana kadar orta ateşte pişirin.

Patatesleri iri parçalar hâlinde doğrayın. Tencereye ekleyin. Tuz, karabiber ve pul biberi ilave edin. Patatesler de yumuşayıncaya kadar pişirmeye devam edin.

Yemek hafif sulu kalmalı, et iyice lokum gibi pişmelidir. İsterseniz servis ederken üzerine az miktarda karabiber serpebilirsiniz.

Servis önerisi

Bozbaşı sıcak şekilde, yanında pirinç pilavı ve lavaşla servis edebilirsiniz. İftarda önce hafif bir çorba, ardından bozbaş çok dengeli olur.

İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Merkez İmsak İftar
Konya 05:34 19:03

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Ahırlı 05:36 19:05
Akören 05:35 19:04
Akşehir 05:38 19:08
Altınekin 05:32 19:02
Beyşehir 05:38 19:07
Bozkır 05:36 19:05
Cihanbeyli 05:32 19:02
Çeltik 05:36 19:06
Çumra 05:33 19:02
Derbent 05:36 19:05
Derebucak 05:39 19:07
Doğanhisar 05:37 19:07
Emirgazi 05:30 18:59
Ereğli 05:28 18:57
Güneysınır 05:34 19:03
Hadim 05:37 19:06
Halkapınar 05:27 18:56
Hüyük 05:38 19:07
Ilgın 05:36 19:06
Kadınhanı 05:35 19:05
Karapınar 05:30 18:59
Karatay 05:34 19:03
Kulu 05:31 19:01
Meram 05:34 19:03
Sarayönü 05:35 19:05
Selçuklu 05:34 19:03
Seydişehir 05:37 19:06
Taşkent 05:36 19:05
Tuzlukçu 05:37 19:07
Yalıhüyük 05:37 19:06
Yunak 05:35 19:05

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:28 18:57
Ankara 05:31 19:02
Afyonkarahisar 05:41 19:11
Eskişehir 05:40 19:11
Isparta 05:42 19:11
Karaman 05:32 19:01
Mersin 05:27 18:55

Büyükşehirler

Büyükşehir İmsak İftar
Adana 05:24 18:52
Antalya 05:41 19:13
Bursa 05:45 19:17
Gaziantep 05:16 18:44
İstanbul 05:45 19:17
İzmir 05:55 19:25

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Mekke 05:16 18:30
Medine 05:15 18:30
Kudüs 04:28 17:47
Londra 04:22 18:05
Paris 05:18 18:56
Berlin 04:26 18:11
Moskova 04:40 18:33

 

Mübarek Ramazan’ın 22. Günü

Mübarek Ramazan’ın 22. gününde; ayet, hadis, dua ve İslâm düşünce tarihinin en önemli isimlerinden İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe’nin hayatına dair kıymetli bilgilerle huzur iklimine bir kez daha misafir oluyoruz. Rahmet, mağfiret ve bereket ayı Ramazan’da gönülleri aydınlatan bu seçki, tefekküre vesile olacak anlamlı bir içerik sunuyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim Olan Allah’ın Adıyla;

Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyip dilenene ve kölelere (özgürlükleri için) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve ahitleştiklerinde ahitlerine vefa gösterenler ile zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda sabredenler(in tutum ve davranışlarıdır). İşte bunlar doğru olanlardır ve müttaki olanlar da bunlardır.

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.
(Bakara Suresi, 177. Ayet)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, komşusuna eziyet etmesin. Allah’a ve ahiret gününe iman eden misafirine ikramda bulunsun. Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse, ya hayır söylesin veya sussun.

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Buhari, Edeb, 31, 85; Müslim, İman, 74, 75.)

Dua:
Allah’ım, Sen’in verdiğine mâni olacak yok, Sen’in engellediğini verecek yok, takdir ettiğin şeyi geri çevirecek yok, hükmettiğini değiştirecek yok, doğru yola gelmesine yardım etmediğini hidâyete erdirecek yok, hidâyete erdirdiğini saptıracak yok, zorlaştırdığını kolaylaştıracak yok, kolaylaştırdığını da zorlaştıracak yoktur.

Allah’ım, samedâniyetin, vahdâniyetin, ferdiyetin, açık ve parlak izzetin ve geniş rahmetinle kulaklarımızda nûr, kalblerimizde nûr yaratmanı ve bizi nûr kılmanı istiyoruz.

Allah’ım, bize açık ve gizli nîmetler (kalbî güzellikler) ver.

Dînimiz husûsunda Allah bize yeter, dünyâmız husûsunda Allah bize yeter. En büyük kuvvet sahibi olan Allah, taşkınlık yapanlara karşı bize yeter. Şiddet ve kuvvet sahibi olan Allah, kötü tuzaklar kuranlara karşı bize yeter. Rahîm olan Allah hesap esnâsında bize yeter.

Allah bana yeter, O’ndan başka ilâh yoktur, O’na tevekkül ettim ve O yüce Arş’ın Rabbidir.

Âmin

EBÛ HANÎFE
1/3

Bölümün Müellifi: MUSTAFA UZUNPOSTALCI

İslâm’da hukukî düşüncenin ve ictihad anlayışının gelişmesinde önemli payı olup daha çok Ebû Hanîfe veya İmâm-ı Âzam diye şöhret bulmuştur. Ebû Hanîfe onun künyesi olarak zikrediliyorsa da Hanîfe adında bir kızının, hatta oğlu Hammâd’dan başka çocuğunun bulunmadığı bilinmektedir. Bu şekilde anılması, Iraklılar arasında hanîfe denilen bir tür divit veya yazı hokkasını devamlı yanında taşıması veya hanîf kelimesinin sözlük anlamından hareketle haktan ve istikametten ayrılmayan bir kimse olmasıyla izah edilmiştir (İbn Hacer el-Heytemî, s. 32). Buna göre “Ebû Hanîfe”yi gerçek anlamda künye değil, bir lakap ve sıfat olarak kabul etmek gerekir. Onun öncülüğünde başlayan ve talebelerinin gayretiyle gelişip yaygınlaşan Irak fıkıh ekolü de imamın bu künyesine nisbetle “Hanefî mezhebi” adını almıştır. “Büyük imam” anlamına gelen İmâm-ı Âzam sıfatının verilmesi de çağdaşları arasında seçkin bir yere sahip bulunması, hukukî düşünce ve ictihad metodunda belli bir çığır açması, döneminden itibaren birçok fakihin onun görüşleri ve metodu etrafında kümelenmiş olması gibi sebeplerle açıklanabilir.

Hayatı ve Şahsiyeti. 80 (699) yılında Kûfe’de doğdu. Daha önce doğduğu yönündeki bazı iddialar hariç tutulursa (M. Zâhid Kevserî, Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb, s. 20, 21) Ebû Hanîfe’nin doğum tarihinde hemen hemen görüş birliği vardır (İbn Abdülber, s. 123). Torunları Ömer ve İsmâil’in belirttiklerine göre nesebi Nu‘mân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh’tır. Aslen Arap olmayan Ebû Hanîfe’nin dedelerinin Fars menşeli olduğu rivayet edilir. Memleketleri fethedildiği zaman kabilelerinin ileri gelenleri arasında kendilerine de eman verilmiş, onlara esir muamelesi yapılmamış ve Arap olmadıkları için Bekir b. Vâil oğulları kabilesinin aşireti olan Teymullah b. Sa‘lebe oğullarının himayesine verilmişlerdir. Diğer bir rivayete göre ise dedesi Zûtâ köle olarak İran’dan getirilmiş, sonra da efendisi tarafından âzat edilmiştir. Bundan dolayı Ebû Hanîfe, Bekir b. Vâil oğulları veya Teymullah b. Sa‘lebe oğullarının mevlâsı (âzatlısı) diye bilinmiş ve zaman zaman Teymî nisbesiyle de anılmıştır. Ebû Hanîfe’nin aslının Nesâ’dan, Enbâr’dan, Tirmiz’den geldiği veya babasının Fars, annesinin Hint menşeli olduğu (Muhammed Hamîdullah, s. 31) yahut Türk asıllı kabul edildiği rivayetleri de bulunmakla birlikte dedesi Zûtâ’nın, aslen Kâbil bölgesinde yaşayan Fârisoğulları’na mensup “merzübân” denilen bir uçbeyi olduğu rivayeti daha kuvvetli görünmektedir. Dedeleri Sâsânî Devleti’nde görev almış, valilik yapmış kimselerdir. Hatta Sâsânî Meliki Hürmüz’ün Ebû Hanîfe’nin dedesi olduğu da nakledilmiştir (İbn Hacer el-Heytemî, s. 21). Birçok farklı bölge ve ırklara mensubiyetinin rivayet edilmesi, babası Sâbit’in bütün bu anılan yerlerde bir müddet oturduktan sonra Kûfe’ye gelip yerleşmiş olmasıyla izah edilebileceği gibi, diğer büyük ve önemli şahsiyetlerde görüldüğü üzere farklı ırk ve bölge mensuplarının Ebû Hanîfe’ye ayrı ayrı sahip çıkmasıyla da açıklanabilir. Ebû Hanîfe’nin dedelerinin ana yurdu olan bölgede Türkler de dahil birçok müslüman kavmin yaşamakta oluşu, onun aslen Türk olabileceği ihtimalini de akla getirmektedir. Torunu İsmâil’in bildirdiğine göre babası Sâbit Hz. Ali’yi ziyaret etmiş, o da kendisine ve zürriyetine duada bulunmuştur. Ebû Hanîfe’nin doğduğunda babasının hıristiyan olduğu, babasının hatta Ebû Hanîfe’nin sonradan müslüman ismi aldığı gibi bazı rivayetler (Hatîb, XIII, 324-325) hariç tutulursa kaynaklar, babası Sâbit’in hür ve müslüman olarak doğup büyüdüğü hususunda görüş birliği içindedir.

Ebû Hanîfe hakkında döneminden itibaren değişik görüşteki birçok âlim ve müellif tarafından lehte ve aleyhte çok şey söylenmiş ve yazılmıştır. Hayatı ve görüşleriyle ilgili olarak teşekkül eden bu zengin menkıbe ve rivayet birikimi içerisinde mezhep taassubunun ve diğer birçok âmilin yol açtığı birtakım aşırılıkların bulunması tabiidir. Nitekim özellikle menâkıb kitaplarında Ebû Hanîfe veya Nu‘mân adında bir şahsın geleceği, ümmetin ışığı olacağı, dini ve sünneti ihya edeceği meâlinde bazı hadislere sened ve metinleriyle birlikte yer verilir. Ancak diğer mezhep imamları ve büyük âlimler hakkında rivayet edilen benzeri hadisler gibi bu tür haberlerin de uydurma olduğu açıktır.

Ebû Hanîfe ticaretle uğraşan varlıklı bir ailenin çocuğudur. Kendisi de ilim öğrenmeye başlamadan önce kumaş tüccarlığı yapmıştır. Kûfe’de Amr b. Hureys bölgesinde bir dükkânının bulunduğundan söz edilir (Hatîb, XIII, 325). İlim hayatına atılınca ticaret işini ortakları aracılığıyla sürdürdüğü, onun bu sıralarda öğrencilerine ve başkalarına yaptığı maddî yardımlardan anlaşılmaktadır. Hayatı maddî sıkıntıdan uzak olarak geçmiştir. Küçük yaşlarda Kur’an’ı ezberlediği sanılan Ebû Hanîfe, kıraat ilmini kırâat-i seb‘a âlimlerinden olan Âsım b. Behdele’den öğrenmiştir. Aslında Ebû Hanîfe’nin doğup büyüdüğü Kûfe ile bölgenin ikinci büyük şehri olan Basra, diğer milletler ve eski medeniyetlerle irtibatı bulunan, yeni müslüman olanlara İslâm’ın ve Arapça’nın öğretildiği, siyasî faaliyetlerin yoğun olduğu önemli yerleşim birimleriydi. Aynı zamanda buralar birçok fakih, dilci, edip, şair ve filozofun da bulunduğu birer ilim merkeziydi. Böyle bir ortamda ticaretle uğraşan, parlak bir zekâya sahip Ebû Hanîfe’ye çevresindeki âlimler yakın ilgi gösterdiler ve onu ilme yönelttiler. Ebû Hanîfe de bu konuyla ilgili olarak Ebû Amr eş-Şa‘bî’nin kendisini çağırıp, “Seni zeki, kabiliyetli ve hareketli bir genç olarak görüyorum. İlme ve âlimlerin meclislerine devam etmeyi ihmal etme” dediğini, bu konuşmanın kendisine tesir ettiğini, böylece ilim tahsiline yöneldiğini anlatır. Önce akaid ve cedel ilmini öğrenmeye başlayan, giderek bu ilimde belli bir mesafe alan Ebû Hanîfe, dönemindeki inkârcı ve bid‘atçılarla münakaşa etmiş, farklı itikadî düşünceye sahip kimselerin ve mezheplerin bulunduğu Basra’ya zaman zaman yaptığı seyahatlerinde de bu tavrını sürdürmüştür. Ebû Hanîfe bu tür münakaşa ve münazaralarıyla, Hz. Peygamber’den sahâbeye ve sonraki nesillere intikal eden ve o dönem müslümanlarının çoğunluğunca da benimsenen itikadî esasları savunmayı gaye edinmiştir. Onun bu alandaki görüşleri, zamanla daha belirgin hale gelecek olan Ehl-i sünnet anlayışının şekillenmesine önemli ölçüde yardımcı olmuştur (aş. bk.). Ebû Hanîfe’yi akaid ve cedelden fıkıh sahasına yönelmeye sevkeden âmiller hakkında farklı rivayetler vardır (bk. M. Ebû Zehre, Ebû Ḥanîfe, s. 22-24). Bu rivayetlerden birine göre, Ebû Hanîfe bir kadının boşanma ile ilgili olarak kendisine sorduğu bir soruya cevap verememiş, kadını fıkıh okutan Hammâd b. Ebû Süleyman’a göndermiş ve ondan alacağı cevabı kendisine bildirmesini rica etmiştir. Kadın Hammâd’dan aldığı cevabı nakledince de fıkıh konusunda yetişmesi gerektiğini düşünerek yirmi iki yaşlarında Hammâd b. Ebû Süleyman’ın derslerine devam etmeye başlamıştır. Ancak gerek bu rivayetin, gerekse Ebû Hanîfe’nin Kur’an, hadis, kelâm, nahiv gibi ilim dallarından ayrılıp fıkıh ilmine yönelişini konu edinen diğer nakillerin, Zehebî’nin de belirttiği gibi (Aʿlâmü’n-nübelâʾ, VI, 396-398) ihtiyatla karşılanması gerekir. Çünkü o dönemde dinî ilimler ayrı disiplinler halinde ve belli başlıklar altında henüz yeterince teşekkül etmemiş olduğu gibi bu tür rivayetler, sonraki devirlerde iyice yaygınlaşan dinî ilimler arası üstünlük tartışmalarında fıkıh ilminin üstünlüğü iddiaları için de uygun bir zemin teşkil etmiş olabilir. Bu sebeple Ebû Hanîfe’nin dinî ilimleri bir bütün olarak düşündüğü ve dindeki fıkhı (usûlü’d-dîn) ahkâmdaki fıkıhtan daha faziletli gördüğü (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 36) göz önünde bulundurulunca hayatının belli devrelerinde belli ilim dallarıyla uğraştığını ileri sürmek pek isabetli görünmemektedir. Ancak Ebû Hanîfe’nin Hammâd’ın öğrencisi olduktan sonra amelî fıkıh alanında iyice derinleştiği ve ağırlıklı olarak bu alanda otorite olduğu söylenebilir.

Devrinin seçkin âlimlerinin pek çoğu ile görüşme ve onlardan ilmî yönden faydalanma imkânı bulan Ebû Hanîfe’nin asıl hocası, döneminde Kûfe re’y ekolünün üstadı kabul edilen Hammâd b. Ebû Süleyman’dır. Ebû Hanîfe, 102 (720) yılından itibaren hocasının vefatına kadar on sekiz yıl süreyle onun ders halkasına devam etmiş, en seçkin öğrencileri arasında yer almış, hocasının bulunmadığı zamanlarda ona vekâleten ders verecek seviyeye yükselmiştir. Hammâd’ın 120 (738) yılında ölümü üzerine, kırk yaşlarında iken arkadaşları ve öğrencilerin ısrarları üzerine hocasının yerine geçerek ders okutmaya başlamış, bu hocalığı bazı aralıklarla ölümüne kadar sürmüştür. Son derece vakarlı, mütevazi ve üstün anlayış sahibi olan Ebû Hanîfe’nin derslerine o günkü İslâm ülkesinin her tarafından öğrenciler katılmış ve etrafında geniş bir ders halkası oluşmuştur. Yetiştirdiği öğrencilerin sayısının birkaç bini bulduğu, bunlardan kırkının ictihad edecek dereceye ulaştığı belirtilir (Bezzâzî, s. 218-246). Ebû Hanîfe’nin ilmi, hocası Hammâd’ın aracılığıyla İbrâhim en-Nehaî ve Ebû Amr eş-Şa‘bî’den, dolayısıyla Mesrûk b. Ecda‘, Kādî Şüreyh, Esved b. Yezîd ve Alkame b. Kays’tan, bunların ilimleri de sahâbenin en âlimlerinden olan Hz. Ömer, Hz. Ali, Abdullah b. Mes‘ûd ve Abdullah b. Abbas’tan gelmektedir. Esasen Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında bu silsilenin büyük tesiri görülür. Onun Basra, Kûfe ve Irak bölgesinin ileri gelen üstatlarının hadis ve fıkıh meclislerine zaman zaman iştirak ettiği, 100’e yakın tâbiîn âlimiyle görüştüğü ve birçok kimseden hadis dinlediği rivayet edilir. Seyahatleri sırasında bizzat Atâ b. Ebû Rebâh, İkrime ve Nâfi‘den hadis dinlemiş, onlar vasıtasıyla Mekke ve Medine ilmini, özellikle Hz. Ömer, Abdullah b. Abbas gibi fakih sahâbîlerin görüş ve fetvalarını öğrenme imkânı bulmuştur. Çeşitli vesilelerle Mâlik b. Enes, Süfyân b. Uyeyne, İmam Zeyd b. Ali, Muhammed el-Bâkır, Abdullah b. Hasan b. Hasan, Ca‘fer es-Sâdık da dahil birçok âlimle görüşerek onlarla bilgi ve fikir alışverişinde bulunmuştur. Hatta Ebû Hanîfe, devrinin sapık fırka mensuplarının Câbir b. Yezîd el-Cu‘fî gibi sahasında yetişkin olanlarıyla ve fikrî önderleriyle de görüşüp münazara etmiştir. Hac münasebetiyle gittiği Mekke’de döneminin seçkin ilim adamlarıyla karşılaşarak görüş ve fetvalarını onlarla tartışma imkânı bulmuştur. Bütün bu temasların, Ebû Hanîfe’nin bilgi birikimine ve fıkhî meselelere bakış açısına önemli ölçüde katkısının bulunduğu açıktır.

Tabakat ve menâkıb müelliflerinin büyük çoğunluğu Ebû Hanîfe’yi tebeu’t-tâbiînden sayar. Fakat onun bazı sahâbîlerle görüştüğünü ve onlardan hadis rivayet ettiğini, dolayısıyla tâbiînden olması gerektiğini ileri sürenler de vardır. Bu iddia sahipleri Ebû Hanîfe’nin görüştüğü on beş kadar sahâbînin adını vermekte ve bunların çoğundan nakilde bulunduğunu söylemektedirler. Onun zamanında sahâbîlerden Enes b. Mâlik, Abdullah b. Ebû Evfâ, Sehl b. Sa‘d ve Ebü’t-Tufeyl Âmir b. Vâsile’nin hayatta olduğunda görüş birliği vardır (Taşköprizâde, I, 645). Ancak Ebû Hanîfe’nin, farklı şehirlerde bulunan bu dört sahâbîden sadece Enes b. Mâlik’i Kûfe’ye geldiğinde küçük yaşta görmüş olabileceğini kabul etmek daha isabetli görünmektedir. Ebû Hanîfe’nin ilim tahsiline geç başlaması, bir hadisi ayrı ayrı sahâbîlerden dinlediğinin nakledilmesi, görüştüğü ileri sürülen sahâbîlerden pek çoğunun onun doğumundan önce vefat etmiş olması veya bulundukları beldeler açısından görüşmelerinin mümkün görülmemesi, talebelerinden Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan, Züfer b. Hüzeyl ve Abdullah b. Mübârek’in hocalarından bu yolda bir nakilde bulunmaması, onun tâbiînden olduğu şeklindeki iddiayı ciddi ölçüde zayıflatmaktadır. Ancak bazı âlimler, tâbiînden olmak için ashaptan birini sadece görmeyi yeterli sayarlar. Bu görüş ölçü alındığında Ebû Hanîfe’nin Enes b. Mâlik’i gördüğü kabul edilerek tâbiînden sayılması mümkündür. Onun tâbiînin küçüklerinden, tebeu’t-tâbiînin büyüklerinden olduğunu söyleyenler de her hâlde bu noktadan hareket etmektedirler.

Ömrünün elli iki yılı Emevîler, on sekiz yılı Abbâsîler döneminde geçen Ebû Hanîfe, Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân’dan (685-705) başlayarak son halife II. Mervân zamanına (744-750) kadar geçen bütün olaylara, hilâfetin Emevîler’den Abbâsîler’e geçişine ve Abbâsî halifelerinden Ebü’l-Abbas es-Seffâh (750-754) ile Ebû Ca‘fer el-Mansûr (754-775) zamanında gelişen olaylara şahit oldu. Ebû Hanîfe’nin Ehl-i beyt’e karşı kalbî yakınlık ve bağlılık duyduğu ve Hz. Ali evlâdını sevdiği kesindir. Bu sebeple Emevîler’in Ehl-i beyt’e karşı tutumu sertleşince Ebû Hanîfe onları açıkça tenkit etmekten çekinmemiştir. Hatta onun, Zeyd b. Ali’nin 121 (739) yılında Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik’e karşı başlattığı ayaklanmayı hem maddî olarak hem de fetvalarıyla mânen desteklediği nakledilmektedir. Bu ayaklanma 122’de (740) Zeyd’in öldürülmesiyle sona ermiş, daha sonra oğlu Yahyâ 125’te (743) Horasan’da ayaklanmış ve o da öldürülmüştür. Üst üste gelen bu olaylar âlimlerin Emevî hilâfetini açıktan tenkit etmelerine, dolayısıyla hilâfetin sarsılmasına sebep olmuştur. Son halife II. Mervân, gönüllerini almak ve yönetime karşı muhalefetlerini yumuşatmak için Irak Valisi İbn Hübeyre aracılığıyla birçok âlime memuriyetler teklif etmiştir. Bu arada Ebû Hanîfe’ye de Kûfe kadılığı veya beytülmâl eminliği teklif edilmiş, her türlü baskıya rağmen kabul etmeyince de hapsedilmiş ve dövülmüştür. 130 (747-48) yılında cereyan eden bu olayda Ebû Hanîfe’nin durumunun ağırlaştığı, sağlığının kötüye gittiği görülünce valiye haber verilmiş, vali de arkadaşlarıyla istişare etmesi için Ebû Hanîfe’ye zaman tanıyarak onu hapisten çıkarmıştır. Bunun üzerine Ebû Hanîfe Mekke’ye gitmiş ve hilâfet Abbâsîler’e intikal edinceye kadar orada kalmıştır. Bu arada Zeyd b. Ali’nin Tâlibü’l-Hak diye tanınan torunu Abdullah b. Yahyâ, atalarının hakkını aramak amacıyla Yemen’de ayaklanmış ve II. Mervân’ın buraya gönderdiği ordu tarafından şehid edilmiştir (130/748). Bütün bunlardan sonra Ebû Hanîfe, Hz. Ali evlâdının haklarını koruyacağını söyleyen Abbâsîler’in kuruluşundan memnun ve bu hânedandan ümitvar olduğu için Kûfe’ye dönerek arkadaşlarıyla birlikte Ebü’l-Abbas es-Seffâh’a biat etmiş, fakat Irak’taki karışıklığın sürdüğünü görünce tekrar Mekke’ye gitmiştir. Halife Mansûr zamanında ortalık yatışınca Kûfe’ye gelmiş ve eskisi gibi ders vermeye devam etmiştir.

Ebû Hanîfe’nin Abbâsîler’e karşı nisbeten mutedil tutumu, Abdullah b. Hasan b. Hasan’ın iki oğlundan Muhammed en-Nefsüzzekiyye’nin 145’te (762) Medine’de, İbrâhim’in de Irak’ta Abbâsî hilâfetine karşı ayaklanmaları üzerine öldürülerek isyanların bastırılması ve 140 (758) yılından beri hapiste olan babaları Abdullah’ın da aynı yıl hapiste ölmesine kadar sürmüş, fakat bu olaylardan sonra Abbâsî hilâfetine karşı açıkça tavır almaya başlamıştır. Bu zamana kadar sadece derslerinde Abbâsîler’in bazı tutumlarını tenkit etmekte iken bu olaylarda ihtilâlcileri desteklemek gerektiğini açıkça söylemiş, hatta Mansûr’un kumandanlarını ihtilâlcilere karşı savaşmaktan vazgeçirmeye çalışmıştır. Bunun üzerine Halife Mansûr, Ebû Hanîfe’nin kendisine bağlılığını da denemek amacıyla yeni kurulan Bağdat şehrinin kadılığını ona teklif etmiştir. Bu teklifi kabul ettiğini ve görevinin çok kısa sürdüğünü söyleyenler varsa da daha sağlam rivayetlere göre kadılığı kabul etmemiş, bunun sonucu olarak Bağdat’ta hapse atılmış, işkence edilmiş ve dövülmüştür. Ebû Hanîfe 150 yılının Şâban ayında (Eylül 767) Bağdat’ta vefat etti. Zehirlenerek öldürüldüğü ve hapisten cenazesinin çıktığı da söylenir (İA, IV, 25). Ancak olayların gelişmesi, cenaze namazında halifenin bizzat bulunması göz önüne alınırsa Ebû Hanîfe’nin hapisten çıktıktan bir süre sonra öldüğü şeklindeki rivayeti tercih etmek gerekir. Böylece halife halk nazarında ağır bir töhmetten zâhiren de olsa kendini kurtarmıştır. Cenazesi vasiyeti üzerine Hayzürân Kabristanı’nın doğu tarafına defnedildi. Daha sonra Şerefülmülk Ebû Sa‘d el-Müstevfî tarafından 459 (1067) yılında üzerine bir türbe yaptırılıp çevresine de medrese inşa ettirilmiştir (Velîd el-A‘zamî, s. 11). Kabri bugün Bağdat’ta kendisine nisbetle Âzamiye diye anılan mahaldedir.

Kaynaklar Ebû Hanîfe’nin kanaatkâr, cömert, güvenilir, âbid ve zâhid bir kişi olduğunda; bütün ticarî işlem ve beşerî ilişkilerinde bu özelliklerinin açıkça görüldüğünde görüş birliği içindedir. Kazancına haram ve şüpheli gelir karıştırmamaya özen gösterirdi. Bir defasında ortağı Hafs b. Abdurrahman’ın defolu bir kumaşı yanlışlıkla normal fiyata satması üzerine o parti maldan alınan bütün parayı dağıttığı söylenir. Hatîb el-Bağdâdî’nin anlattığına göre yıldan yıla kazancını hesap eder, onunla çevresindeki ilim adamlarının ve öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılar ve onlara, “Bunu ihtiyacınız olan yere sarfedin ve sadece Allah’a hamdedin. Çünkü bu verdiğim mal gerçekte benim değildir; sizin nasibiniz olarak Allah fazl ve kereminden onu benim elimle size göndermiştir” derdi (Târîḫu Baġdâd, XIII, 360). Dış görünüşe önem verir, temiz giyinir ve çevresindekileri de temiz giyinmeye teşvik ederdi. Onun zühd ve takvâ sahibi olması ve tarikat silsilelerinde önemli bir yeri olan Ca‘fer es-Sâdık’la ilmî görüşmelerde bulunması, Ebû Hanîfe’nin hayatının son iki yılında tasavvufa yöneldiği ve bu dönemi kastederek, “İki yıl olmasaydı Nu‘mân helâk olmuştu” dediği şeklinde bazı iddiaların ileri sürülmesine zemin hazırlamıştır. Ancak yaşadığı yılların zühd ve takvâ dönemi olduğu ve tasavvufun ayrı bir disiplin halinde henüz ortaya çıkmadığı düşünülünce bu iddianın doğruluğunu kabul etmek mümkün görünmemektedir. İslâm âleminde tarikatlar ortaya çıkıp kurucuları büyük saygı görmeye başlayınca bazı mezhep imamları ve büyük âlimler tarikat kurucuları veya büyükleri gibi telakki edilmeye başlanmıştır. Nitekim Sülemî ve Ebû Nuaym gibi evliya tabakatına dair ilk eserleri yazan mutasavvıflar onları kitaplarına almadıkları hâlde daha sonraları Hücvîrî, Attâr, Şa‘rânî, Münâvî gibi mutasavvıf yazarlar bu âlimleri velîler arasında zikrederler. Sûfî tabakatına dair ikinci dönem eserlerinde Ebû Hanîfe’nin de bulunması, ilmine, zühd ve takvâsına dair pek çok menkıbenin yer alması ve kendisine nisbetle Âzamiyye tarikatından söz edilmesi bu telakkinin sonucudur. Hâlbuki böyle bir tarikat hiçbir zaman teşekkül etmemiştir. Önce kelâmla, ömrünün son iki yılında ise fıkıhla ilgisini keserek tasavvufa intisap ettiği yolundaki iddianın, sonraki asırlarda halkın tarikatlara güvenini arttırmak amacıyla ortaya atıldığını söylemek mümkündür.

Ebû Hanîfe derin fıkıh bilgisinin yanı sıra, inandığını ve doğru bildiğini söylemekten ve onun mücadelesini vermekten çekinmeyen güçlü bir ideal ve cesarete de sahipti. Hayatı bu yönüyle de mücadele içinde geçmiş, bu uğurda birçok sıkıntı ve mahrumiyete katlanmıştır. Gerek Emevîler gerekse Abbâsîler devrinde halife ve valilerin yaptığı zulümlere açıkça karşı çıkmış, onların yanlış ve haksız tutumlarını tasvip etmiş olmamak ve halk nazarında onlara meşruiyet kazandırmamak için halifelerden gelen hediyelerin, yapılan görev tekliflerinin hiçbirini kabul etmemiş, işkenceye ve hapse katlanmayı tercih etmiştir. Şüphesiz ki bu görev tekliflerinin reddi Ebû Hanîfe açısından böyle bir amaç taşırken, iktidar açısından da Ebû Hanîfe’yi cezalandırma yönünde bir gerekçe teşkil ediyordu. Emevîler’in Irak valisi İbn Hübeyre’nin teklif ettiği beytülmâl eminliği görevini reddetmesi üzerine işkenceye mâruz kalınca, “Bana Vâsıt Mescidi’nin kapılarını saymayı teklif etse onu da yapmam” cevabını vererek Emevî iktidarına karşı tavrını açıkça ortaya koymuştur. Onun iktidarla en iyi ilişkisi Abbâsî Halifesi Mansûr dönemine rastlar. Bununla birlikte aynı tutumu Mansûr devrinde de sürdürmüş, onun haksız ve keyfî uygulamalarına alet olmaktan şiddetle kaçınmış ve halifeyi açıkça tenkit etmiştir. Bezzâzî’nin anlattığına göre Mansûr’un Musul halkı ile yaptığı anlaşmada Musul halkı, halifeye isyan ettikleri takdirde kanları ve mallarının helâl sayılmasını kabul etmişlerdi. Daha sonra Mansûr, isyan eden Musul halkını anlaşma gereği cezalandırmak istedi ve bu konuda çevresindeki âlimlerin görüşüne başvurdu. Bir kısmı halifeye, “Eğer onları affedersen af ehlinden olursun, eğer cezalandırırsan onlar bunu hak etmişlerdir” cevabını verirken Ebû Hanîfe kanaatini şöyle belirtmiştir: “Onlar mâlik olmadıkları bir şeyi sana şart koşmuşlar, sen de yetkin olmayan bir şeyi kabul etmişsin. Zira müslümanın kanı ancak üç şeyden biriyle helâl olur. Sen onlara karşı kılıç kullanırsan bu üç şeyin dışında helâl olmayan bir şeyi yapmış olursun. Şüphe yok ki riayet edilmesi gereken şartlar Allah’ın koştuğu şartlardır.”

Ebû Hanîfe halifeyi tenkit ettiği gibi devrindeki âlim ve kadıların verdiği yanlış hükümleri de tenkit etmiştir. Nitekim Kûfe Kadısı İbn Ebû Leylâ’nın verdiği hükümleri Ebû Hanîfe’nin öğrencileriyle birlikte derste ve ilmî toplantılarda tartıştığı ve yanlış gördüklerini açıkça tenkit ettiği, bundan rahatsız olan İbn Ebû Leylâ’nın şikâyet ve talebi üzerine fetva vermesinin halife tarafından bir süre yasaklandığı söylenir. Ebû Yûsuf’un, Ebû Hanîfe ile İbn Ebû Leylâ arasındaki görüş ayrılıklarını konu alan İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ adıyla bir kitap yazmış olması da bu ihtilâfın boyutlarını göstermesi bakımından kayda değer bir olaydır. Hakikati aramada ve takip etmede son derece samimi olan Ebû Hanîfe başkalarının görüşlerine karşı hoşgörülü olmuş, kendi ictihadının doğruluğunda ısrar eden ve onu tartışmaya imkân vermeyen bir taassup göstermemiştir. Derslerinde ve ilim meclislerinde herkese söz hakkı verir, aykırı görüşleri dinler, öğrencilerini kendi kanaatlerini benimsemeye zorlamazdı. Tartışma sonunda ulaştığı netice için de, “Bizim kanaatimiz ve ulaşabildiğimiz en güzel görüş budur. Bundan daha iyisini bulan olursa şüphe yok ki doğru olan onun görüşüdür” diyerek (Hatîb, XIII, 352) hem diğer görüşlere müsamaha ile bakar hem de ilmî araştırmayı sürdürmeyi teşvik ederdi.

Fıkhî kanaatlerine katılsın katılmasın çağdaşı olan âlimler, Ebû Hanîfe’nin ilim, takvâ, cömertlik, edep, tevazu, cesaret gibi vasıflar bakımından eşine ender rastlanan bir İslâm âlimi olduğunu belirtirler.

Eserleri. Ebû Hanîfe fıkhî meseleleri, geniş tabanlı ictihad şûrası sayılabilecek ders halkasında istişareye açıp çeşitli müzakerelerden sonra ortaya çıkan çözümleri talebelerine yazdırdığı için öğrencisi Muhammed b. Hasan’ın kaleme aldığı zâhirü’r-rivâye metinleri, ona isnat edilen ve Hanefîler’ce de kendisine ait olduğunda ittifak bulunan görüş ve ictihadları ihtiva eden sağlam kaynaklar olarak değerlendirilebilir. Bu usul sonucu ortaya çıkan fıkhî hükümlerden birbirine benzeyenler konu ve cinslerine göre “kitab”lara, bunlar da nevilerine göre “bab” ve “fasıl”lara ayrıldı. el-Aṣl (el-Mebsûṭ), ez-Ziyâdât, el-Câmiʿu’l-kebîr, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr, es-Siyerü’l-kebîr, es-Siyerü’ṣ-ṣaġīr adlarını taşıyan bu zâhirü’r-rivâye eserlerde Hanefî fıkhı tahâretten başlamak üzere ibadetler, münâkehat, muâmelât, hudûd, ukūbât… miras şeklinde ayrı bölümler hâlinde tedvin edilmiş oldu. Bu sebeple Hanefî fıkhının tedvininin Ebû Hanîfe ile başladığını söylemek mümkündür (İA, IV, 22). Ebû Hanîfe’ye doğrudan nisbet edilen eserler şunlardır:

  1. el-Müsned. Talebeleri tarafından Ebû Hanîfe’den rivayet edilen hadisleri, diğer bir ifadeyle Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında delil olarak kullandığı hadisleri ihtiva eden bir eserdir. Rivayetlerin toplanmasında veya tasnifinde etkin rol oynayan şahısların adlarıyla anılan ve önemli bir kısmı basılmış olan yirmiyi aşkın Ebû Hanîfe müsnedi mevcuttur (Hindistan 1300; İstanbul 1309; Lahor 1312; Leknev 1318; Kahire 1327; Berlin 1929).

  2. el-Fıḳhü’l-ekber. Akaide dair olup Ehl-i sünnet’in görüşlerini özetlemiştir. Başta I. Goldziher olmak üzere bazı şarkiyatçılar bu eserin Ebû Hanîfe’ye nisbetini sahih görmezlerse de kitabın ona ait olduğunda İslâm âlimleri görüş birliği içindedir. Birçok şerhi bulunan eser, bazı Doğu ve Batı dillerine de tercüme edilerek defalarca basılmıştır (meselâ Delhi 1289; Kahire 1323; Haydarâbâd 1342; Lahor 1890).

  3. el-Fıḳhü’l-ebsaṭ. Akaidle ilgili olup oğlu Hammâd ile talebeleri Ebû Yûsuf ve Ebû Mutî‘ el-Belhî tarafından rivayet edilmiştir (Kahire 1307, 1324, 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  4. el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim. Ehl-i sünnet’in görüşlerini açıklayıp savunma amacıyla ve soru-cevap tarzında kaleme alınmış akaide dair bir risâledir (İstanbul, ts.; Haydarâbâd 1349; Kahire 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  5. er-Risâle. Ebû Hanîfe, Basra Kadısı Osman el-Bettî’ye hitaben yazdığı bu eserinde akaid konularında kendisine yöneltilen bazı itham ve iddialara cevap vermektedir (Kahire 1368 [M. Zâhid Kevserî neşri]).

  6. el-Vaṣıyye. Akaid konularını kısaca ele alan bir risâledir (Kahire 1936). Son beş eserin ihtiva ettiği konular, Osmanlı âlimlerinden Beyâzîzâde Ahmed Efendi tarafından kelâm kitaplarının tertibine göre el-Uṣûlü’l-münîfe adıyla bir araya getirilmiş, yine aynı müellif tarafından İşârâtü’l-merâm adıyla şerhedilmiştir. Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen, oğluna ve bazı talebelerine hitaben yazılmış dinî, ilmî ve ahlâkî öğütleri içeren başka risâleler de vardır.

  7. el-Ḳaṣîdetü’n-Nuʿmâniyye. Hz. Peygamber için yazdığı na‘t olup basılmıştır (Kahire 1282, 1299; İskenderiye 1288; İstanbul 1279, 1298, 1320). Kasidenin Halîl b. Yahyâ tarafından Sürûrü’l-kulûbi’l-irfâniyye bi-tercemeti’l-Kasîdeti’n-Nu‘mâniyye adıyla yapılan Türkçe tercümesi (İstanbul 1268), İbrâhim b. Mehmed el-Yalvacî’nin satır arası tercümesi (el-Mecmûatü’l-kübrâ, İstanbul 1276) ve Muhammed A‘zâm b. Muhammedyâr’ın Raḥmetü’r-raḥmân adlı Hintçe şerhi (Delhi 1897) bu arada zikredilebilir (bk. Brockelmann, GAL [Ar.], III, 244; Sezgin, GAS [Ar.], I/3, 49).

Bunların dışında kaynaklarda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen Mücâdele li-eḥadi’d-dehriyyîn, eḍ-Ḍavâbitü’s̱-s̱elâs̱e, Risâle fi’l-ferâʾiż, Duʿâʾü Ebî Ḥanîfe, Muḫâṭabetü Ebî Ḥanîfe maʿa Caʿfer b. Muḥammed b. Aḥmed er-Rıżâ, Fetâvâ Ebî Ḥanîfe ve Muḥammed b. Ḥasan eş-Şeybânî, el-Maḳṣûd fi’ṣ-ṣarf, er-Red ʿale’l-Ḳaderiyye, Maʿrifetü’l-meẕâhib gibi çoğu akaid alanında birçok eserden söz edilmekte, Brockelmann ve Sezgin tarafından adı geçen eserlerin kütüphane kayıtları verilmekteyse de (GAL [Ar.], III, 237-245; GAS [Ar.], I/3, 37-50) bu eserlerin Ebû Hanîfe’ye aidiyetini ihtiyatla karşılamanın daha doğru olacağı muhakkaktır. Nitekim söz konusu kaynaklarda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen, Râmpûr ve Bengal’de nüshalarının bulunduğu bildirilen Maʿrifetü’l-meẕâhib adlı eserin gerek üslûp ve yazım tekniği bakımından, gerekse içerisinde daha sonraki dönemlerde teşekkül etmiş itikadî fırkaların zikredilmesi sebebiyle Ebû Hanîfe’ye ait olmadığı hususu büyük kuvvet kazanmıştır (bk. Abdülalîm, I/1, s. 163-177).

Fıkıh İlmindeki Yeri. Ebû Hanîfe, ilmî müzakerelerin yanı sıra ticaretle de meşgul olması sebebiyle daima hayatın ve fıkhî problemlerin içinde bulunmuş, karşılaştığı meseleler veya kendisine yöneltilen sorularla ilgili olarak hayatı boyunca sayısız ictihad yapmıştır. Ancak bunları yazmadığı gibi ictihad metodunu açıklayan herhangi bir eser de bırakmamıştır. Bundan dolayı aleyhine bazı şeyler söylenmiş, çok kıyas yapmakla, kıyası nassa tercih etmekle suçlanmıştır. Ebû Hanîfe’nin, “Biz önce Allah’ın kitabında olanı alırız. Onda bulamazsak Hz. Peygamber’in sünnetine bakarız. Orada da bir şey bulamazsak ashabın ittifak ettiğini benimseriz, ihtilâf etmişlerse dilediğimizin görüşünü alırız. Başkalarının görüşlerini onlara tercih etmeyiz. Ancak Hasan-ı Basrî, İbrâhim en-Nehaî, Saîd b. Müseyyeb gibi tâbiîn âlimlerine gelince onların ictihadlarına bağlı kalmayız. Onlar gibi biz de ictihadda bulunuruz. Aralarında müşterek illet bulununca bir hükmü diğerine kıyas ederiz” sözünden ictihad metodu anlaşılmaktadır. Ebû Hanîfe’nin ithamlara mâruz kalmasının, aleyhine birçok şey söylenmesinin esas sebebi, onun kendisini tâbiînin fetvalarına bağlı hissetmeyip onlar gibi ictihad yapabilecek seviyede olduğunu söylemesi, dönemindeki fakihlerin görüş ve fetvalarına gerektiğinde aykırı fetva vermesi ve çok ictihad etmiş olmasıdır.

Ebû Hanîfe kıyas metodunu sıkça kullanmıştır. Çünkü bulunduğu bölge karmaşık birçok olayın meydana geldiği ve çözümünün arandığı bir yerdi. Fıkhî meseleleri çeşitli yönleriyle ele alıp tartıştığı için farklı ihtimal ve durumlara göre fikir ve çözümler üretmiş, bunun sonucu olarak ehl-i hadîsin aksine bir tutumla henüz vuku bulmamış farazî meselelerin hükümlerini de ictihadına konu etmiştir. Ebû Hanîfe’nin kıyasa sıkça başvurduğu doğru ise de bu sebeple tenkit edilmesi isabetli olmaz. Zira sahâbeden itibaren İslâm âlimleri az veya çok bu metodu kullanmışlardır. Ebû Hanîfe’de göze çarpan farklılık; kıyası belli bir sistem ve kurala bağlamak, onu sıkça kullanmak ve henüz vuku bulmamış hadiselere de uygulamaktan ibarettir. Çünkü Irak bölgesinin özel şartları, meydana gelen veya vukuu muhtemel olaylar karşısında susmayı ve çekimser davranmayı değil, olayları fıkhî hükme bağlayarak müslümanlara yol göstermeyi, halkın aşırı görüş ve çözümlere yönelmesini önlemeyi gerekli kılmaktaydı. Ancak onun kıyası nassa tercih ettiğine ve haber-i vâhidleri almadığına dair ileri sürülen iddialar doğru değildir (Zebîdî, I, 45). Ebû Hanîfe bir meselenin hükmünü önce Kur’an’da aramış, nassın her türlü lafzî delâletini, umum-husus, ıtlak-takyid, nâsih-mensuh gibi lafızlar arası metodolojik ilişkiyi göz önünde bulundurmuş, aksine bir delil ve gerekçe olmadığı sürece âyetlerin açık, genel ve doğrudan ifadelerini esas almıştır. Eğer Kur’an’da konuyla ilgili bir nas bulamamışsa Hz. Peygamber tarafından Yemen’e vali olarak gönderilen Muâz b. Cebel’in, Kur’an’da bulamadığı bir meselenin hükmünü sünnette arayacağını bildirmesiyle ortaya çıkan ve Peygamber’in de tasvibine mazhar olup bütün sahâbenin uyguladığı sıraya göre sünnete müracaat etmiştir. Esasen sünnetin delil olduğu ve delil olarak alınmasının önemi ve gerekliliği Ebû Hanîfe’nin ictihad ve fetvalarında da açıkça görülür.

Ebû Hanîfe’nin on küsur veya 150 yahut yarısı hatalı 400 hadis bildiği gibi iddialar ileri sürülmüşse de (Hatîb, XIII, 416) çeşitli mezheplere mensup tarafsız âlimler onun, hadis ilminde meşhur olmuş muhaddisler kadar mütehassıs değilse de ictihad şûrası şeklinde oluşturduğu ilim meclisinde birçok hadis hâfızının bulunduğunu, dolayısıyla fıkhî ictihadlarında hadisi ikinci aslî kaynak ve delil olarak gerektiği şekilde kullandığını ifade ederler. Nitekim Ebû Hanîfe’nin ictihadlarında başvurduğu hadisleri tesbit, derleme ve inceleme amacıyla birçok eser kaleme alınmıştır. Bunlar arasında Tahâvî’nin Meʿâni’l-âs̱âr ve Müşkilü’l-âs̱âr’ı, Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî’nin ʿUḳūdü’l-cevâhiri’l-münîfe fî edilleti meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe’si ve Zafer Ahmed et-Tehânevî’nin İʿlâʾü’s-sünen adlı on sekiz ciltlik eseri sayılabilir. Öte yandan Ebû Hanîfe için söylenen, hatta İmam Şâfiî için de ileri sürülen hadis azlığı iddiası, aslında delil olarak kullandığı hadisin azlığı değil, rivayet ettiği hadisin azlığı şeklinde anlaşılmalıdır. Çünkü fakihlerin çabası, hadisin hükme delâleti ve delil olarak kullanılabilme imkânı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bununla birlikte Ebû Hanîfe’nin isnadlı olarak rivayet ettiği hadislerin sayısı az değildir. Başta yirmiyi aşkın Ebû Hanîfe müsnediyle Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed’in eserleri olmak üzere musannefler ve diğer hadis mecmualarında Ebû Hanîfe’nin birçok rivayeti mevcuttur. Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, Ebû Hanîfe’nin yarısı hocası Hammâd’dan, yarısı da diğer şeyhlerden olmak üzere 4000 hadis rivayet ettiğini belirtir (Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe, s. 84-85). Buna rağmen Ebû Hanîfe’nin çok az hadis bildiği veya hadisle amel etmediği gibi iddialar, çok defa mezhep taassubunun sevkettiği aşırılıktan ve karşı tavırdan, bazan da o konuda daha uygun ve kuvvetli başka bir delilin bulunması sebebiyle diğer mezheplerce benimsenen hadisleri delil almaması veya farklı yorumlaması ve zâhiren o hadisle amel etmemiş gibi görünmesinden kaynaklanmaktadır. Yaptığı ictihadlar ve verdiği hükümler incelendiğinde bunların ahkâmla ilgili yüzlerce hadise uygun olduğu görülür. Ancak bazan bir konuda zâhiren birbiriyle çelişen iki ve daha fazla hadis mevcut olup Ebû Hanîfe bu hadislerden birini tercih ettiğinde verdiği hüküm bir hadise uygunluk gösterirken başka bir hadise aykırı görünebilmektedir. Onun ders aldığı ve hadis naklettiği hocaları yanında, kendisinden ders alıp hadis rivayetinde bulunan Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan, Abdürrezzâk es-San‘ânî, Abdullah b. Mübârek başta olmak üzere pek çok talebesi vardır. Ayrıca içlerinde Yahyâ b. Zekeriyyâ, Hafs b. Gıyâs, Hibbân b. Ali gibi hadislere hakkıyla vâkıf olan daha genç yaşta âlimler de bulunmaktadır. Ebû Yûsuf’un naklettiğine göre Ebû Hanîfe kendisine bir mesele sorulduğunda önce talebelerinin bu konuda bildikleri hadisleri ve sahâbî sözünü sorar, ardından kendi bildiği rivayetleri nakleder, meseleyi değişik yönleriyle ele alır, talebelerinin görüşlerini ayrı ayrı dinler, daha sonra da o meseleyi hükme bağlardı. Sorulan konuda bir hadis ve sahâbî görüşü bulunmadığı takdirde kıyas yapar, kıyasın da mümkün olmadığı yerde istihsana giderdi. Onun ders verme usulüne göre soruların önce öğrencilerle tartışılması, o mesele hakkında nas bulunup bulunmadığının araştırılması demektir. Verdiği bazı hükümlerin o konuda mevcut bir hadise aykırı görünmesi ise bazan hadisin Ebû Hanîfe’ye ulaşmamış olmasıyla, çok defa da hadis Ebû Hanîfe’nin aradığı sıhhat şartlarını taşımadığı için onunla amel etmeyi uygun görmemesiyle izah edilebilir. Bu durum yalnız Ebû Hanîfe’ye mahsus bir metot olmayıp, kendisine göre aradığı sıhhat şartlarını taşımadığı için belli bir hadisi almayan pek çok müctehid vardır. Ebû Hanîfe’nin yaşadığı dönemde ve özellikle bulunduğu bölgede hadis uydurma işi yaygın hâle gelince daha ihtiyatlı davranarak haber-i vâhidleri almada bazı şartlar ileri sürmüş olması onun ilmî ciddiyetinden kaynaklanmaktadır.

Ebû Hanîfe’nin ilminin bütün hadisleri ihata etmediği de bir gerçektir. Ancak onun hadislerin nâsih ve mensuhunu çok iyi bildiği, Hz. Peygamber’in hayatını ve hadisleri öncelik-sonralık açısından inceleyerek özellikle son dönemde söylenen hadisleri esas aldığı belirtilir. Bu anlayış, hayatın değişmesi ve fıkhî hükümlerin bu değişikliğe belli ölçüde uyum sağlaması gerektiği fikrinin sonucudur. Ebû Hanîfe’nin, birbiriyle çatışan hadisleri uzlaştırmaya çalışmaktan çok nesih fikrini tercih etmesi de bu anlayışın ürünüdür. Fetva verdiği bir konuda görüşüne aykırı bir sahih hadis nakledildiğinde de tereddütsüz onu almış ve kendi ictihadından vazgeçmiştir. Ebû Hanîfe mürsel hadisleri de delil olarak kullanmıştır (Leknevî, er-Refʿ ve’t-tekmîl, s. 23). Hatta sahâbenin mürsellerini başkalarının müsnedlerinden üstün tutmuştur. Ebû Hanîfe âhad hadisi Kur’an’ın genel ve zâhirî hükümleriyle, İslâm fıkhında yerleşik genel ilkelerle, kavlî veya fiilî meşhur sünnetle, hatta bazan da sahâbe ve tâbiînden gelen ortak uygulama ile karşılaştırarak değerlendirir; arada çatışma olduğunda genelde daha kuvvetli gördüğü ikinci grup delillerle amel ederdi. Geniş bir topluluğun önünde vuku bulması veya sık sık tekrarlanması sebebiyle çoğunluk tarafından bilinmesi, uygulanması ve rivayet edilmesi gereken bir konuda (umûmü’l-belvâ) vârid olan âhad haberi şâz bir görüş sayması da bu anlayışın sonucudur. Ancak bu metodolojisinin iyi kavranamadığı durumlarda hadisle amel etmediği veya kıyası hadisten öne aldığı gibi tenkitlere de muhatap olmuştur. Ebû Hanîfe daha hayatta iken kıyası hadise takdim etmekle suçlanmış, fakat kendisi ya bizzat ithamda bulunanlara nasıl ictihad ettiğini anlatarak veya böyle söyleyenlerin iftirada bulunduğunu ileri sürerek bu ithamları reddetmiş, nas bulunan yerde kıyasa ihtiyaç duyulmayacağını bildirmiştir. Ebû Hanîfe’nin bazı ictihadları, onun kıyası, râvisi fakih olmayan haber-i vâhide tercih ettiğini, Kur’an’ın açık ve özel hükümlerini (nas) ve genel ilkelerini haber-i vâhidle nesh ve tahsis etmediğini, rivayet ettiği hadise aykırı davranan râvinin hadisini delil almadığını göstermekteyse de bunu Ebû Hanîfe’nin genel bir metodu olarak belirtmek yanlış olur. Çünkü aksini gösteren ictihadlarının sayısı da bir hayli fazladır. Onun kıyası hadise takdim etmediği, aksine hadisi kıyasa takdim ettiğine dair ictihadlarında pek çok örnek bulmak mümkündür. Ebû Hanîfe haber-i vâhidleri delil almış, zayıf da olsa hadisi tercih etmiş; ancak nas bulunmayan yerde kıyasa gitmiştir. Ne var ki çok kıyas yapan bir âlim olarak tanınmıştır. Üzerinde ashabın ittifak ettiği tek bir görüşün bulunmadığı yerlerde onların farklı görüşlerinden kıyasa uygun olanını tercih etmesi, bunun yanında tâbiîn dönemi de dahil sonraki âlimlerin görüşleriyle kendini bağlı hissetmeksizin ictihad etmesi, gerek sahâbe gerekse tâbiînin icmâını, ayrıca sahâbî görüşünü delil olarak kullandığının göstergesidir. Bunların bulunmadığı yerde kıyasa giden Ebû Hanîfe, eğer kıyas sonucu vardığı hüküm genel olarak dinin ruhuna, genel prensip ve amaçlarına uygun düşmezse ilk bakışta görülmeyen, ancak biraz düşünmekle bulunabilecek olan müessir illeti kavrayarak ve daha kuvvetli bir delile dayanarak istihsan metoduyla ictihadda bulunmuştur. Bu açıdan istihsanla elde edilen hükmü almak, kıyasla varılan hükümden daha kuvvetlisine dönmek demek olur. Zira kıyas ispat edici değil, ancak hükümleri ortaya çıkarıcıdır. Hâlbuki istihsan yapılarak ulaşılan hükmü diğer şer‘î deliller takviye etmekte ve bu hüküm kıyasa göre gerçeğe daha yakın görünmektedir.

Ebû Hanîfe’nin ictihad metodu, yetiştirdiği öğrencilerin bizzat yaptıkları ictihadlardan da anlaşılır. Bunların içinde Ebû Yûsuf, Züfer b. Hüzeyl gibi kıyasta ileri bir dereceye ulaşanlar bulunmaktadır. Talebelerinden Muhammed b. Hasan’ın naklettiğine göre Ebû Hanîfe’nin öğrencileri yaptıkları kıyasları onunla tartışırlardı; fakat o, “Ben istihsan yapıyorum” deyince hiç kimse kendisine yetişemezdi (Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, s. 179). Çünkü Ebû Hanîfe meseleler arasındaki açık veya gizli illetleri bulur, onları kolayca kavrardı. Ayrıca halkın muâmelâtını da göz önünde bulundurur, dinin temel ilke ve esaslarına aykırı olmadığı sürece bunları delil olarak alırdı. Ebû Hanîfe asla zorluk taraftarı değildi.

Ebû Hanîfe’nin fıkhında şahsiyetinin, içinde bulunduğu dönem ve şartların, şahsî görüş ve temayüllerinin, re’y ve ictihad anlayışının, ilmî muhitinin, ders aldığı ve görüştüğü âlimlerin belli bir tesiri mevcuttur. Aynı tesir, onun görüş ve öğretisi etrafında sonradan oluşan Hanefî mezhebi için de söz konusudur. Ebû Hanîfe’nin fıkhında, dönemlerinde Irak’taki re’y ekolünün temsilcisi durumunda olan İbrâhim en-Nehaî ve Hammâd b. Ebû Süleyman’ın derin izlerini bulmak mümkündür. Ancak bu durum, aralarında Şah Veliyyullah ed-Dihlevî’nin de bulunduğu (Ḥüccetullāhi’l-bâliġa, I, 419) bir kısım âlimi, onun fıkhının İbrâhim en-Nehaî’nin fıkhından farklı olmadığı kanaatine de sevketmiştir. İlk dönemlerinde hocası Hammâd’ın ve bu sebeple İbrâhim en-Nehaî’nin çizgisini büyük ölçüde korumuş olduğu doğrudur. Ancak hocasının ölümünden sonraki otuz yıl içinde hadis ve re’y ekollerinin birbirine kısmen yaklaşması sebebiyle hadis ekolüyle ve hadisçilerle de ilişki kurmuş, Mekke, Medine ve Ehl-i beyt fıkhından faydalanmış, devrindeki birçok yetişkin ilim adamıyla görüş alışverişinde bulunmuştur. Böylece İslâm ümmetinin mevcut fıkhî mirasını değişik kanallardan özümseme, farklı temayül ve bakış açılarını kendi şahsî birikim, metot ve kabiliyetiyle mezcederek bunlardan bir senteze varma imkânı bulmuştur.

Ebû Hanîfe’nin ticaret hayatının içinde bulunması, insanların problem ve ihtiyaçlarını yakından tanıması da ictihadlarının kabul ve uygulama şansını arttırmıştır. Öte yandan onun farklı kültür ve geleneklere sahip çeşitli grupların karma bir halde yaşadığı Irak bölgesinde yetişmiş olması, Hicaz bölgesinde hâkim geleneksel sosyal yapı ve anlayıştan daha az etkilenmesine, birçok konuda örfü ve içtimaî vak‘ayı esas alan farklı yorum ve ictihadlara sahip olmasına zemin hazırlamıştır. Hanefî mezhebinin Araplar dışındaki müslümanlar arasında yaygınlık kazanmasının bir sebebi de bu olmalıdır. Denilebilir ki Ebû Hanîfe, hocaları ve önceki nesiller tarafından kendisine intikal ettirilen fıkhî kuralları, görüşleri, âyet ve hadislerle ilgili yorumları içinde bulunduğu ortam, insanların ihtiyacı ve dinin genel ilke ve amaçları açısından yeniden değerlendirme; sınırlı naslarla sınırsız olaylar, naklin hükmü ile aklın yorumu, hadisle re’y arasında mâkul bir âhenk kurma imkânını yakalamıştır. Ebû Hanîfe’nin örf ve âdeti, Kur’an’ın genel ilkelerini, kamu yararını gözetmesi ve istihsanı sıkça kullanması bu gayretin sonucudur. Ebû Hanîfe, ticarî muameleleri açıklık ve belirlilik, faizden uzak olma, örf ve ihtiyaca uygunluk, dürüstlük ve güven şeklinde dört temel üzerine oturtmuş; ticarî hukukta olsun borçlar, aile ve kamu hukukunda olsun şahsî teşebbüs ve sorumluluğu, kişi hak ve hürriyetlerini ilke edinmiştir. Onun, bulûğa ermiş kızın velisiz evlenebileceği, sefihin ve borçlunun ehliyetinin kısıtlanamayacağı, vakfın bağlayıcı olmayacağı gibi fıkhî görüşleri bu anlayışının sonucudur.

Ebû Hanîfe, kendi dönemine kadar geçen sürede oluşan ve nasların yorumu mahiyetinde olan kuralları gerektiğinde yeniden ifade etmiş, bazan da kuralı değiştirmek yerine ferdî ihtiyaç veya zarureti giderebilmek için birtakım fıkhî çözüm ve çareler önermiştir. Ancak bulduğu bu çareler çok sınırlı bir alanda ve belli ölçüde uygulanmış olup hiçbir zaman ana kuralı işlemez kılacak ve kanuna karşı hile teşkil edecek mahiyette değildir. Hanefî mezhebinin teşekkülü sürecinde geliştirilip üretilen ve literatürde “hîle-i şer‘iyye” olarak terimleşen (bk. HİYEL) hukukî çözümlerin bütünüyle Ebû Hanîfe’ye isnat edilmesi doğru olmadığı gibi onun bu konuda müstakil bir kitap (Kitâbü’l-Ḥiyel) yazdığı rivayeti de doğru değildir. Ebû Hanîfe’nin fıkhının bâriz özelliklerinden biri de hukukî objektifliği esas alması, kötü kasıt ve niyet araştırmasında, sebep-sonuç bağlantısını kurmada mâkul bir sınırı aşmamasıdır. Hükümlerin hukukî tarafını uhrevî hayata ilişkin dinî yönünden ayrı mütalaa ettiğinden, işin dinî ve vicdanî tarafı fertlere ait olmak üzere beşerî ilişkilerde objektif ölçüleri kullanmıştır. Bu metodu gereği bazı fetvaları diğer hukuk ekollerince, hatta öğrencilerince tenkit edilmiştir.

Ebû Hanîfe’nin fıkhının dayandığı esaslar, sonraki nesillere mensup Hanefî fakihleri tarafından mevcut fetva ve ictihadlar göz önüne alınarak tesbit edilmeye çalışılmış olmakla birlikte Hanefî ekole göre yazılan usul kitaplarındaki metodolojik kural ve görüşlerin Ebû Hanîfe’ye ait oluşu her zaman kesinlik taşımaz. Mezhep müdafaasına, mevcut ictihadların izah ve sistemleştirilmesine dair bu kuralların bazı istisnalarının olacağı da açıktır. Ebû Hanîfe, ictihad usulünün ve fıkhının dayandığı esasların katı bir uygulayıcısı olmayıp meselenin konum ve mahiyetini, gerektiğinde farklı yönlerini göz önünde bulunduran farklı fetvalar da vermiştir. Fıkhının kuralcı değil de meseleci tarzda doğması, Hanefî mezhebinin hayata ve insanların ihtiyaçlarına uygun bir yapıda gelişmesiyle sonuçlanmıştır. Öte yandan onun belli bir delil ve anlayışın ürünü olarak ileri sürdüğü bir görüşün, ileriki devirlerde yazılan Hanefî eserlerinde yeni naklî ve aklî delillerle desteklendiği ve neticede Ebû Hanîfe’nin, bütün bu delil ve yorumlar sonucu o görüşe sahip olduğu şeklinde bir ifade kazandığı da söylenebilir.

Ebû Hanîfe, sahâbe ve tâbiîn döneminde Irak bölgesinde oluşan zengin ilmî ve fikrî gelişmeyi hocaları ve görüştüğü çeşitli âlimler vasıtasıyla yakından tanıma ve kavrama imkânı bulmuştur. Etrafında seçkin ve dirayetli öğrencilerin oluşturduğu ders halkası da bir bakıma önceki kuşaklardan devralınan bu zengin mirası, gelişen şartlara ve çoğalan fıkhî meselelere paralel olarak yeniden değerlendirip sistemleştiren geniş tabanlı bir ictihad şûrası fonksiyonu görmüştür. O dönemin fıkhî zenginliği ise genelde Ebû Hanîfe’ye değil bölgeye nisbet edilerek “Irak fıkhı” olarak anılır. İki meşhur öğrencisi Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed’in yazdığı eserler sayesinde ileriki nesillere aktarılma şansını bulan bu fıkhın içinde Ebû Hanîfe’nin öğrencilerinin yanı sıra Osman el-Bettî, İbn Şübrüme, İbn Ebû Leylâ gibi çağdaşı fakihlerin görüşleri de yer alır. Ancak bu dönemde oluşan fıkhî birikim, hem üstat olması hem de görüşlerinin ağırlığı sebebiyle ileriki asırlarda Ebû Hanîfe’nin adına nisbetle “Hanefî mezhebi” olarak anılmaya başlanmıştır. Irak fıkhının mezhep olarak teşekkülünde ise bölgesel ve tarihî şartların yanı sıra fıkhî meselelerin ve çözümlerinin sistemleştirilip belli bir kural ve metodolojiye kavuşturulmuş olmasının da önemli payı vardır (bk. HANEFÎ MEZHEBİ). Bu sebeple Ebû Hanîfe, devrindeki fıkhî birikimi ve düşünceyi parça parça fer‘î meseleler ve çözümler görünümünden çıkarıp belli ölçüde sistemleştirdiği, yeni olay ve meselelerin fıkhî çözümüne de imkân veren bir bütünlük kurmaya çalıştığı için dönemindeki fıkıh ilminin gelişiminde etkin bir rol oynamıştır. Ancak bu gelişimde, etrafındaki ders halkasını oluşturan Ebû Yûsuf, İmam Muhammed, Züfer gibi her biri bağımsız müctehid sayılabilecek vasıftaki seçkin arkadaş ve öğrencilerinin hem hocalarının sağlığındaki hem de onun vefatından sonraki fıkhî gayret ve faaliyetlerinin de önemli payı vardır.

Ebû Hanîfe’nin fıkhî düşüncenin gelişmesine olan büyük katkısı, diğer mezhep imamları ve İslâm âlimlerince de değişik üslûplarda ifade edilmiştir. İmam Şâfiî’nin, fıkıhla meşgul olan bütün âlimlerin Ebû Hanîfe’ye teşekkür borçlu olduğunu dile getiren meşhur sözü (“İnsanlar fıkıhta Ebû Hanîfe’nin iyâlidir”, İbn Abdülber, s. 136) onun fakihler nezdindeki itibarını anlatmaya kâfidir.

2/3

Bölümün Müellifi: YUSUF ŞEVKİ YAVUZ

Akaide Dair Görüşleri. Havâric, Cehmiyye, Mu‘tezile, Müşebbihe, Kaderiyye, Cebriyye, Mürcie ve Şîa’nın birer itikadî mezhep olarak teşekkül etmeye başladığı bir dönemde yetişen Ebû Hanîfe, akaid ve kelâma dair görüşleriyle Ehl-i sünnet akîdesinin oluşmasına zemin hazırlayan âlimlerdendir. Özellikle Basra’da ilâhî sıfatlar, kader, mürtekib-i kebîre ve tekfir gibi ilk dönemin belli başlı akaid meseleleri üzerinde değişik görüşlere mensup âlimlerle yaptığı tartışmalarda İslâm ümmetinin çoğunluğu tarafından benimsenen itikadî ilkeleri ortaya koymuş ve bunları güçlü delillerle savunmuştur. Çağdaşları arasında Ca‘d b. Dirhem, Cehm b. Safvân, Vâsıl b. Atâ, Amr b. Ubeyd, Abdülkerîm b. Acred, Zürâre b. A‘yen ve Şeytânüttâk gibi değişik görüşleri savunan ilk kelâmcılar yer alır. Bunlardan özellikle Cehm b. Safvân, Amr b. Ubeyd ve Şeytânüttâk ile yaptığı tartışmalar tabakat kitaplarında kısmen de olsa nakledilmiştir. Hâricîler’den Yezîd b. Ebân er-Rekāşî, Şîa’dan Hişâm b. Hakem, Mu‘tezile’den Dırâr b. Amr ve Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf da Ebû Hanîfe’nin yaşadığı dönemi kısmen idrak eden önemli âlimlerden bazılarıdır.

Ebû Hanîfe’nin kelâm metoduna karşı takındığı tavırla ilgili olarak kaynaklarda yer alan farklı bilgileri üç grupta toplamak mümkündür: 1. Ebû Hanîfe kelâm ilmiyle uğraşmayı farz-ı kifâye kabul etmiş, ilmî hayatına itikadî konularla ilgilenerek başlamış, Kûfe ve Basra gibi ilmî muhitlerde kendisini yetiştirip seçkin bir kelâm âlimi olmuş ve hayatı boyunca bu konudaki çalışmalarını sürdürmüştür. Nitekim İmam Şâfiî, Ebû Hanîfe’yi kelâm ilminin kurucusu olarak kabul etmiş (Taşköprizâde, II, 67), Bağdâdî onun fakihler içinde Ehl-i sünnet kelâmcılarının ilki olduğunu belirtmiştir (Uṣûlü’d-dîn, s. 308). Daha sonra İbnü’s-Sübkî, Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî, Beyâzîzâde Ahmed Efendi gibi âlimler de bu görüşü benimsemiş, çağdaş yazarlardan M. Zâhid Kevserî, Ali Sâmî en-Neşşâr ve İnâyetullah İblâğ aynı kanaati paylaşmışlardır. 2. Ebû Hanîfe önce kelâm ilmiyle ilgilenmiş, ancak daha sonra ashabın itikadî meselelerle meşgul olmadığını düşünerek amelî konularda halkın karşılaştığı problemlerin çözülmesini daha önemli görmüş ve bir daha uğraşmamak üzere kelâm ilmini terkedip fıkha yönelmiştir (Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî, s. 51-53; Ali Abdülfettâh el-Mağribî, s. 21). 3. Ebû Hanîfe, kelâmı öğrenilmesi câiz olmayan ilimlerden kabul edip başta oğlu Hammâd olmak üzere öğrencilerine bu ilimle uğraşmayı yasaklamış, insanlara kelâmın kapısını aralayan Amr b. Ubeyd’in yanı sıra biri tenzihte, diğeri teşbihte olmak üzere iki aşırı ucu temsil eden Cehm b. Safvân ile Mukātil b. Süleyman’a lânet okumuştur (Kādî Abdülcebbâr, s. 266; Temîmî, I, 113).

İlk iki görüş birbirine oldukça yakındır. Her ikisinde de Ebû Hanîfe’nin itikadî tartışmalara girdiği ve henüz oluşma döneminde bulunan kelâm ilminin ilk temsilcileri arasında yer aldığı belirtilmektedir ki isabetli görünen de budur. Ebû Hanîfe’ye itikadî konulara ilişkin bazı risâlelerin nisbet edilmesi ve fıkıh sisteminde re’ye ve kıyasa başvurup bir anlamda akılcılığı benimsemesi, onun kelâmî bir nosyona sahip olduğunun delilleridir. Hayatının belli bir döneminden sonra fıkhî konularla fazlaca meşgul olması, itikadî meselelerle ilgilenmeyi câiz görmemesinden değil; akaide dair temel esaslara ilişkin görüşlerini ortaya koyduktan sonra bu alandaki çalışmalara fazla ihtiyaç duymamasından, ayrıca çözüm bekleyen fıkhî meselelerin çokluğundan kaynaklanmış olmalıdır. Vefatından önce öğrencilerine yaptığı tavsiyeleri ihtiva eden el-Vaṣıyye ile er-Risâle’sinin itikadî meselelere dair olması, kelâmî konularla ilgisini kesmediğini gösterir (İnâyetullah İblâğ, s. 21). Ebû Hanîfe’nin, ashabın itikadî konularda tartışmaya girmemesinden dolayı akaid meseleleriyle uğraşmayı terkettiğine dair rivayete gelince bunun sahih olması uzak bir ihtimaldir. Zira el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim’de tamamen aksi bir görüşü savunmuştur. Burada belirtildiğine göre Ebû Hanîfe, ashap dönemindeki şartların değiştiğini görmüş, İslâm dünyasında çeşitli siyasî ve fikrî gelişmelerin meydana gelmesi sebebiyle iman esaslarının belirlenmesi için akaid konularının incelenmesini zaruri görmüştür. Ashap döneminde müslümanlar arasında akaide dair bir ihtilâf bulunmadığı halde hicrî I. yüzyılın sonlarından itibaren ortaya çıkan ihtilâflar neticesinde değişik görüş sahiplerinin birbirini tekfir edip öldürmeyi câiz görmesi, Ebû Hanîfe’ye göre itikadî esasların Kur’ân-ı Kerîm’e ve sahih hadislere başvurularak kesin delillerle belirlenmesini zorunlu hâle getirmiştir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 11-12). Bu da onun kelâm ilmiyle uğraşmayı doğru bulmadığına ilişkin rivayetlerin sahih olma ihtimalini zayıflatmaktadır. Bu rivayetlerin doğru olabileceğini kabul eden âlimlere göre ise Ebû Hanîfe’nin meşgul olmayı uygun bulmadığı kelâm, Kur’an ve Sünnet’e dayanmayan; buna karşılık yabancı kültürlerden etkilenen veya hakkı değil bâtılı savunmayı hedef alan ve ne olursa olsun muarızın görüşlerinin mutlaka yanlış olduğunu göstermeyi amaçlayan itikadî tartışmalardır. Sonuç olarak Ebû Hanîfe mutlak mânada kelâm ilmi aleyhinde bulunmamıştır (Taşköprizâde, II, 154-159; Beyâzîzâde, s. 35-46).

Ebû Hanîfe’nin fıkhı, “kişinin dünya ve âhirette fayda veya zarar göreceği hususlara ilişkin hükümleri bilmesi” şeklinde tarif ederek bunlardan akaide dair hükümleri konu edinen ilme “el-fıkhü’l-ekber” adını vermesi, onun akaidi amelî hükümleri inceleyen fıkıhtan üstün tuttuğunu göstermektedir. Ebû Hanîfe, farklı itikadî telakkilerin çarpıştığı Kûfe, Basra, Bağdat ve Hicaz bölgelerini dolaşıp bu yörelerde savunulan görüşleri öğrendikten sonra Kur’an’ı ve Hz. Peygamber’e atfedilen hadisleri incelemek suretiyle İslâm akaidini asıl kaynaklarından belirlemeye çalışmıştır. Kendisiyle tartıştığı muarızı nasları kabul eden biriyse kesin naklî delil, nasları delil saymayan biriyse kesin aklî delil kullanmıştır (Ebü’l-Hayr, s. 134-135). Nitekim mülhidlerle yaptığı tartışmalarda aklî deliller kullandığı gibi muhaliflerini ikna etmek için “ma‘kūlâtı mahsûs hale getiren” kıyaslar yapmış, bazan da esaslarına Kur’an’da işaret edilen ihtimalleri tartışma metoduna başvurmuştur. Akaidde daha çok Kur’an’ı esas alıp ondan itikadî hükümler çıkarmış, hadisleri de bazan kullanmakla birlikte Kur’an’a aykırı hükümler ihtiva edenlerini uydurma kabul ederek dikkate almamıştır. Zira ona göre Kur’an’a aykırı hükümler taşıyan hiçbir söz Hz. Peygamber’e ait olamaz (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 26-27; Beyâzîzâde, s. 50-70; Ebü’l-Hayr, s. 200-204).

Ebû Hanîfe’nin akaid alanında görüşlerinden faydalandığı kişilerin başında Hz. Ali gelir. Zira Ebû Hanîfe, kendisiyle savaşan muhaliflerine “isyankâr kardeşler” adını vermek suretiyle adam öldürme gibi büyük bir günahı işleyenlerin dahi mümin olduğuna hükmetmesinden ötürü Hz. Ali’yi itikadî problemlere çözüm getiren ilk âlim olarak görmüş ve onun bu metodundan önemli ölçüde faydalandığını açıklamıştır (er-Risâle, s. 69). Ehl-i beyt’e mensup âlimlerden Zeyd b. Ali, Muhammed el-Bâkır, Ca‘fer es-Sâdık ve Abdullah b. Hasan b. Hasan ile görüşüp akaid konularında onlardan istifade etmiş; ashaptan Abdullah b. Mes‘ûd, Muâz b. Cebel; tâbiînden Hasan-ı Basrî, Atâ b. Ebû Rebâh, Saîd b. Müseyyeb, Ömer b. Abdülazîz gibi âlimlerin görüşleri de onun itikadî düşüncelerine şekil vermiştir. Bunlardan başka Hüseyin b. Hâris ve Ebü’l-Kāsım el-Cedelî’den de faydalandığı nakledilir.

Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini, talebeleri Ebû Yûsuf, Ebû Mutî‘ el-Belhî ve Ebû Mukātil es-Semerkandî tarafından yazılıp nakledilen el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, el-Fıḳhü’l-ekber, el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, er-Risâle, el-Vaṣıyye adlı akaid risâlelerinin yanı sıra tabakat ve menâkıb kitaplarından tesbit etmek mümkündür. Bununla birlikte onun itikadî görüşlerini hatasız olarak belirlemek oldukça güçtür. Ebû Hanîfe’nin itikadî cephesini inceleyen müellifler, söz konusu kaynaklarda bazan aynı konuda kendisine farklı görüşler nisbet edilmesini, akaid risâlelerinin bizzat kendisi tarafından yazılmayıp talebelerince kaleme alınması ve bu risâlelerde araz, cevher, zât, sıfat, mûcize, keramet gibi daha sonraki dönemlerde ortaya çıktığı kabul edilen terimlerin yer alması sebebiyle ona aidiyetlerinin tartışmalı olmasını, risâlelerin bazı yazma nüshalarında değişik bilgilerin yer almasını ve dolayısıyla eserlerine sonradan bazı ilâvelerin yapılmış olma ihtimalini, onun itikadî görüşlerini belirlemeyi zorlaştıran âmiller arasında zikrederler. Her şeyden önce tabakat ve menâkıb kitaplarında Ebû Hanîfe’yi övme ve yerme hususunda ifrat ve tefrite varan aşırı değerlendirmelerin yapıldığı, bu arada taraftarlarına göre onun Hz. Peygamber’in övgüsüne mazhar olan bir kişi, muhaliflerine göre ise tekfir edilmesi gereken zararlı bir bid‘atçı olarak gösterildiği dikkati çekmektedir. Bu da söz konusu kaynaklardaki bilgilerin ihtiyatla karşılanmasını gerekli kılan bir husustur. Nitekim Ebü’l-Muzaffer el-İsferâyînî, Kaderiyye ve Râfıza’ya mensup bazı kimselerin kendi bâtıl inançlarını terviç etmek amacıyla onları Ebû Hanîfe’ye nisbet ettiklerini kaydetmiştir (et-Tebṣîr, s. 185). Talebelerince ona atfedilen akaid risâlelerine bazı ilâveler yapılmış olmasına rağmen bunların ana hatlarıyla ona ait görüşleri ihtiva ettiği hususu ittifaka yakın bir kanaat halindedir. Ebû Hanîfe ile öğrencilerinin akaide dair görüşlerini naklettiğini belirten Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin ʿAḳīde’sindeki görüşlerle söz konusu risâlelerdeki görüşlerin büyük çapta benzerlik arzetmesi de bunu teyit etmektedir. İlgili risâlelerde yer alan araz, cevher, zât, sıfat, mûcize ve keramet terimleri bunlara sonradan ilâve edilmiş olabileceği gibi Ebû Hanîfe’nin bunlardan bahsetmiş olması da uzak bir ihtimal değildir. Zira onun döneminde yaşayan Ca‘d b. Dirhem, Cehm b. Safvân, Şeytânüttâk, Hişâm b. Hakem gibi kelâmcıların aynı terimleri kullandıkları ve Ebû Hanîfe’nin de Cehm b. Safvân ve Şeytânüttâk ile münazaralar yaptığı bilinmektedir. Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini şöylece özetlemek mümkündür:

  1. Ulûhiyyet. Bütün varlıklar Allah tarafından yoktan (lâ min şey’) yaratılmıştır. Göklerin ve dünyanın şaşmaz bir düzene sahip olması, varlıkların bir hâlden başka bir hâle dönüşmesi, çocuğun güzel bir endam ile ana karnından çıkması, bilgili ve hikmet sahibi ulu bir yaratıcının mevcudiyetini gösteren apaçık delillerdir. Akıl, azgın dalgalar arasında seyreden bir geminin yetenekli bir kaptanı olmadan yoluna devam etmesini imkânsız gördüğü gibi, kâinatın da bilgili ve her şeye gücü yeten bir yaratıcısı olmadan var olup düzenli şekilde devam etmesini muhal görür (Beyâzîzâde, s. 75-85). Her insan bunları düşünerek Allah’ın var olduğunu idrak edebilir. Bundan dolayı dinî bir davetle karşılaşmasa bile yetişkin ve akıllı her insan Allah’a inanmakla yükümlüdür. Akıl yürütmek suretiyle Allah’a isim ve sıfat nisbet edilemez; O sadece zâtına nisbet ettiği isim ve sıfatlarla nitelendirilebilir. O’nun ilim, irade, hayat, kudret, kelâm, sem‘, basar gibi zâtî; yaratma, rızık verme, diriltme, öldürme gibi fiilî sıfatları vardır. Sıfatları zâtından ayrılmaz. Bütün isim ve sıfatları ezelî olup hiçbiri hâdis değildir. İlâhî fiiller ezelî olmakla birlikte bu fiillerle meydana gelenler (mef‘ul) hâdistir. Allah araz ve cisim değildir, dengi ve benzeri yoktur (Beyâzîzâde, s. 90-127, 212-219). Sayı itibariyle değil, eşi ve benzeri bulunmaması itibariyle birdir. İlâhî zatın yanı sıra sıfatların hiçbiri de yaratıklara ve sıfatlarına benzemez. İhlâs sûresi bunu ifade etmektedir. Naslarda Allah’a atfedilen yed, nefs, vech, nüzûl gibi sıfatların keyfiyeti bilinemez. Bunlar ne yaratıklara ait organ ve fiillere benzetilebilir ne de i‘tizâl ehlinin yaptığı gibi te’vil edilerek açıklanabilir. Zira “yed”i kudretle açıklamak örneğinde olduğu gibi bu sıfatları te’vil etmek onları ilâhî sıfat olmaktan çıkarır. Allah ihtiyaç duymaksızın göklerin üstünde bulunan arşa istivâ etmiştir. Bir mekânda bulunmaya muhtaç olmayan Allah, zâtıyla değil ilmî ve ilâhî yardımıyla yaratıklarının yanındadır (Ebû Hanîfe, el-Vaṣıyye, s. 73; Beyhakī, s. 540, 572; Beyâzîzâde, s. 186-198). Allah dilediği şekilde ve keyfiyeti bizce bilinmeyen bir tarzda müminler tarafından cennette görülecektir (Dârimî, s. 15).

Bazı kaynaklarda Ebû Hanîfe’nin Allah’a mâhiyet atfettiğine dair rivayetler yer almışsa da bunların sahih olmadığı kabul edilmiştir (Teftâzânî, Şerḥu’l-Maḳāṣıd, II, 50; krş. Makdisî, I, 84-85).

  1. Halku’l-Kur’ân. Bu konuda Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen görüşler farklı olup üç noktada toplanabilir: a) Kur’an’ın sadece Allah kelâmı olduğuna inanmak gerekir, mahlûk olup olmadığı hususunu tartışmak câiz değildir (Temîmî, I, 175-176). b) Kur’an mahlûktur, zira Allah’ın dışındaki her şey yaratılmıştır. Nitekim yaratılmış bir şeye yemin etmek câiz olmadığından Kur’an’a yapılan yemin geçerli sayılmamıştır (Hatîb, XIII, 383-384; Ali Sâmî en-Neşşâr, s. 238). c) Kur’an Allah kelâmı olup mahlûk değildir, fakat Kur’an’ı telaffuz edişimiz ve onu yazışımız mahlûktur (Ebû Hanîfe, el-Fıḳhü’l-ekber, s. 58; Beyâzîzâde, s. 175-179).

Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşünü ilk defa Ebû Hanîfe’nin ortaya attığını ileri süren ikinci rivayet ya onu kötülemek isteyenlerce uydurulmuştur ya da eksiktir. Ebû Hanîfe belki de ilk defa Kur’an’ı telaffuz edişin mahlûk olduğunu söylemiş, fakat muhalifleri bunu “Kur’an mahlûktur” şeklinde eksik olarak nakletmişlerdir. Eğer Ebû Hanîfe Kur’an’ın mahlûk olduğunu savunmuş olsaydı bazı görüşlerini eleştiren Buhârî’nin bu hususta da onu eleştirmesi gerekirdi. Hâlbuki Buhârî, halku’l-Kur’ân konusuna ayırdığı Ḫalḳu efʿâli’l-ʿibâd adlı eserinde Ebû Hanîfe’ye böyle bir görüş nisbet etmemiş, Eş‘arî de Maḳālât’ında Kur’an’ın mahlûk olduğunu kabul edenler arasında Ebû Hanîfe’yi zikretmemiştir. Birinci rivayetin ise halku’l-Kur’ân tartışmasına girmeyi uygun görmediği dönemdeki görüşünü yansıtmış olması muhtemeldir. Üçüncü rivayet Ebû Hanîfe’nin nihaî görüşü olmalıdır. Nitekim bazı kaynaklar, Ebû Yûsuf’un hocasıyla altı ay halku’l-Kur’ân konusunu tartıştığını ve sonunda onunla, “Kur’an Allah kelâmıdır, mahlûk değildir, mahlûk olduğunu söyleyen kâfirdir” görüşünde karar kıldıklarını kaydetmektedir (Hatîb, XIII, 383-384; Beyhakī, s. 321-322). Bu da Ebû Hanîfe’nin halku’l-Kur’ân konusundaki görüşünün bazı değişiklikler geçirdiğini gösterir.

  1. Kader. Kâinatta meydana gelen her şey ilâhî takdir ve kazâya göre cereyan eder. Zira Kur’ân-ı Kerîm’de (meselâ bk. el-Kamer 54/49, 52-53; Yûnus 10/34, 99) ve hadislerde (el-Muvaṭṭaʾ, “Ḳader”, 14; Tirmizî, “Îmân”, 4) her şeyin yaratılmadan önce yazıldığı ve meydana gelen şeylerin bu yazıya göre gerçekleştiği açıkça belirtilmiştir. Allah Teâlâ hayır ve şer dahil vuku bulacak her şeyi ezelî ilmiyle bilmiş ve ilmine göre vasfederek levh-i mahfûza yazmıştır (Beyâzîzâde, s. 266-279). Bununla beraber müminleri imana, kâfirleri de küfre zorlamamış, herkese fiillerini iradeleriyle gerçekleştirme imkânı tanımıştır. Zira Allah herkesin kaderini, kendi iradeleriyle gerçekleştirecekleri şekilde yazmıştır. Bundan dolayı kişi annesinden mümin veya kâfir (saîd veya şakî) olarak doğmaz; mümin iken kâfir, kâfir iken mümin olabilir (Zebîdî, II, 9).

Kulların fiillerini yaratan Allah’tır, kul ise fiil yapmayı diler ve onu icra eder. Eğer kul fiillerinin yaratıcısı olsaydı onları dilediği şekilde yapabilmesi ve her dilediğini gerçekleştirebilmesi gerekirdi. Fiillerini yapma gücü (istitâat) fiilden önce değil, fiil anında kullara verilmiştir. Kul fiili yapma anından önce bu güce sahip bulunsaydı Allah’a muhtaç olmazdı; halbuki Kur’an’da kulların her an Allah’a muhtaç oldukları bildirilmiştir (Fâtır 35/15; Muhammed 47/38). İstitâat, fiilini gerçekleştirmesinden sonra da kula verilmiş olamaz; zira bu takdirde fiilin istitâatsız meydana gelmesi gerekir ki bu muhaldir. Kulda istitâat yaratmakla Allah kulun fiilinin hâlikı, kul ise bu istitâatı hayır veya şer yönünde kullanmakla fiilin kâsibidir. Bütün bu açıklamalara rağmen Ebû Hanîfe kader problemini hürriyet-zarûret çelişkisinden kurtararak çözemediğinin farkına varmış olmalıdır. Zira ona göre gözün güneşe bakması mümkün olmadığı gibi aklın da kader ve kulların fiilleri konusunu nihaî çözüme kavuşturması mümkün değildir (Beyâzîzâde, s. 150-165, 182-183, 243-254; Ebü’l-Hayr, s. 170-178).

  1. Nübüvvet. Nübüvvetin gerçekliği ilâhî bir ilhamla kavranabilir. Şöyle ki Allah, peygamberin ilâhî kaynağa dayandırarak verdiği bilgilerin doğruluğu hususunda insanların kalbinde bir kanaat ve bir itminan yaratır. Bununla birlikte peygamberlerin gösterdikleri mûcizeler de haktır. Hz. Peygamber’in inşikāku’l-kamer mûcizesi ve mi‘racı bu tür olaylardandır. Peygamberler şirkten, büyük ve küçük günahlardan korunmuştur. Ancak küçük hata (zelle) işlemeleri mümkündür. Bütün peygamberlerin getirdiği dinlerin temel prensipleri tevhid esasına dayalı tek bir sistem oluşturmakla birlikte fer‘î hükümleri (şeriat) farklı olabilmiştir (Beyâzîzâde, s. 198-200, 311-336). Allah’a inandığı halde son peygamberin nübüvvetini benimsemeyen kimse Allah’a da iman etmemiş sayılır. Çünkü ona iman etmek Allah’ın emirlerinden biridir (en-Nisâ 4/65). Dolayısıyla Allah’a iman eden herkesin Hz. Muhammed’in nübüvvetini de kabul etmesi gerekir (Ebû Hanîfe, el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 23; Beyâzîzâde, s. 318-336).

  2. Âhiret. Kabir azabı haktır; zira Kur’ân-ı Kerîm’de buna işaret edilmiştir (et-Tevbe 9/101; et-Tûr 52/47). Kabir azabına inanmayanlar Cehmiyye mensuplarıdır. İnsanların ölümden sonra diriltilmeleri ve amellerinin tartılması haktır. Kıyamet alâmetlerinden kabul edilen deccâlin çıkışı ile Hz. Îsâ’nın nüzûlü, ayrıca cennetle cehennemin ebedîliği konularında Ebû Hanîfe’ye farklı görüşler nisbet edilir. Deccâlin çıkışı ve Hz. Îsâ’nın nüzûlü el-Fıḳhü’l-ekber’e ait yazma nüshaların bir kısmında yer almamaktadır. Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini yansıtan beş risâlesini bir araya toplayıp yeniden düzenleyen Beyâzîzâde Ahmed Efendi’nin eserinde de söz konusu kıyamet alâmetlerine yer verilmemiştir. Bu da deccâlin çıkışı ve Hz. Îsâ’nın nüzûlü konusunun Ebû Hanîfe’nin risâlelerine sonradan ilâve edildiği ihtimalini güçlendirmektedir. Akaid risâlelerinde belirtildiğine göre Ebû Hanîfe cennet ve cehennemin ebedî olduğunu kabul eder (el-Vaṣıyye, s. 75; el-Fıḳhü’l-ekber, s. 62). Diğer bazı kaynaklarda ise cennet ile cehennemin ebedî olmadığına ve yaratılan her şeyin mutlaka yok olması gerektiğine inandığı rivayet edilmektedir (Hatîb, XIII, 399-400; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 38-39). Ancak Ebû Hanîfe, bu görüşü ortaya atan Cehm b. Safvân’ı tekfire kadar varan bir tenkide tâbi tuttuğuna göre bunun kendisine nisbet edilmesinin yanlış olduğunu söylemek mümkündür. Şu var ki Ebû Hanîfe cennetin ebedîliğine delil getirdiği halde cehennemin ebedîliğini ispatlayan herhangi bir delil zikretmemiştir (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 52). İbn Kayyim’in Münzir b. Saîd’den yaptığı bir nakilde belirtildiğine göre Ebû Hanîfe ve mensupları, Âdem’in yaratıldığı cennetin dünya bahçelerinden biri olduğu kanaatini taşıyorlardı (Ḥâdi’l-ervâḥ, s. 53-54). Buna karşılık el-Fıḳhü’l-ebsaṭ’ta cennet ile cehennemin el’an yaratılmış bulunduğu belirtilmekte ve Allah’ın her şeyi yarattığını bildiren âyet (el-En‘âm 6/102) buna delil gösterilmektedir.

  3. İman-Günah Meselesi. Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen görüşlere göre iman; bilgi, tasdik ve ikrar unsurlarından oluşur. Bir insanda imanın gerçekleşmesi için onun şüpheden arınmış kesin bilgiye sahip olmasının yanı sıra bu bilginin doğruluğunu kesin olarak tasdik etmesi ve bu kararını sözlü olarak açıklaması gerekir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 11; İbn Hazm, III, 227, 228; Ebü’l-Hayr, s. 183). İman için bunların hiçbiri tek başına yeterli değildir. Aksi halde kalben tasdik etmedikleri halde inandıklarını söyleyen münafıkların ve Hz. Muhammed’in gerçek peygamber olduğunu bilmelerine rağmen nübüvvetini tasdik etmeyen Ehl-i kitap’ın mümin sayılması gerekir. Hâlbuki Kur’an’da gerçeği tasdik etmemekte direnen münafıklarla Ehl-i kitap kâfir statüsünde tutulmuştur (el-Münâfikūn 63/1; el-Bakara 2/146; el-En‘âm 6/20). Yine Kur’an’da, gerçeği dilleriyle ikrar etmelerinin karşılığı olmak üzere Ehl-i kitap’tan bazılarının cennetle mükâfatlandırıldığının bildirilmesi (el-Mâide 5/85), dille ikrarın imanın unsurlarından biri olduğunu gösterir (Bezzâzî, II, 201-202). Bununla birlikte Ebû Hanîfe’nin, mümin vasfını kazanmak için mârifet ve tasdiki yeterli görmesini (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 31) dikkate alarak mârifet ve tasdiki aslî, ikrarı da tâli birer unsur olarak gördüğünü söylemek mümkündür. Zira ona göre dil ile ikrar dünyevî hükümlerin uygulanması için gereklidir. Baskı altında inandığının aksini ifade eden kimsenin mümin kabul edilmesi de bunu göstermektedir. Ebû Hanîfe’nin bazı ifadelerinden anlaşıldığına göre (a.g.e., s. 11, 17-18) kalben tasdik imanın aslî unsurunu teşkil ettiğinden imanda artma ve eksilme olmaz; dolayısıyla peygamberler ve melekler dahil bütün müminlerin imanı aynıdır veya birbirinin benzeridir. Onun, imanın artıp eksileceği telakkisini benimsediği naklediliyorsa da bu rivayet, iman hakkındaki umumi telakkisine aykırı düşmektedir. Çünkü imanda artma ve eksilme olabilmesi için amelin onun unsurlarından birini teşkil etmesi gerekir. Hâlbuki Ebû Hanîfe’ye göre amel imanın bir cüzü olmayıp dinî hayatta imandan sonra yer alan bir unsurdur. Kişi namaz kılıp oruç tuttuğundan dolayı Allah’a ve Peygamber’e inanmış değildir; aksine Allah’a ve Peygamber’e iman ettiği için namaz kılıp oruç tutar ve diğer ilâhî buyrukları yerine getirir. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de kişiden önce iman etmesi, sonra da iyi işler yapması istenmek suretiyle iman amelden ayrı tutulmuştur (el-Mâide 5/69; el-Mü’min 40/40). Hayız ve nifas halindeki kadınlardan bazı farzların sâkıt olması da bunun delillerinden birini teşkil eder.

Ebû Hanîfe’ye göre günah işlemek mümini imandan çıkarmaz. Çünkü Kur’an’da zina eden ve adam öldürenlerden iman vasfı nefyedilmemiş (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 27-28), zerre miktarı hayır işleyenlere bunun karşılığının verileceği bildirilmiştir. Hz. Ali de kendisiyle savaşanları mümin olarak adlandırmıştır. Eğer günah işlemek mümini imandan çıkarmış olsaydı şirkten sonra günahların en büyüğü sayılan adam öldürme fiilini işleyenleri Hz. Ali’nin kâfir kabul etmesi gerekirdi. Bu aynı zamanda ashabın telakkisini de yansıtmaktadır (Ebü’l-Hayr, s. 190). Müminlerin günahları sebebiyle âhirette tâbi tutulacakları muamele ise Allah’a bırakılmalıdır; dilerse affeder, dilerse azaba uğratır. Buna göre sadece peygamberlerin ve naslarda haklarında açıklama bulunan kimselerin doğrudan cennete gireceklerine hükmedilebilir (Ebû Hanîfe, el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 18; Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevḥîd, s. 382-383). Mümin bir kimsenin kararlı bir ifade ile, “Ben gerçekten müminim” demesi gerekir; zira iman şüphe kabul etmez. Hz. İbrâhim’in imanını bu şekilde ifade etmesi (el-Bakara 2/260) bunun bir delilidir.

  1. Tekfir. Ebû Hanîfe’ye göre insanlar kendi beyanlarına, ibadet şekillerine ve dinî alâmet sayılan kıyafetlerine bakılarak tekfir edilebilirler (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 24). Mümin olduğunu söylemekle birlikte ilâhî sıfatları inkâr eden veya bunları yaratıkların sıfatlarına benzeten, kadere inanmayan, Kur’an’da açıkça belirtilen hükümleri kabul etmeyen, günah işlemeyi helâl sayan ve Kur’an’ın bir harfini bile inkâr eden kimse tekfir edilir. Ancak Kur’an’ı tefsir veya te’vil ederek hükümler çıkaran yahut Hz. Peygamber’e nisbet edilen hadislere dayalı bazı itikadî hususları benimsemeyen kimse tekfir edilemez (el-Fıḳhü’l-ebsaṭ, s. 37-38; Beyâzîzâde, s. 105-106, 149, 200, 278, 307). Bazı kaynaklarda, Ebû Hanîfe’nin Kur’an’ı farklı şekillerde te’vil eden muhaliflerini tekfir ettiği nakledilirse de (İbnü’l-Hümâm, s. 323-324) bu onun tekfir konusundaki müsamahakâr tutumuna aykırıdır. Bu duruma göre tekfir ettiği kimse hükmü apaçık olan bir esası inkâr etmiş olmalıdır. Ebû Hanîfe’ye göre Hz. Peygamber’in ebeveyni kâfir olarak değil, fıtrat üzere ölmüştür. Her ne kadar bazı kaynaklarda bunun aksini ifade eden bir görüş kendisine nisbet edilmişse de bunun bazı risâlelerindeki istinsah hatasından kaynaklandığı tesbit edilmiştir (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 7; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 257-258).

  2. İmâmet. Devlet başkanının, müminlerin bir araya gelip istişarede bulunmaları yoluyla seçilmesi gerektiğini kabul eden Ebû Hanîfe’ye göre Hz. Ebû Bekir ve Ömer’den sonra Hz. Ali ashabın en faziletlisidir; muhalifleriyle olan anlaşmazlıklarında da haklıdır (Nevbahtî, s. 14). Hilâfete, idareyi zorla ellerine geçiren Emevî ve Abbâsîler’in değil, ümmetin işlerini düzeltmek isteyen Ali evlâdı daha lâyıktır. Bu kanaatine bağlı olarak Ebû Hanîfe, İmam Zeyd’in ve Ehl-i beyt’e mensup kişilerin mevcut idareye karşı giriştiği mücadeleleri meşrû kabul etmiş, hatta onlara destek vermiştir. Fakat buna dayanarak bazı Şiî yazarların iddia ettiği gibi (M. Rızâ el-Hakîmî, s. 347-348) Şîa’nın imâmet anlayışını benimsediğini söylemek mümkün değildir. Zira Ebû Hanîfe imâmeti nasla Ehl-i beyt’e verilmiş bir hak olarak görmemiş, sadece döneminde Ehl-i beyt’e mensup olanları imâmete diğerlerinden daha lâyık kabul etmiştir (İnâyetullah İblâğ, s. 190-191; M. Ebû Zehre, s. 160-165). Buna karşılık onun, ashabın faziletini fiilî bir durum olan hilâfet sırasına göre değerlendirmek gerektiği ve zorla da olsa idareyi eline geçiren halifeye itaatin lüzumlu olduğu kanaatini taşıdığı da nakledilmektedir. Ancak Ebû Hanîfe’nin Hz. Ali’ye ve evlâdına karşı bir temayülü bulunduğu sezilmekte ve idareyi zorla eline geçirenlere karşı direnen Ehl-i beyt mensuplarına destek verdiği herkesçe kabul edilmektedir.

Kendi risâleleriyle hakkında bilgi veren kaynakların incelenmesinden anlaşıldığına göre İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İslâm dünyasında meydana gelen siyasî, fikrî ve itikadî zümreleşmeler sonunda Kur’ân-ı Kerîm’e ve ona aykırı olmayan sahih hadislere dayanıp İslâm akaidini belirlemeye çalışan erken devir mütefekkirlerinin başında yer almıştır. Naklin yanında aklı ihmal etmemiş, itikadî meseleleri açıklamak için aklî kıyaslar yapmış, düşüncesini Kur’an, sahih hadisler ve ashabın ileri gelenlerinin anlayışları şekillendirdiği için yabancı kültürlerin tesirinden uzak kalmıştır. İslâm akaidinin ana meseleleri etrafındaki görüşleri âlimler arasında büyük yankılar uyandırmış, bu görüşlerin büyük bir kısmı başta Mâtürîdiyye olmak üzere Selefiyye ve Eş‘ariyye âlimlerince benimsenerek geliştirilmiştir. Mülhidlere karşı Allah’ın varlığını ispatlamak için başvurulan ve esaslarına Kur’ân-ı Kerîm’de işaret edilen, daha sonra “ihtirâ‘” ve “inâyet” diye adlandırılan aklî delilleri bilindiği kadarıyla ilk defa o kullanmış, âlemin “lâ min şey’”den yaratıldığını söylemiş, ayrıca Allah’a “şey’iyyet” izâfe ederek bir anlamda hâricî mevcudiyeti bulunduğuna yine ilk defa o temas etmiştir. Ebû Hanîfe, zât-sıfat ayırımı yaparak ilâhî sıfatları muhtemelen ilk defa zâtî ve fiilî kısımlarına ayırıp hepsinin kadîm olduğunu savunmuş, böylece Cehmiyye ve Mu‘tezile’nin sıfat anlayışını reddetmiştir. Bir taraftan haberî sıfatlara “bilâ keyf” iman edilmesi gerektiğini söylemek suretiyle Selef’e öncülük etmiş, diğer taraftan bunların bir kısmını üstü kapalı, bir kısmını da açıkça te’vil ederek teşbih ve ta‘tîl akîdesine alternatif bir görüş ortaya koymuştur. Ebû Hanîfe, halku’l-Kur’ân konusunda Cehmiyye ve Haşviyye arasında mutedil bir görüşü savunarak daha sonra Ehl-i sünnet kelâmcılarınca yapılan lafzî ve nefsî kelâm ayırımına zemin hazırlamıştır. Kadere imanı gerekli görüp kulun iradesiyle fiil yapma gücüne sahip kılındığını kabul etmiş, insanın mümin iken kâfir, kâfir iken mümin olabileceğini söyleyerek cebir anlayışından uzaklaşmış; imanı tasdik, mârifet ve ikrar unsurlarına dayandırmakla iman için mârifeti yeterli gören Cehmiyye’yi ve sadece ikrarı kâfi gören anlayışları reddetmiş, amelin imandan ayrı olduğunu ve dolayısıyla artıp eksilmeyeceğini ortaya koymakla da Selefiyye, Mu‘tezile ve Havâric’e muhalefet etmiştir. Böylece akaidin ana meselelerinde mutedil bir itikadî sistemin temellerini atarak çoğunluğun mensup olduğu Ehl-i sünnet mezhebinin oluşmasına öncülük yapmıştır. Nitekim imanın artıp eksilmesi, iman-İslâm ilişkisi, imanda istisna gibi önemsiz sayılabilecek bazı hususlar dışında Mâlik b. Enes, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel onun görüşlerini paylaşmışlardır.

Ebû Hanîfe’nin akaide dair görüşlerini Ebû Ca‘fer et-Tahâvî daha çok Selef anlayışı çerçevesinde, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ise kelâm statüsü içinde açıklayıp yaymışlardır. Daha sonra Mâtürîdî’yi takip eden âlimlerce geliştirilen bu muhteva günümüze kadar taşınmış ve Mâtürîdiyye adıyla meşhur olmuştur. Osmanlı kazaskerlerinden Beyâzîzâde Ahmed Efendi, Ebû Hanîfe’nin akaid risâlelerini önce el-Uṣûlü’l-münîfe li’l-İmâm Ebî Ḥanîfe adlı eserde kelâmî tertibe göre düzenleyip bir araya getirmiş, ardından da İşârâtü’l-merâm min ʿibârâti’l-İmâm (Kahire 1949) adlı kitabıyla bunu şerhetmiştir. Ebû Hanîfe’nin itikadî cephesini İnâyetullah İblâğ el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe el-mütekellim adlı eserinde, Muhammed Ebû Zehre Ebû Ḥanîfe adlı kitabının bir bölümünde, Ebü’l-Hayr Muhammed Eyyûb Ali de ʿAḳīdetü’l-İslâm ve’l-İmâm el-Mâtürîdî isimli çalışmasının yarısına yakın kısmında incelemiştir. İbnü’s-Sübkî, Ebû Hanîfe ile Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî arasındaki ihtilâflar hakkında Manẓûmetü’n-nûniyye fi’l-ʿaḳāʾid (Ḳaṣîde fi’l-iḫtilâf beyne Ebî Ḥanîfe ve’l-Eşʿarî) adıyla bir risâle yazmış (Süleymaniye Ktp., Reîsülküttâb Mustafa Efendi, nr. 297), Ali el-Kārî Edilletü muʿteḳadi Ebî Ḥanîfe el-Aʿẓam fî ḥaḳḳı ebeveyi’r-Resûl (Süleymaniye Ktp., Damad İbrâhim Paşa, nr. 298/4) adlı risâlesinde Ebû Hanîfe’nin Hz. Peygamber’in ebeveyninin imanı konusundaki görüşlerini delillendirmiş, Debbağzâde Mehmed Efendi Risâle fî beyâni ḳavli Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Kılıç Ali Paşa, nr. 1040), Saçaklızâde Mehmed Risâle fî tavżîḥi ḳavli Ebî Ḥanîfe (Millet Ktp., Ali Emîrî, nr. 938), Dârendeli Muhammed b. Ömer Risâle fî îżâḥı kavli Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Şehzade Mehmed, nr. 110/4) adlı risâlelerinde iman konusundaki görüşlerine açıklık getirmeye çalışmışlardır.

Ebû Hanîfe, imanın artıp eksilmeyeceği ve bütün müminlerin imanının benzer olduğu, bu sebeple de kişinin “Ben inşallah müminim” değil, “Ben hakkıyla müminim” demesinin gerektiği tarzındaki görüşlerinden ötürü Selef akîdesine mensup hadis âlimlerince şiddetle eleştirilmiştir. Ayrıca bunlar, yalancı kabul edilen bazı râvilerin nakillerine dayanarak Ebû Hanîfe’nin İbn Ebû Leylâ, Süfyân es-Sevrî gibi âlimler tarafından iki defa küfürden tövbe etmeye davet edildiğine ve bid‘atçı olduğu için görüşlerine itibar edilmeyeceğine ilişkin rivayetlere de eserlerinde yer vermişler, onu bazan Cehmiyye’ye, bazan da Mürcie’ye nisbet etmişlerdir.

Mevcut kaynaklara göre Ebû Hanîfe’yi tenkit edenlerin başında Buhârî gelmektedir. Buhârî el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’inin bab başlıklarında isim zikretmeden, “Kāle ba‘zu’n-nâs” (insanlardan biri şöyle dedi) ifadesini kullanarak Ebû Hanîfe’yi tenkit etmiş (Buhârî, “Îmân”, 36; Vehbî Süleyman Gāvecî, s. 203-265), diğer eserlerinde de onun İslâm dinine zarar veren Mürcie’ye mensup olduğuna ilişkin rivayetleri zikretmiştir (et-Târîḫu’l-kebîr, VIII, 81; M. Rızâ el-Hakîmî, s. 343). Hadisçilerden İbn Hibbân, Ebû Hanîfe’nin aleyhindeki zayıf rivayetleri naklettikten sonra hakkında görülen rüyalara dayanıp onu akîdesi bozuk bir kişi olarak göstermeye çalışmıştır (Kitâbü’l-Mecrûḥîn, III, 63-72). Muhaddislerin Ebû Hanîfe’yi eleştirmesinde, nakil yanında akla da başvurmasının etkili olduğu kabul edilmektedir. Esasen bunların, yalancılıkla itham edilen râvilerin nakillerine dayanarak Ebû Hanîfe’yi kötülemeleri kendi metotlarına aykırıdır; rüyalara başvurmalarının ise hiçbir ilmî değeri yoktur. Zâhid Kevserî, bu rivayetlerin Ebû Hanîfe’ye muhalif olan ehl-i bid‘at mensuplarının gayretiyle uydurulup yayıldığını kabul eder (et-Terhîb, s. 299-307). Mezhep tarihçilerinden Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, Ebû Hanîfe’yi Mürcie’nin dokuzuncu fırkasının kurucusu olarak göstermiş (Maḳālât, s. 138-139), Nevbahtî ve Ebû Hâtim er-Râzî de onu Mürcie’nin Amr b. Kays el-Mâsır’ın (el-Mâzır) öncülüğünü yaptığı Mâsıriyye (el-Mâzıriyye) fırkasına mensup biri olarak tanıtmışlardır (Fıraḳu’ş-Şîʿa, s. 7; Kitâbü’z-Zîne, s. 269). Âlimler arasında Ebû Hanîfe’nin Mürcie’ye nisbet edilişini, bu mezhebin mensuplarından Gassân el-Kûfî tarafından yapılan bir rivayete bağlayanlar bulunduğu gibi bunu Ebû Hanîfe’nin iman görüşüyle irtibatlandıranlar da vardır. İkinci gruba göre Ebû Hanîfe, günah işleyenlerin mümin olduğunu savunup âkıbetlerini âhirete bırakması veya Allah’ın iradesine havale etmesi (ircâ) sebebiyle ilk defa Hâricîler’den Nâfi‘ b. Ezrak, daha sonra da Mu‘tezile âlimleri tarafından mürciî olarak nitelendirilmiş, bu sebeple mezhep tarihçileri de bunlara uyarak onu Mürcie’den göstermişlerdir. Gerçi Ebû Hanîfe’nin akaid risâlelerinde “ircâ” terimi, günah işleyenlerin âkıbetini ilâhî iradeye havale etme anlamında kullanılmıştır (el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim, s. 24). Ancak bunun mezhepler tarihi kaynaklarında tarifi yapılan ve iman eden kişiye günah işlemenin hiçbir zarar vermediğini temel görüş olarak benimseyen Mürcie ile bir ilgisi yoktur. Öyle olsaydı akîdesini benimseyip nakleden öğrencileri de aynı görüşü savunurlardı. Hâlbuki onlar Mürcie’yi eleştirmişlerdir. Ebû Hanîfe’nin günah işleyenlerin mümin olduğuna dair görüşünün Selefiyye de dahil olmak üzere bütün Ehl-i sünnet’çe benimsendiği dikkate alınırsa onun Mürcie’ye nisbet edilişinin, mezheplerle ilgili kavramların o devirde henüz yerleşmemesinden kaynaklandığı ortaya çıkar. Esasen Ebû Hanîfe döneminde yeni teşekkül etmeye başlayan Ehl-i sünnet mezhebi için bu ad henüz kullanılmadığından akaid meselelerinin her biriyle ilgili olarak Ehl-i sünnet âlimlerine farklı isimlerin verildiği de bilinmektedir. Nitekim Mu‘tezile âlimleri, ilâhî sıfatlara ilişkin görüşlerinden dolayı Ehl-i sünnet âlimlerine Müşebbihe, kulların fiilleri ve kadere dair görüşlerinden ötürü Mücbire veya Cebriyye adını vermişlerdir. Mâtürîdî de insanların irade hürriyeti ve fiil yapma gücü bulunmadığını savunan ve dolayısıyla kulların bütün fiillerini ilâhî irade ve kudrete havale edenlere Mürcie demektedir (Teʾvîlât, s. 98). Ebû Hanîfe’nin iman hakkındaki tarifini eleştiren İbn Hazm, onu Mürcie içinde Ehl-i sünnet’e en yakın âlim olarak kabul eder (el-Faṣl, II, 265; III, 228). Şehristânî ise Ebû Hanîfe’nin, günah işlemenin mümine zarar vermediğini ve imanın yeterli olduğunu iddia eden Mürcie’den sayılmadığını belirtmiş, aksine günah işleyen kişinin Allah’ın azabından korkması gerektiğini savunduğundan onu Ehl-i sünnet Mürciesi’nden kabul etmiştir (el-Milel, I, 141, 146). Ebû Hanîfe’nin Cehmiyye’den sayılması da isabetli değildir. Zira Müşebbihe ve Haşviyye’ye mensup âlimlerin ilâhî sıfatlar konusunda tenzihi benimseyen herkesi Cehmiyye’ye nisbet ettiği bilinmektedir. Ayrıca Ebû Hanîfe’nin Cehmiyye’yi şiddetle tenkit ettiği sahih rivayetlerle sabittir (meselâ bk. İbn Hibbân, III, 15; Beyhakī, s. 321).

Zâhid Kevserî, Hatîb el-Bağdâdî’nin Ebû Hanîfe hakkında naklettiği bilgilere güvenilemeyeceğini ispat etmek için Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb ʿalâ mâ sâḳahû fî tercemeti Ebî Ḥanîfe mine’l-ekâẕîb adıyla bir eser yazmış, Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî el-Muallimî Ṭalîʿatü’t-Tenkîl bimâ verede fî Teʾnîbi’l-Kevs̱erî mine’l-ebâṭîl adlı kitabında Kevserî’ye cevap vermiş, Kevserî de buna et-Terhîb bi-naḳdi’t-Teʾnîb adlı eseriyle karşılık vermiştir. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’ın Kitâb ʿalâ Ḍırâr ve Cehm ve Ebî Ḥanîfe ve Ḥafṣ fi’l-maḫlûḳ’u ile (İbnü’n-Nedîm, s. 204) Şeyh Müfîd’in Risâle fi’t-teşnîʾ ʿalâ Ebî Ḥanîfe’si de (A. Fâzıl el-Kāinî, s. 399) Ebû Hanîfe’yi eleştiren eserlerdendir.

3/3

Bölümün Müellifi: ALİ BARDAKOĞLU

Literatür. Hanefî mezhebinin oluşum ve gelişimiyle birlikte Ebû Hanîfe’nin hayatını anlatan, görüşlerinin tenkidini ihtiva eden veya yapılan tenkitlere cevap veren birçok eser kaleme alınmış, bu alanda geniş bir literatür meydana gelmiştir. Kâtib Çelebi ile (Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1836-1839) Fuat Sezgin (GAS [Ar.], I/3, s. 33-37) bu konuya dair otuz civarında eserin adını verirler. Son dönemde yapılan çalışmalarla birlikte Ebû Hanîfe’yle ilgili 100’e yakın eserin kaleme alındığı söylenebilir. Bunların başlıcaları şunlardır:

A) Basılmış Olanlar.

  1. Ebû Yûsuf, İḫtilâfü Ebî Ḥanîfe ve İbn Ebî Leylâ (nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efgānî, Kahire 1938).

  2. İbn Ebû Şeybe, Rudûd ʿalâ Ebî Ḥanîfe (nşr. M. Zâhid Kevserî, Kahire 1360).

  3. Hüseyin b. Ali es-Saymerî, Aḫbâru Ebî Ḥanîfe ve aṣḥâbih (Haydarâbâd 1974; Beyrut 1976).

  4. İbn Abdülber en-Nemerî, el-İntiḳāʾ fî feżâʾili’s̱-s̱elâs̱eti’l-eʾimmeti’l-fuḳahâʾ (Kahire 1350).

  5. Muvaffak b. Ahmed el-Mekkî el-Hârizmî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1321, 1326; Beyrut 1981).

  6. Îsâ b. Ebû Bekir b. Eyyûb, es-Sehmü’l-muṣîb fi’r-red ʿale’l-Ḫaṭîb (Kahire 1932; diğer adı Kitâbü’r-Red ʿalâ Ebî Bekr el-Ḫaṭîb el-Baġdâdî, Beyrut 1985).

  7. Sıbt İbnü’l-Cevzî, el-İntiṣâr ve’t-tercîḥ li-meẕhebi’ṣ-ṣaḥîḥ (Kahire, ts.).

  8. Zehebî, Menâḳıbü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (nşr. M. Zâhid Kevserî – Ebü’l-Vefâ el-Efgānî, Kahire 1366).

  9. Bezzâzî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1321; Beyrut 1981; Türkçe tercümesi: Muhammed b. Ömer el-Halebî, Terceme-i Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam, Süleymaniye Ktp., Düğümlü Baba, nr. 523).

  10. Süyûtî, Tebyîżü’ṣ-ṣaḥîfe fî menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Haydarâbâd 1317, 1334).

  11. Şâmî, ʿUḳūdü’l-cümân fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (nşr. Muhammed Molla el-Efgānî, Mekke 1398-1399).

  12. İbn Hacer el-Heytemî, el-Ḫayrâtü’l-ḥisân fî menâḳıbi’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (Kahire 1304, 1311, 1326; Beyrut 1983; Türkçe tercümesi: Manastırlı İsmâil Hakkı, Mevâhibü’r-rahmân fî menâkıbi’l-İmâm Ebî Hanîfe en-Nu‘mân, İstanbul 1310).

  13. Ali el-Kārî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam (Haydarâbâd 1332).

  14. Muhammed Murtazâ ez-Zebîdî, ʿUḳūdü’l-cevâhiri’l-münîfe fî edilleti meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (İskenderiye 1290; İstanbul 1309).

  15. Nûreddin Mustafa b. Muhammed Emîn el-Hüseynî, el-Meṭâlibü’l-münîfe fi’ẕ-ẕebbi ʿani’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Bağdad 1911, 1990).

  16. M. Zâhid Kevserî, en-Nüketü’ṭ-ṭarîfe fi’t-teḥaddüs̱ ʿan rudûdi İbn Ebî Şeybe ʿalâ Ebî Ḥanîfe (Kahire 1365); Aḳvemü’l-mesâlik fî baḥs̱i rivâyeti Mâlik ʿan Ebî Ḥanîfe (Kahire 1360); Teʾnîbü’l-Ḫaṭîb ʿalâ mâ sâḳahû fî tercemeti Ebî Ḥanîfe mine’l-ekâẕîb (Kahire 1942; Beyrut 1981).

  17. Abdülevvel el-Kanpûrî, en-Nevâdirü’l-münîfe bi-menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Kanpûr 1310).

  18. Muhammed Ali b. Gulâm Muhammed, el-Cevâhirü’l-erbaʿa (Farsça, Madras-Hindistan 1272).

  19. Abdülkuddûs el-Kādirî el-Bengalûrî, Teẕkiretü’n-Nuʿmân (Bengalur 1312).

  20. Ahmed Reşid Paşa, İmâm-ı A‘zamın Siyâsî Terceme-i Hâli (İstanbul 1328).

  21. Şemseddin Sivâsî, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (manzum, İstanbul 1291).

  22. Zafer Ahmed et-Tehânevî, Ebû Ḥanîfe ve aṣḥâbühü’l-muḥaddis̱ûn (müellifin İʿlâʾü’s-sünen’i içinde [I. cilt, III. cüz] Karaçi, ts.).

B) Yazma Olanlar.

  1. Abdullah b. Hüseyin en-Nâsihî, el-Muḫtelef beyne Ebî Ḥanîfe ve’ş-Şâfiʿî (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 464).

  2. Ebû İshak eş-Şîrâzî, el-Muḫtaṣar fî ma’ḫtelefe fîhi Ebû Ḥanîfe ve’ş-Şâfiʿî (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 507).

  3. Ebü’l-Fazl Bekir b. Muhammed ez-Zerencerî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Kasîdecizâde, nr. 677).

  4. Sadreddin Muvaffak b. Muhammed el-Hâssî, el-İbâne fi’r-red ʿalâ men şenneʿa ʿalâ Ebî Ḥanîfe (el-İbâne fi’ẕ-ẕeb ʿan meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1567).

  5. Şemsüleimme el-Kerderî, er-Red ʿalâ men yüʿânidü Ebâ Ḥanîfe ve aṣḥâbeh (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 779; eserin diğer adları: el-Fevâʾidü’l-mühimme fi’ẕ-ẕebbi ʿan Ebî Ḥanîfe, er-Red ve’l-intiṣâr li-Ebî Ḥanîfe imâmi fuḳahâʾi’l-emṣâr, Sezgin, [Ar.], I/3, s. 35). Gazzâlî’nin el-Menḫûl’deki görüşlerine cevap mahiyetindedir.

  6. Abdülazîz el-Buhârî, Risâle fî taḫṭıʾeti’l-İmâmi’l-Ġazzâlî Ebâ Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., İbrâhim Efendi, nr. 860).

  7. Bâbertî, en-Nüketü’ẓ-ẓarîfe fî tercîḥi meẕhebi Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3613; diğer adı er-Risâletü’n-naḍire li-meẕhebi’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe, Sezgin, [Ar.], I/3, s. 35).

  8. Ebü’l-Kāsım Abdülalîm b. Ebû Kāsım, Ḳalâʾidü ʿuḳūdi’d-dürer ve’l-iḳyân fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân (Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 1176).

  9. Ali el-Kārî, Risâle fi’r-red ʿalâ men zeyyefe meẕhebe Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi, nr. 409; Esad Efendi, nr. 1690). İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin Hanefî mezhebine karşı tenkitlerine cevap olarak kaleme alınmıştır.

  10. Şehâbeddin Ahmed b. Muhammed el-Hamevî, Teẕhîbü’ṣ-ṣaḥîfe bi-nuṣreti’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3631).

  11. Ebû Ca‘fer Ahmed b. Abdullah eş-Şirmâzî, Risâle fi’l-cevâb an iʿtirâżâti’l-muḫâlifîn li-Ebî Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 507).

  12. Muhammed b. Muhammed b. Bilâl, Risâle fî tercîḥi mâ ẕehebe ileyhi Ebû Ḥanîfe (Süleymaniye Ktp., Serez, nr. 329).

  13. İbrâhim b. Hüseyin b. Ahmed Pîrîzâde, Risâle fî meẕhebi’l-imâm (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi, nr. 420).

  14. Müstakimzâde Süleyman Sa‘deddin b. Muhammed, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2420; Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 1248).

  15. Ebü’l-Abbas Ahmed b. Salt el-Hımmânî, Faṣl fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe. Ebû Hanîfe’nin menâkıbına dair yazılan ilk eser olarak bilinir.

  16. Atîk b. Dâvûd el-Yemânî, Kitâbü’l-Beyân ve’l-burhân fî cümelin min feżâʾili’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  17. Hatîb el-Bağdâdî, Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  18. Ebü’l-Kāsım Abdullah b. Muhammed es-Sa‘dî, Feżâʾilü Ebî Ḥanîfe.

  19. Şemsüleimme el-Kerderî, el-Fevâʾidü’l-mühimme fi’ẕ-ẕeb ʿan Ebî Ḥanîfe (er-Red ve’l-intiṣâr li-Ebî Ḥanîfe imâmi fuḳahâʾi’l-emṣâr). Gazzâlî’nin el-Menḫûl’deki görüşlerine cevap mahiyetindedir.

  20. Ebü’l-Hasan ed-Dîneverî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe ve aṣḥâbih.

  21. Muhammed b. Muhammed b. Nakīb, Menâḳıbü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe.

  22. Ebü’l-Leys Muharrem b. Muhammed ez-Zeylaî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe ve ṣâḥibeyh Ebî Yûsuf ve Muḥammed b. el-Ḥasan.

  23. Nûh b. Mustafa er-Rûmî, ed-Dürrü’l-munaẓẓam fî menâḳıbi’l-İmâmi’l-Aʿẓam.

  24. Abdülgafûr b. Hüseyin b. Ali el-Elmaî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe (son on eserin nüshaları için bk. GAL [Ar.], III, 235-237; GAS [Ar.], I/3, s. 33-37).

C) Son Dönemde Yapılan Çalışmalar.

  1. Seyyid Afîfî, Ḥayâtü’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Kahire 1350).

  2. Abdülhalîm el-Cündî, Ebû Ḥanîfe baṭalü’l-ḥürriyye ve’t-tesâmuḥ fi’l-İslâm (Kahire 1945).

  3. M. Ebû Zehre, Ebû Ḥanîfe ḥayâtühû ve ʿaṣruhû-ârâʾühû ve fıḳhuh (Kahire 1947, 1965). Eser Osman Keskioğlu tarafından Ebû Hanîfe adıyla Türkçe’ye tercüme edilmiştir (Ankara 1962).

  4. M. Yûsuf Mûsâ, Ebû Ḥanîfe ve’l-ḳıyemü’l-insâniyye (Kahire 1957).

  5. Muhammed Şiblî Nu‘mânî, Sîret-i Nuʿmân. Urduca olan eser, M. Hadi Hussain tarafından Imam Abu Hanifah: Life and Work adıyla İngilizce’ye tercüme edilmiştir (New Delhi 1988).

  6. Ömer b. İshak el-Hindî, el-Ġurretü’l-münîfe fî taḥḳīḳi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe (Beyrut 1986).

  7. M. Rızâ el-Hakîmî, Levle’s-senetân le-heleke’n-Nuʿmân ([baskı yeri yok] 1985).

  8. Habîb Ahmed Kîrânevî, Ebû Ḥanîfe ve aṣḥâbüh (Beyrut 1989).

  9. Vehbî Süleyman Gāvecî, Ebû Ḥanîfe en-Nuʿmân imâmü eʾimmeti’l-fuḳahâʾ (Dımaşk 1987; Beyrut 1407).

  10. İnâyetullah İblâğ, el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe el-mütekellim (Kahire 1987).

  11. Mustafa eş-Şek‘a, el-İmâmü’l-Aʿẓam Ebû Ḥanîfe en-Nuʿmân (Kahire-Beyrut 1983).

  12. Şâkir Zîb Feyyâz, Ebû Ḥanîfe beyne’l-cerḥ ve’t-taʿdîl (yüksek lisans tezi, 1976, Mekke Câmiatü Ümmilkurâ).

  13. Hilmi Merttürkmen, Buhârî’nin Ebû Hanîfe’ye İtirazları (doktora tezi, 1976, Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi).

  14. Adil Bebek, İslâm Akaidinde Ebû Hanîfe ve el-Fıkhü’l-ebsat (yüksek lisans tezi, 1984, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  15. Mustafa Uzunpostalcı, Ebû Hanîfe Hayatı ve İslâm Fıkhındaki Yeri (doktora tezi, 1986, SÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  16. Mahmood Hüseyin Ali, Ebû Hanîfe’nin İslâm Hukuku ile İlgili Temel Görüşleri (doktora tezi, 1988, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

  17. İsmail Hakkı Ünal, İmam Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefî Mezhebi’nin Hadis Metodu (doktora tezi, 1989, AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Kaynaklarda Ebû Hanîfe ile ilgili olarak yazıldığı bildirilen, ancak nüshalarına henüz rastlanmamış olan bazı eserler de şunlardır: Ebû Ca‘fer et-Tahâvî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Hasan b. Ke’s, Tuḥfetü’s-sulṭân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân; Ebû Yahyâ Zekeriyyâ b. Yahyâ en-Nîsâbûrî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Abdullah b. Muhammed es-Sebezmûnî, Keşfü’l-âs̱âri’ş-şerîfe fî menâḳıbi Ebî Ḥanîfe; Yûsuf b. Ahmed el-Mekkî es-Saydelânî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Zahîrüddin el-Mergīnânî, Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe; Muhammed b. Ahmed eş-Şuaybî, Menâḳıbü’n-Nuʿmân; Cârullah ez-Zemahşerî, Şeḳāʾiḳu’n-nuʿmân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân; Kureşî, ed-Dürerü’l-münîfe fi’r-red ʿalâ İbn Ebî Şeybe ʿani’l-İmâm Ebî Ḥanîfe ve el-Bustân fî menâḳıbi’n-Nuʿmân (müellif el-Cevâhirü’l-muḍıyye’de [I, 49-63] ikinci eserin özetini vermektedir); Ebü’l-Kāsım Abdülalîm b. Ebû Kāsım, er-Ravżatü’l-ʿâliyetü’l-münîfe fî menâḳıbi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe; Şeyh Ebû Saîd, Menâḳıb-ı İmâm-ı Aʿẓam (Farsça); Osmanzâde Tâib Ahmed, Menâkıb-ı İmâm-ı A‘zam (Türkçe).


Eskişehir iftar menüsü

İftar açılışı:
Hurma, su, zeytin

Çorba:
Bamya çorbası veya mercimek çorbası

Ara sıcak:
Haşhaşlı cevizli börek

Ana yemek:
Balaban köfte

Yan lezzet:
Tereyağlı pirinç pilavı

Salata:
Mevsim salatası veya köz biberli yoğurtlu salata

Tatlı:
Met helvası ya da cevizli baklava

İçecek:
Ramazan şerbeti veya ayran


Ana yemek tarifi: Balaban köfte

Malzemeler:

Köfte için:
500 gram dana kıyma
1 adet rendelenmiş kuru soğan
1 su bardağı bayat ekmek içi veya galeta unu
1 adet yumurta
2 diş sarımsak
1 çay kaşığı kimyon
1 çay kaşığı karabiber
1 çay kaşığı tuz

Sos için:
2 yemek kaşığı tereyağı
2 yemek kaşığı domates salçası
2 adet rendelenmiş domates veya 1 su bardağı domates püresi
1 su bardağı sıcak su
Tuz

Servis için:
1 adet tırnak pide veya bayat pide
1 kase çırpılmış yoğurt
2 yemek kaşığı eritilmiş tereyağı


Yapılışı

Kıyma, rendelenmiş soğan, ekmek içi, yumurta, ezilmiş sarımsak ve baharatları derin bir kapta iyice yoğurun. Harcı en az 15-20 dakika dinlendirin. Ardından parmak şeklinde köfteler hazırlayın.

Tavada ya da ızgarada köfteleri önlü arkalı pişirin.

Sos için tavada tereyağını eritin. Salçayı ekleyip kavurun. Rendelenmiş domatesi ve sıcak suyu ilave edin. Birkaç dakika kaynatıp hafif yoğun kıvamlı bir sos elde edin.

Pideleri küçük kareler halinde doğrayın. Servis tabağına yerleştirip üzerine bir miktar sıcak domates sosu gezdirin. Pidelerin yumuşaması için sosu çekmesini bekleyin.

Üzerine yoğurt yayın. Pişen köfteleri dizin. Son olarak eritilmiş tereyağı gezdirip sıcak servis edin.

Püf noktası:
Balaban köftenin lezzeti, pidenin sıcak sosla yumuşaması ve yoğurt-tereyağı dengesinden gelir. Köfteleri fazla kurutmadan pişirmek gerekir.


İmsak ve iftar saatleri

Konya merkez

Yer İmsak İftar
Konya merkez 05:39 19:01

Konya ilçeleri

İlçe İmsak İftar
Ahırlı 05:41 19:02
Akören 05:40 19:01
Altınekin 05:37 18:59
Bozkır 05:41 19:02
Cihanbeyli 05:36 18:59
Çeltik 05:41 19:03
Çumra 05:38 19:00
Derebucak 05:43 19:05
Derbent 05:41 19:02
Doğanhisar 05:42 19:04
Emirgazi 05:34 18:55
Ereğli 05:33 18:54
Ilgın 05:41 19:03
Kadınhanı 05:40 19:02
Karatay 05:39 19:01
Selçuklu 05:39 19:01
Seydişehir 05:42 19:03

Çevre iller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:32 18:54
Karaman 05:37 18:58

 

Türkiye büyükşehirler

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:50 19:14
Ankara 05:36 18:58
İzmir 06:00 19:22
Antalya 05:47 19:08
Gaziantep 05:20 18:41
Mersin 05:31 18:52
Kayseri 05:26 18:48
Eskişehir 05:45 19:08
Malatya 05:15 18:37

Dünyadaki önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Berlin 04:34 18:11
Medine 05:18 18:36
Toronto 06:00 19:26
Washington 05:56 19:18
Ottawa 05:43 19:11
Hamburg 04:45 18:24

 

Mübarek Ramazan’ın 21. günü

Mübarek Ramazan’ın 21. günü, İslam âleminde ibadet, tefekkür ve dualarla idrak ediliyor. Oruçla birlikte nefis terbiyesine yönelen müminler, gün boyunca sabrın, şükrün ve paylaşmanın hikmetini yeniden hissederken; akşam saatlerinde aynı sofralarda buluşmanın, aynı dualarda birleşmenin huzurunu yaşıyor. Teravih namazlarıyla camilerde saf tutan gönüller, ramazanın yalnızca bir oruç ayı değil; aynı zamanda arınma, yenilenme ve kulluğu derinleştirme zamanı olduğunu bir kez daha hatırlıyor. Yardımlaşma, merhamet, teslimiyet ve kardeşlik duygusu bu mübarek günlerde hayatın merkezine yerleşirken, ramazanın manevi iklimi bireysel huzurun ötesine geçerek toplumsal birlik ve dayanışmayı da güçlendiriyor.

Ayet:
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

Göklerde ve yerde bulunan her şey Allah’ı tesbih etmektedir. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. O, kitap ehlinden inkâr edenleri ilk toplu sürgünde yurtlarından çıkarandır. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Ama Allah’ın emri onlara ummadıkları yerden geldi. O, yüreklerine korku düşürdü. Öyle ki evlerini hem kendi elleriyle hem de müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın.
Allah (C.C.) ne güzel söylemiştir.
(Haşr Suresi, 1-2. ayetler)

Hadis:
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Ebu Hüreyre (Radıyallahu anh) anlatıyor: Resûlullah (Aleyhissalâtü vesselâm) buyurdular ki:
“Allah yolunda yaralanan hiçbir yaralı yoktur ki kıyamet günü yarası kanıyor olarak gelmiş olmasın. Bu kanın rengi kan renginde, kokusu da misk kokusundadır.”
Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söylemiştir.
(Buhârî, Cihâd 10)

Dua:
Allah’ım, bizleri azgınların ve sapkınların yoluna değil; istikamet üzere olanların yoluna eriştir. Allah’ım, iyi kullarını, mazlum kullarını şerli zalimlerin eline bırakma.

Ey Allah’ım, ümmeti düştüğü zilletten çıkar ve izzete ulaştır.
Ey Rabbimiz, gücümüzü topla; Müslümanlara birlik, dirlik ve zafer nasip eyle.
Âmin.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

İsimlerin en hayırlısı olan Allah ismiyle.

Yer ve göğün Rabbi Allah’ın ismiyle.

İsmi sayesinde yerde hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın adıyla.

Kâfî (her şeye yeten) Allah’ın ismiyle.

Muâfî (âfiyet veren) Allah’ın ismiyle.

İsmi sâyesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremediği Allah’ın adıyla, O işitir ve bilir.

Kendim ve dînim üzerine bismillâh.

Ehlim ve malım üzerine bismillâh.

Rabbimin bana verdiği her şey üzerine bismillâh.

Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Korktuğum ve çekindiğim şeylerden Allah’a sığınırım.

Allah Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. Sana sığınanlar azîz ve gâlip olur, Sen’in senân yücedir, isimlerin mukaddestir ve Sen’den başka ilâh yoktur.

  

Hasan-ı Basrî

21 (642) yılında Medine’de doğdu. Babası Yesâr’ın (Müslüman olmadan önceki adı Feyrûz), Irak’ın fethi sırasında Basra yakınlarındaki Meysân kasabasından Medine’ye getirilen esirlerden olduğu söylenir. Oğlunun şöhreti dolayısıyla daha çok Ebü’l-Hasan adıyla tanınan Yesâr, kaynaklarda Zeyd b. Sâbit’in veya Enes b. Mâlik’in halasının âzatlısı olarak gösterilir ve efendisine nisbetle kendisine Ensârî nisbesi verilir. Hasan-ı Basrî’nin annesi Hayre, Resûl-i Ekrem’in eşi Ümmü Seleme’nin âzatlısı ve hizmetkârıdır. Bu sebeple Hasan’la daha çok Ümmü Seleme ilgilenmiş, bilgili ve hikmet sahibi bir kişi olarak yetişmesinde bu ortamın büyük rolü olmuştur. Kendisinden küçük olan iki kardeşinden Saîd hadisçi, Ammâr ise Allah korkusundan dolayı çok ağlamakla tanınan bir zâhid idi.

Hz. Ömer başta olmak üzere birçok sahâbînin duasını alan Hasan-ı Basrî, on iki yaşında Kur’an’ı ezberledi. Yetmişi Bedir gazisi olmak üzere 120 kadar sahâbî ile görüşme imkânı buldu. Daha sonra Vâdilkurâ’ya giderek burada kendini ilme verdi. İstifade ettiği sahâbîler arasında Enes b. Mâlik ilk sırada yer alır. Hz. Ali’nin halife olmasının ardından ailesiyle birlikte Basra’ya gitti ve ömrünü burada geçirdi. Arap olmayan bir kadınla evliliğinden bir kızı ile Saîd ve Abdullah adlarında iki oğlu oldu.

Hasan-ı Basrî, Basra Valisi Süleyman b. Harb’in verdiği kadılık görevini bir süre ücret almadan yaptıktan sonra istifa ederek ilim ve vaazla meşgul olmaya başladı. Yetiştirdiği öğrenciler arasında Eyyûb es-Sahtiyânî, Katâde b. Diâme, Amr b. Ubeyd, Vâsıl b. Atâ, Abdullah b. Avn, Mâlik b. Dînâr ve Mübârek b. Fedâle bulunmaktadır. Muâviye zamanında Rebî‘ b. Ziyâd’ın kumanda ettiği bir sefere katılarak Rebî‘e kâtiplik yaptı. Mühelleb b. Ebû Sufre kumandasında Kâbil üzerine gönderilen bir orduya da katıldı. Bu iki sefer dışında hayatını Basra’da vaaz ve ibadetle geçiren Hasan-ı Basrî, Receb 110 (Ekim 728) tarihinde burada vefat etti.

İyi bir hatip ve etkili bir vâiz olan Hasan-ı Basrî, fesahat ve belâgatın doruk noktasına ulaşmıştır. Özlü ve akıcı üslûbu, derin bir tefekkürün ve mânevî bir tecrübenin ürünü olan hikmetli sözleri özellikle zâhidler, sûfîler ve vâizler üzerinde her zaman etkili olmuştur. Onun sözleri, tesir bakımından peygamberlerin sözlerine benzetilmiştir. Kaynakların verdiği bilgiye göre Hasan-ı Basrî, dünyaya ve dünya malına değer vermez, elinde bulunanı ihtiyaç sahiplerine dağıtırdı. Zamanını eviyle mescid arasında geçirir, her iki yerde de dinî sohbetler yaparak halkı İslâm’ın ibadet ve ahlâk prensiplerini samimiyetle benimseyip tam bir ihlâsla yaşamaya davet ederdi. Devamlı Kur’an okurdu.

Ashabın hayatına derin bir özlem duyan Hasan-ı Basrî bu özlemini şu sözlerle ifade etmiştir: “Yetmiş Bedir gazisine yetiştim… Siz onları görseydiniz deli sanırdınız; onlar da sizin iyilerinizi görselerdi artık ahlâkın kalmadığına hükmeder, kötülerinizi görselerdi bunların hesap gününe bile inanmadıklarını söylerlerdi.”

Hz. Osman’ın şehid edilmesi, Cemel ve Sıffîn savaşları, Kerbelâ Vak‘ası gibi birçok fitneye şahit olan Hasan-ı Basrî, bu konulardaki düşüncelerini cesaretle ortaya koymuş, bu tavrıyla halkın takdirini kazanmıştır. İlke olarak devlete ve siyasî otoriteye baş kaldırılmasına karşı olduğundan, çeşitli telkinlere ve zorlamalara rağmen isyanlara katılmamış; ancak zâlim ve zorba devlet adamlarını da çekinmeden eleştirerek baskı altındaki halkın hislerine tercüman olmuştur. Emevî halifelerini ve onların valilerini âdil olmaya davet etmiş; Muâviye’nin istişareyi bir yana bırakıp kılıç kuvvetiyle iktidara gelmesini, siyasî sebeplerle Ziyâd b. Ebîh’i kendi nesebine katmasını, Hucr b. Adî’yi haksız olarak öldürtmesini ve lâyık olmadığı halde oğlu Yezîd’i veliaht yapmasını büyük hata olarak görmüştür. Bu yanlışlardan birinin bile kişinin mahvolmasına yeteceğini söylemiştir.

Emevîler’in baskı ve şiddete dayalı yönetimiyle tanınan Irak Valisi Haccâc’ı ağır bir dille kınamış, onun Saîd b. Cübeyr’i katletmesini büyük bir felâket olarak değerlendirmiştir. Ancak kargaşaya sebebiyet vereceği endişesiyle Haccâc’a isyan edilmesini de doğru bulmamıştır. Öte yandan Haccâc öldüğü zaman, “Allah’ım! Onu ortadan kaldırdığın gibi kurduğu yönetimi de kaldır” diye dua etmiş ve onun ölümünden dolayı Allah’a şükretmiştir. Ayrıca Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’e zaman zaman mektup yazarak tavsiyelerde bulunmuştur. Siyasî olaylarda taraf tutmaması, fitneye ve isyana karşı olması, halkı dünyadan uzaklaştırıp âhirete önem vermeye davet etmesi, Emevîler’in işine gelmiş; bu sebeple onun eleştiri ve kınamalarına katlanmışlardır.

Pek çok sahâbîden hadis rivayet eden Hasan-ı Basrî, tâbiînin en faziletlilerinden biri olarak kabul edilir. “Basra halkının şeyhi”, “Basralılar’ın imamı” gibi unvanların yanı sıra Zehebî onun için “şeyhü’l-İslâm” tabirini kullanır. Mutasavvıflar ise kendisinden “takvâ sahiplerinin öncüsü, Hakk’ın gerçek velîsi, fütüvvet ehlinin önderi” şeklinde söz ederler. Bütün kaynaklar, Hasan-ı Basrî’nin Allah’tan ve O’nun gazabından korkmayı din anlayışının esası kabul ettiğini, bundan dolayı devamlı hüzünlü ve gözü yaşlı olduğunu bildirir. Dinî hayatta Allah sevgisini temel kabul eden tasavvufî anlayışa karşılık Hasan-ı Basrî, Allah korkusunu esas alan Basra zühd okulunun temsilcisi ve önderi sayılmıştır. “Sürekli olarak korkudan bahsediyorsun” diyen birine şu cevabı vermiştir: “Umulana nâil oluncaya kadar korkutan kimse, korkulan şey başına gelene kadar ümit veren kimseden daha iyidir.”

Hasan-ı Basrî, hem yaşayışında hem tavsiyelerinde ılımlı bir zühd anlayışı ortaya koymuştur. Zühdü, ahlâk kurallarına uyulmasını kolaylaştıran ve dinî görevlerin yerine getirilmesini sağlayan bir unsur olarak görür. “Âhiret karşılığında dünyanızı satarsanız dünyada ve âhirette kazançlı çıkarsınız; aksini yaparsanız iki cihanda da zarar edersiniz” ve “Her ümmetin bir putu vardır, bu ümmetin putu da altın ve gümüştür” diyerek dünya tutkusunun, maddeciliğin ve çıkarcılığın tehlikesine dikkat çekmiştir. Kendisine öğüt isteyen kişiye, aşırılıktan kaçınarak orta yolda yürümesini tavsiye etmiştir. Ölümden korkan birine, “Arkanda servet bıraktığın için ölümden korkuyorsun; serveti önden gönderseydin korkmazdın” demiştir. Ayrıca her geçen günün insanın bir parçasını alıp götürdüğüne dikkat çekmiş, içinde bulunulan zamanın iyi değerlendirilmesine önem vermiştir.

Kur’an’a getirdiği serbest yorumları, hikmetli sözleri, dünya ve âhirete bakış tarzıyla zâhid ve sûfîlere örnek olan Hasan-ı Basrî, tasavvufî hayatın vücut bulmasını sağlayan ve ona mânevî zemini hazırlayan takvâ sahibi tâbiîlerden kabul edilir. Bu bakımdan sûfî tabakat kitaplarında ona geniş yer verilmiş, fikirleri ve menkıbeleri üzerinde önemle durulmuştur. İlk büyük sûfîlerden biri olduğu, sûfîlerin imamı sayıldığı, daima örnek alındığı, ilim ve tasavvuftaki büyüklüğü kaynaklarda vurgulanmıştır.

Hasan-ı Basrî, tarikat silsilelerinde de önemli bir yer tutar. Bir silsileye göre kendisi Huzeyfe b. Yemân vasıtasıyla Hz. Peygamber’den feyiz almış, bu feyiz Hâris el-Muhâsibî ile devam etmiştir. Bu silsile daha çok Kuzey Afrika’da yaygındır. İkinci silsile Hz. Ali, Hasan-ı Basrî, Habîb el-Acemî, Dâvûd et-Tâî ve Ma‘rûf-i Kerhî; üçüncüsü ise Enes b. Mâlik, Hasan-ı Basrî, Ferkad Sencî, Ma‘rûf-i Kerhî şeklinde devam eder. Ayrıca Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den veya Kümeyl b. Ziyâd’dan hırka giydiğine inanılır. Fütüvvet ehli de cesaret ve cömertliği sebebiyle Hasan-ı Basrî’yi “seyyidü’l-fityân” olarak kabul etmiştir.

Eserleri:

  1. Risâle ilâ Abdilmelik b. Mervân fi’l-kader

  2. Risâle fî fazli Mekke

  3. et-Tefsîr

  4. el-Ferâiz (Erba‘a ve hamsûn ferâiz)

  5. Şürûtü’l-imâme

  6. el-İstiğfârâtü’l-münkıze mine’n-nâr

  7. ez-Zühd

Hasan-ı Basrî’nin devrin âlim ve yöneticilerine yazdığı bazı mektuplar, Ahmed Zekî Safvet’in Cemheretü resâili’l-Arab adlı eserinde yayımlanmıştır. Bunların dışında kendisine el-Kırâe, Nüzûlü’l-Kur’ân, Kitâbü’l-Aded fi’l-Kur’ân, Risâle fi’t-tekâlîf ve Kitâbü’l-İhlâs gibi çeşitli risâleler de nisbet edilmektedir.

Literatür:

Çeşitli tabakat ve tarih kitaplarında, tasavvuf ve mezhepler tarihi kaynaklarında hayatı, eserleri ve görüşleriyle ilgili dağınık bilgiler bulunan Hasan-ı Basrî hakkında klasik dönem müelliflerinden Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî tarafından el-Hasan el-Basrî adı altında müstakil bir eser kaleme alınmıştır. Hasan es-Sendûbî’nin geniş mukaddimesiyle yayımlanan bu eser, Mustafa Kaya tarafından Velîler Serdarı Hasan Basrî adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir.

Hasan-ı Basrî, son dönem araştırmacılarının da dikkatini çekmiştir. İhsan Abbas, Muslih Seyyid Beyyûmî, Osman Erkmen, Mustafa Saîd el-Hın ve Abdullah b. Muhammed Ahmed ez-Zehrânî gibi isimler onunla ilgili önemli çalışmalar ortaya koymuştur. Muhammed Abdürrahîm ise onun Kur’an âyetleriyle ilgili yorumlarını çeşitli tefsirlerden derleyerek Tefsîrü’l-Hasan el-Basrî adıyla yayımlamıştır.

Hasan-ı Basrî’yi çeşitli yönleriyle ele alan çok sayıda ilmî makale de bulunmaktadır.

Düşüncesi:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn neslinin önemli temsilcilerinden biridir. Hz. Peygamber’in tebliğinin ve hatıralarının canlı biçimde yaşandığı bir ortamda yetişmiş, fetihlerle birlikte ortaya çıkan yeni sosyal, kültürel ve ahlâkî meseleleri bizzat yaşamıştır. Bu sebeple onun düşüncesinin mihverinde, Kur’an ve Sünnet ile hayat arasındaki bağın yeniden kurulması yer alır.

Hasan-ı Basrî’ye göre gerçek vâiz, yalnızca sözleriyle değil, davranışlarıyla da insanlara doğruyu gösteren kişidir. Onun sözlerinin büyük bir kısmı ya bir âyetin meâli yahut tefsiri ya da bir peygamber sözüne dayanmaktadır. Düşüncesinin odağında; insan, insanın sorumluluğu, dünyanın geçiciliği, ahiret hazırlığı, ahlâk, sabır, sıdk, ilim ve amel arasındaki bağ yer alır.

Ahlâk

Hasan-ı Basrî, dünya hayatının geçiciliğini, insanın gafletini, dünya malına aşırı bağlılığını ve ahiretin unutulmasını en temel problemler arasında görür. Ona göre hayat, insan için bir imtihan süresidir ve her nimet aynı zamanda bir sorumluluk taşır. İnsan, kendisine verilene hâkim olmalı; onun hükmü altına girmemelidir. Mal, mülk, ilim, sağlık, fakirlik ve zenginlik birer imtihan vesilesidir.

Hasan-ı Basrî’ye göre bilgi, ancak kalbe nüfuz edip insanı dönüştürdüğü zaman gerçek bilgi olur. Dilde kalan bilgi, insanın aleyhine delil olabilir. Bu sebeple ilimle amel arasındaki bağ çok güçlüdür. Kişi bilmediğini öğrenmeli, öğrendiğiyle amel etmeli ve sonra başkalarına öğretmelidir.

Onun düşüncesinde hüzün, insanın sonlu olduğunu fark etmesinin ve sorumluluk şuuru taşımasının bir göstergesidir. Havf ve recâ arasında yaşamak, yani hem Allah’tan korkmak hem de rahmetinden ümit kesmemek, doğru mümin tavrıdır.

Siyaset

Hasan-ı Basrî’nin siyaset anlayışı, ahlâk anlayışının bir uzantısıdır. Ona göre toplumda düzenin korunması için yönetici gereklidir. Ancak yönetici, arzularına uymamalı, insanlardan değil Allah’tan korkmalı ve Allah’ın âyetlerini ucuz menfaatler karşılığında satmamalıdır.

Zâlim yöneticileri açıkça eleştiren Hasan-ı Basrî, buna rağmen isyan ve fitnenin daha büyük yıkımlara yol açacağını düşündüğü için ayaklanmaları tasvip etmemiştir. Ona göre siyasî bozulmanın temelinde toplumun ahlâkî bozulması vardır. Bu yüzden çözüm, sadece yönetimi değiştirmek değil; insanları tövbeye, ahlâkî yenilenmeye ve hakikate dönmeye çağırmaktır.

“Allah tövbe ile değiştirir, kılıçla değil” sözü, onun siyasî tavrının en özlü ifadelerinden biridir.

Tefsir ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, tâbiîn müfessirlerinin önde gelenlerindendir. Ömrünün büyük kısmını Basra’da geçirdiği için Basra tefsir ekolünün önemli isimleri arasında sayılmıştır. Tefsir ve kıraat ilminde İbn Abbas, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve Enes b. Mâlik başta olmak üzere birçok sahâbîden faydalanmıştır.

Kur’an’ı tefsir ederken önceliği Kur’an’ın kendisine vermiş, ardından hadislere başvurmuştur. Yer yer sahâbe sözlerinden, Arap dilinden ve çeşitli rivayetlerden istifade etmiştir. Ancak rivayetlerinde mürseller ve senedi tartışmalı nakiller de bulunduğu için bazı eleştirilere konu olmuştur.

Buna rağmen kendisinden sonra gelen birçok büyük müfessir onun görüşlerinden faydalanmış, eserlerinde ona yer vermiştir.

Kıraat ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, kıraat ilmindeki üstün derecesiyle de tanınmıştır. Ancak kıraati, muttasıl sened, hatt-ı Osmânî ve Arap diline tam uygunluk gibi ölçüler bakımından meşhur on kıraat arasında yer almamış; şâz kıraatler arasında değerlendirilmiştir.

Hadis ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî, birçok sahâbîden hadis rivayet etmiş, kendisinden de çok sayıda âlim hadis nakletmiştir. Rivayetleri Kütüb-i Sitte’de yer almaktadır. Bununla birlikte bazı hadisleri mürsel veya aradaki râviyi düşürerek rivayet etmesi sebebiyle sıhhat bakımından tartışılmıştır.

Hadis tenkitçileri, onun güvenilirliğinde genel olarak ittifak etmiş; ancak rivayet yöntemleri konusunda farklı değerlendirmeler yapmışlardır.

Fıkıh ilmindeki yeri:

Hasan-ı Basrî’nin fıkhı, onun genel düşüncesinin ve hayatının bir parçasıdır. O, fıkhı sadece şer‘î hükümlerin anlatıldığı formel bir alan olarak değil, yaşanan hayatın ilmi olarak görmüştür. Zâhiri ve bâtını birlikte dikkate alan bir bakışla meseleleri değerlendirmiştir.

Kendisine yöneltilen sorulara cevap vermiş, bu cevapların bir kısmı daha sonraki fıkıh kitaplarında nakledilmiştir. Fıkıh anlayışında sahâbe mirasına bağlılık, sünnete ittiba, ölçülülük ve ahlâkî duyarlılık öne çıkar.

Akaide dair görüşleri:

Hasan-ı Basrî’nin akaid konusundaki görüşleri etrafında tarih boyunca farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Bazı kaynaklar onu Ehl-i sünnet çizgisinde görürken, bazıları kader meselesi başta olmak üzere Mu‘tezile’ye yakın değerlendirmiştir.

Bilgi, ulûhiyyet, kader, nübüvvet, âhiret, iman-günah ve siyaset gibi başlıklarda ortaya koyduğu görüşler, erken dönem İslâm düşüncesinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Özellikle kader konusunda, insanın irade ve sorumluluğunu vurgulayan yaklaşımı dikkat çekmiştir.

Genel olarak Hasan-ı Basrî; hem Ehl-i sünnet’e hem Mu‘tezile’ye bazı yönleriyle tesir etmiş, zühd ve takvâ çağrısıyla da tasavvufî hareketlerin doğuşuna zemin hazırlamış önemli bir isim olarak kabul edilmektedir.

Muğla usulü iftar menüsü

Muğla iftarı için en dengeli ve yöreye en uygun seçenek, zeytinyağlı-otlu başlangıçlarla başlayıp ana yemekte Bodrum’la özdeşleşen Çökertme kebabına gitmek olur. Muğla mutfağında Çökertme kebabı, keşkek, etli nohut gibi yemekler; ayrıca acıot kavurması, turp otu salatası, deniz börülcesi, kabak çiçeği dolması gibi ot ve sebze temelli lezzetler öne çıkıyor. Resmî kaynaklarda da Çökertme kebabının Bodrum denince ilk akla gelen yemeklerden biri olduğu, Muğla mutfağında otlar, zeytinyağı ve yerel et yemeklerinin önemli yer tuttuğu belirtiliyor.

İftariyelik
Hurma, zeytin, su

Çorba
Muğla göce tarhanası çorbası

Ara sıcak / başlangıç
Kabak çiçeği dolması
veya
Acıot kavurması

Salata
Zeytinyağlı deniz börülcesi ya da turp otu salatası

Ana yemek
Çökertme kebabı

Yanına
Cacık veya sarımsaklı yoğurt

Tatlı
Muğla saraylısı
ya da daha hafif istersen cevizli kabak tatlısı

Bu menü, hem yöresel çizgiyi korur hem de iftarda mideyi yormadan ilerler. Çorba ve otlu başlangıçlar hafif kalır; ana yemekte Çökertme daha güçlü bir merkez oluşturur. Muğla mutfağında zeytinyağı ve otlar belirgin olduğu için menünün dengesi de buna göre kurulmalı.

Ana yemek tarifi: Çökertme kebabı

Çökertme kebabı, Bodrum yemekleri arasında en bilinenlerden biri olarak anılıyor. Temel yapısı; ince çıtır patates, yoğurt ve üzerine yerleştirilen etten oluşuyor.

Malzemeler

500 gram dana bonfile ya da jülyen doğranabilecek yumuşak dana eti
3 orta boy patates
1 su bardağı süzme yoğurt
2 diş sarımsak
2 yemek kaşığı tereyağı
2 yemek kaşığı zeytinyağı
1 çay kaşığı toz kırmızı biber
1 çay kaşığı kimyon
1 çay kaşığı karabiber
Tuz
Kızartmak için sıvı yağ

Hazırlanışı

Önce eti ince ince jülyen doğra. Bir kaba alıp az tuz, karabiber, kimyon ve 1 yemek kaşığı zeytinyağı ile harmanla. Dinlenmeye bırak.

Patatesleri kibrit çöpü inceliğinde doğra. Nişastasını bırakması için kısa süre suda beklet, sonra iyice kurula. Kızgın yağda çıtır olana kadar kızart ve servis tabağının tabanına yerleştir.

Yoğurdu ezilmiş sarımsakla karıştır. Patateslerin üzerine gezdir.

Geniş tavada 1 yemek kaşığı zeytinyağı ve tereyağını ısıt. Eti yüksek ateşte kısa sürede sotele. Et suyunu bırakıp sertleşmesin diye tavayı fazla doldurma. Son aşamada toz kırmızı biberi ekle.

Sotelenen eti yoğurtlu patateslerin üzerine yerleştir. Sıcak servis et.

Püf noktası

Muğla’daki özgün çizgide yemeğin en önemli tarafı, patatesin çok ince ve çıtır, etin ise kısa sürede yüksek ateşte pişmiş olmasıdır. Yoğurt da baskın değil, dengeleyici olmalıdır. Kaynak tarifte de etin sotelenip patates ve yoğurdun üzerine alınarak sıcak servis edildiği belirtiliyor.

İmsak ve iftar saatleri

11 Mart 2026 Çarşamba için, aşağıda Konya merkezi ve erişebildiğim ilçe verileri, ardından Türkiye’nin büyükşehirleri ve seçili dünya merkezleri yer alıyor. Konya ilçe saatlerini Diyanet verilerini baz alan ilçe imsakiye sayfalarından; büyükşehir ve dünya merkezi saatlerini ise Diyanet Namaz Vakitleri sayfalarından derledik. 

Konya ve ilçeler

Yer İmsak İftar
Konya merkez 05:40 19:00
Ahırlı 05:43 19:01
Akören 05:41 19:00
Akşehir 05:44 19:04
Altınekin 05:39 18:58
Beyşehir 05:44 19:03
Bozkır 05:42 19:01
Cihanbeyli 05:38 18:58
Çeltik 05:42 19:02
Güneysınır 05:40 18:59
Hadim 05:41 19:00
Halkapınar 05:34 18:53

Türkiye’nin büyükşehirleri

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:52 19:12
Ankara 05:37 18:57
İzmir 06:01 19:21
Bursa 05:52 19:12
Adana 05:30 18:49
Antalya 05:49 19:07
Gaziantep 05:22 18:40
Konya 05:40 19:00

Dünyadaki seçili önemli merkezler

Merkez İmsak İftar
Londra 04:33 18:04
Berlin 04:37 18:09
Jersey City / New York bölgesi 05:44 19:05
Los Angeles 05:46 19:04

Mübarek Ramazan’ın 20. Günü

Ramazan ayının 20. gününe ulaşmanın huzuru ve şükrü içindeyiz. Rahmet, mağfiret ve sabır ikliminde ilerlediğimiz bu mübarek günlerde; ayetlerin ışığında, hadislerin rehberliğinde ve duaların sükûnetinde gönüllerimizi diri tutmaya devam ediyoruz. Mübarek Ramazan’ın 20. gününde, Asr Suresi’nin insana zamanın kıymetini ve kurtuluşun yolunu hatırlatan mesajı eşliğinde; sabrın, hakkın ve salih amelin önemini bir kez daha idrak ediyoruz.

Ayet
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

“Asra yemin ederim ki insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler müstesnadır.”

Asr Suresi’nin meali ne güzel hakikati dile getirir.

Hadis
Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Müminin durumuna hayret edilir. Çünkü onun her işi hayırdır. Bu hâl, yalnızca mümine mahsustur. Eğer bir nimete kavuşursa şükreder; bu onun için hayır olur. Eğer bir sıkıntıya uğrarsa sabreder; bu da onun için hayır olur.”

Allah Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel buyurmuştur.
(Müslim, Zühd, 64; Dârimî, Rikâk, 61)

Dua
Allah’ım! Sen benim Rabbimsin. Senden başka ibadete layık ilah yoktur. Beni Sen yarattın. Ben Senin kulunum. Gücüm yettiğince Sana verdiğim sözde ve vaadde durmaya çalışıyorum. İşlediğim kusurların şerrinden Sana sığınırım. Bana verdiğin nimetleri minnetle anar, günahımı itiraf ederim. Beni affet. Şüphesiz günahları Senden başka affedecek yoktur.

Allah’ım, kudretinin korumasıyla beni düşmanların tuzaklarından koru.

Lutfunla beni kötülerin suikastından kurtar.

Kuvvetlilerin kahrından, zâlimlerin zulmünden, hasetçi idârecilerin tuzağından, fesatçı kötülerin iftiralarından, zarar veren şerlilerin aleyhime gülmelerinden Sana sığınırım.

Hamd, Âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Allah’ım, ölümü hayâta tercih ettirecek belâdan/malın az olup âilenin kalabalık olmasından, dünyevî ve uhrevî kötülüğe sebep olan ve helâke sürükleyen hâllerden, âkıbetin kötü olmasından ve buna yol açan ahvâlden ve bir de düşmanlarımızı sevindirecek belâlara uğramaktan Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi gadabınla öldürme, azâbınla helâk etme, bunlardan önce bize âfiyet ver.

(Üç defâ: Ey ayıpları örten Settâr, benim ayıplarımı da ört); zâtını gizlediğin setrin ile ört, rahmetinle ey merhametlilerin en merhametlisi.

Allah’ım, azgınlık ve taşkınlıktan, felçten, âniden gelen karanlık fitnelerden ve dar geçimden Sana sığınırız.

Allah’ım, bizi en geniş ve en hoş yaşantı ile, en mes’ûd ve en uzun ömürle ve en faydalı azıkla rızıklandır.

Âmin.

İmam Mâtürîdî

Hayatı ve ilmî kişiliği

Mâtürîdî, adını bugün Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant yakınlarındaki Mâtürîd bölgesinden alan büyük bir İslam âlimidir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, hicrî üçüncü yüzyılın ilk yarısında dünyaya geldiği ve miladî 944 yılı civarında vefat ettiği kabul edilmektedir. Abbâsî merkezî otoritesinin zayıfladığı, buna karşılık Mâverâünnehir’de Sâmânoğulları’nın etkili olduğu bir dönemde yaşamıştır.

Kaynaklarda hayatına dair ayrıntılı bilgi sınırlı olsa da, onun özellikle kelâm, tefsir, fıkıh ve usûl alanlarında derin iz bırakan bir âlim olduğu konusunda güçlü bir ittifak vardır. Mâtürîdî, hem aklı hem nakli birlikte değerlendiren yöntemiyle Ehl-i sünnet düşüncesinin en önemli kurucu isimlerinden biri kabul edilir.

Kökeni ve aidiyeti

Mâtürîdî’nin soyuna ilişkin farklı rivayetler bulunmakla birlikte, onun Ebû Eyyûb el-Ensârî soyundan geldiği yönündeki iddialar sağlam delillere dayanmamaktadır. Eserlerindeki dil, üslûp ve yaşadığı coğrafyanın sosyal yapısı dikkate alındığında Türk asıllı olduğu yönündeki değerlendirmeler daha güçlü görünmektedir.

Arapça’yı ilmî dil olarak kullanmış, yaşadığı çevrede yaygın olan Farsça’ya da aşina olmuştur. Bununla birlikte eserlerinde görülen ifade tarzı, Arapça’yı sonradan öğrenmiş büyük bir âlimin zihnî derinliğini ve kurucu aklını yansıtır.

İlmî çevresi ve öğrencileri

Mâtürîdî, Hanefî ilim geleneği içinde yetişmiş; başta Ebû Nasr el-İyâzî olmak üzere dönemin önemli âlimlerinden ders almıştır. Kendisinden de Ebû’l-Hasan er-Rüstüfağnî, Abdülkerîm el-Pezdevî ve başka birçok isim istifade etmiştir. Böylece yalnızca kendi dönemini değil, sonraki asırları da etkileyen bir düşünce halkası oluşturmuştur.

Vefatı ve kabri

Mâtürîdî’nin Semerkant’ta vefat ettiği ve Çâkerdîze Mezarlığı’na defnedildiği bilinmektedir. Zamanla mezarının bulunduğu yer farklı dönemlerde tahrip olmuş, daha sonra yeniden düzenlenerek türbe ve külliye haline getirilmiştir. Bugün Semerkant’ta adına inşa edilmiş yapı, onun ilmî mirasının sembol mekânlarından biridir.

Kelâm alanındaki yeri

Mâtürîdî, İslam düşünce tarihinde özellikle kelâm ilmindeki kurucu rolüyle öne çıkar. Birçok kaynak Sünnî kelâmın kurucusu olarak Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’yi zikretse de, günümüze ulaşan sistematik eserler dikkate alındığında Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin bu alandaki öncü konumu açık biçimde görülmektedir.

Onun Kitâbü’t-Tevhîd adlı eseri, bilgi teorisinden ulûhiyyete, nübüvvetten ahirete kadar Sünnî kelâmın ana çerçevesini sistemli biçimde ele alan temel metinlerden biridir.

Bilgi anlayışı

Mâtürîdî’ye göre bilgiye ulaşmanın temel yolları akıl ve nakildir. Duyular, haber ve istidlâl bilgi edinmenin asli araçlarıdır. Ona göre insan yalnızca nakille değil, aklî tefekkürle de hakikate ulaşmakla yükümlüdür. Bu yaklaşımı, onu hem metne bağlı hem de akla alan açan büyük bir düşünür haline getirmiştir.

Ulûhiyyet anlayışı

Mâtürîdî, Allah’ın varlığını ve birliğini ispat ederken evrenin düzeninden, yaratılmışlığından ve insanın aklî tecrübesinden hareket eder. Allah’ın sıfatlarını kabul eder; ancak bu sıfatların yaratılmış varlıklardaki benzer kullanımlarıyla karıştırılmaması gerektiğini vurgular. Böylece hem teşbihi reddeder hem de ilâhî sıfatları inkâra sapmaz.

Nübüvvet anlayışı

Ona göre insanlık, sadece akılla yetinemez; ilâhî rehberliğe de muhtaçtır. Bu nedenle peygamberlik kurumu ilâhî hikmetin bir gereğidir. Mâtürîdî, Hz. Muhammed’in peygamberliğini hem mucize, hem tarihî gerçeklik, hem de insanlığın ihtiyaçları üzerinden temellendirir.

Kader ve insan fiilleri

Mâtürîdî, kader meselesinde cebr ile tam serbestlik arasında dengeli bir çizgi kurar. İnsan fiillerinin yaratılması Allah’a, kazanılması ve tercih edilmesi kula nisbet edilir. Böylece hem ilâhî kudreti hem de insan sorumluluğunu birlikte koruyan bir yaklaşım ortaya koyar.

Büyük günah ve iman

Mâtürîdî’ye göre iman, kalbin tasdikidir. Büyük günah işleyen kişi, günah sebebiyle dinden çıkmaz. Bu yaklaşım, onu Hâricî ve Mu‘tezilî çizgiden ayırır; Ehl-i sünnet düşüncesi içinde mutedil bir konuma yerleştirir.

Tefsir ilmindeki yeri

Mâtürîdî’nin Teʾvîlâtü’l-Kur’ân adlı eseri, dirâyet tefsirinin en erken ve en güçlü örneklerinden biridir. O, Kur’an’ı yalnızca rivayetlerle değil; akıl, dil, bağlam ve bütünlük ilkesiyle yorumlamıştır.

Tefsir ve te’vil ayrımı

Mâtürîdî, tefsiri daha çok sahâbenin kesin bilgiye dayalı açıklaması; te’vili ise âlimlerin anlam alanı içinde yaptıkları yönlendirme olarak değerlendirir. Bu bakımdan onun yaklaşımı, hem ilmî ihtiyatı hem de yorum ufkunu birlikte taşır.

Yöntemi

Kur’an’ı Kur’an’la açıklamaya büyük önem verir. Hadislerden, sahâbe ve tâbiîn rivayetlerinden yararlanır; ancak metin tenkidini de ihmal etmez. Bir rivayeti sırf nakledildiği için kabul etmez; akla ve Kur’an’ın genel ilkelerine uygunluğunu da gözetir.

Önemi

Teʾvîlât, sadece bir tefsir değil; aynı zamanda kelâm, fıkıh ve usûl birikimini de içeren çok yönlü bir ilim hazinesidir. Bu yönüyle Mâtürîdî, dirâyet tefsirinin kurucu isimlerinden biri kabul edilir.

Fıkıh ve usûldeki yeri

Mâtürîdî yalnızca kelâmcı ve müfessir değil, aynı zamanda güçlü bir Hanefî fakihidir. Fıkıh usûlüne dair görüşleri, özellikle Semerkant Hanefî ekolü üzerinde etkili olmuş; sonraki usûlcüler onun yaklaşımlarını sistemli biçimde geliştirmiştir.

Fıkıh anlayışı

Ona göre fıkıh, bir şeyi sadece bilmek değil; onun başka şeylerle ilişkisini, delaletini ve hükmünü de kavramaktır. Bu yönüyle fıkıh, salt bilgi değil derinlikli anlama ve istidlâl faaliyetidir.

Kaynak anlayışı

Mâtürîdî, dinî bilginin kaynaklarını akıl ve nakil olarak iki ana başlıkta ele alır. Kur’an, sünnet, icmâ ve kıyası kabul eder; haber-i vâhidin kullanılmasında ise dikkatli ve ölçülü bir tutum benimser. Amelen mütevâtir sünneti özel bir önemle değerlendirir.

Hanefî mezhebine katkısı

Mezhep imamlarının görüşlerini sadece nakletmekle kalmamış, onları açıklamış, sistemleştirmiş ve yeni meseleler karşısında yorumlamıştır. Böylece Hanefî mezhebinin kurumsallaşmasına ciddi katkı sağlamıştır.

Eserleri

Mâtürîdî’ye aidiyeti kesin olarak bilinen başlıca eserleri şunlardır:

Tefsir

  • Teʾvîlâtü’l-Kur’ân

Kelâm

  • Kitâbü’t-Tevhîd
  • Kitâbü’l-Makâlât
  • Reddü Evâʾili’l-edille li’l-Kâ‘bî
  • Reddü Tehzîbi’l-cedel li’l-Kâ‘bî
  • Beyânü vehmi’l-Mu‘tezile
  • Reddü Vaʿîdi’l-füssâk li’l-Kâ‘bî
  • Reddü’l-Usûli’l-hamse
  • Reddü Kitâbi’l-İmâme
  • er-Red ale’l-Karâmita

Fıkıh ve usûl

  • Meʾâhizü’ş-şerâʾiʿ fî usûli’l-fıkh
  • Kitâbü’l-Cedel
  • Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr

Sonuç

Mâtürîdî, İslam düşüncesinde akıl ile nakli karşı karşıya getirmeyen; aksine birbirini tamamlayan iki temel dayanak olarak ele alan büyük bir âlimdir. Kelâmda kurucu, tefsirde öncü, fıkıh usûlünde ise ufuk açıcı bir isimdir. Onun ilmî mirası, yalnızca kendi dönemini değil, asırlar boyunca Sünnî düşüncenin omurgasını şekillendirmiştir.

Sinop’a Özgü İftar Sofrası: Karadeniz Esintili Menü

Sinop mutfağının sade ve doyurucu lezzetleriyle hazırlanan bu iftar menüsünde, Karadeniz’in yerel tatları sofraya taşınıyor. Ana yemekte ise bölgeye özgü dokunuşlar taşıyan mısırlı hamsi pilaki öne çıkıyor.

İftar menüsü

  • Hurma, su ve zeytin
  • Mısır yarmalı ya da mercimekli çorba
  • Ana yemek: Sinop usulü mısırlı hamsi pilaki
  • Karalahana salatası
  • Yoğurt veya cacık
  • Tatlı olarak nokul ya da fırında kabak tatlısı

Ana yemek tarifi: Sinop usulü mısırlı hamsi pilaki

Malzemeler

  • 1 kg temizlenmiş hamsi
  • 2 adet kuru soğan
  • 3 yemek kaşığı sıvı yağ
  • 1 su bardağı mısır unu
  • 1 çay bardağı ince bulgur veya pirinç
  • 2 domates
  • 2-3 yeşil biber
  • 2 diş sarımsak
  • Yarım demet maydanoz
  • Tuz
  • Karabiber
  • Pul biber
  • 1 çay kaşığı kuru nane
  • Yarım limon suyu

Yapılışı

  1. Soğanları ince doğrayıp yağda pembeleşene kadar kavur.
  2. Doğranmış biberleri ve sarımsağı ekleyip birkaç dakika daha çevir.
  3. Küp doğranmış domatesleri katıp suyunu biraz çekene kadar pişir.
  4. Bulguru ya da pirinci ekle. Tuz, karabiber, pul biber ve naneyi ilave et.
  5. Biraz sıcak su ekleyip iç harcı hafif diri kalacak şekilde pişir. Ocaktan alınca maydanoz ve limon suyunu ekle.
  6. Fırın tepsisinin tabanını hafif yağla. Hamsilerin yarısını kuyrukları dışa gelecek şekilde diz.
  7. Hazırlanan iç harcı üzerine yay. Kalan hamsileri de üstüne kapatacak şekilde yerleştir.
  8. Üzerine çok az yağ gezdirip hafifçe mısır unu serpebilirsin.
  9. 180 derecede yaklaşık 30-35 dakika pişir.
  10. Ilık servis et.

Bu yemeğin yanına en iyi eşlik eden şey limonlu salata ve köpüklü ayran olur.

Konya, İlçeleri, Çevre İller, Büyükşehirler ve Dünya Merkezleri

İmsak ve iftar saatleri, 10 Mart 2026 Salı günü için Diyanet’in ilgili il ve ilçe vakit sayfalarından derlenmiştir.

Bölge Yer İmsak İftar
Konya Merkez Konya 05:42 18:59
Konya İlçesi Ahırlı 05:44 19:00
Konya İlçesi Akören 05:43 18:59
Konya İlçesi Akşehir 05:46 19:03
Konya İlçesi Altınekin 05:40 18:57
Konya İlçesi Beyşehir 05:45 19:02
Konya İlçesi Bozkır 05:44 19:00
Konya İlçesi Cihanbeyli 05:40 18:57
Konya İlçesi Çeltik 05:44 19:01
Konya İlçesi Çumra 05:41 18:58
Konya İlçesi Derbent 05:44 19:00
Konya İlçesi Derebucak 05:46 19:03
Konya İlçesi Doğanhisar 05:45 19:02
Konya İlçesi Emirgazi 05:37 18:53
Konya İlçesi Ereğli 05:36 18:53
Konya İlçesi Güneysınır 05:42 18:58
Konya İlçesi Hadim 05:43 18:59
Konya İlçesi Halkapınar 05:36 18:52
Konya İlçesi Hüyük 05:46 19:02
Konya İlçesi Ilgın 05:44 19:01
Konya İlçesi Kadınhanı 05:43 19:00
Konya İlçesi Karapınar 05:38 18:54
Konya İlçesi Karatay 05:42 18:59
Konya İlçesi Kulu 05:39 18:56
Konya İlçesi Meram 05:42 18:59
Konya İlçesi Sarayönü 05:42 18:59
Konya İlçesi Selçuklu 05:42 18:59
Konya İlçesi Seydişehir 05:45 19:01
Konya İlçesi Taşkent 05:43 18:59
Konya İlçesi Tuzlukçu 05:45 19:02
Konya İlçesi Yalıhüyük 05:44 19:01
Konya İlçesi Yunak 05:44 19:01
Çevre İl Karaman 05:40 18:56
Çevre İl Aksaray 05:35 18:52
Çevre İl Afyonkarahisar 05:49 19:06
Çevre İl Isparta 05:50 19:06
Çevre İl Antalya 05:50 19:06
Çevre İl Mersin 05:34 18:51
Çevre İl Ankara 05:39 18:56
Çevre İl Eskişehir 05:48 19:06
Büyükşehir İstanbul 05:53 19:11
Büyükşehir Ankara 05:39 18:56
Büyükşehir İzmir 06:03 19:20
Büyükşehir Bursa 05:54 19:11
Büyükşehir Adana 05:31 18:48
Büyükşehir Gaziantep 05:23 18:39
Büyükşehir Antalya 05:50 19:06
Büyükşehir Konya 05:42 18:59
Dünya Merkezi Mekke 05:20 18:35
Dünya Merkezi Londra 04:35 18:02
Dünya Merkezi Berlin 04:39 18:07
Dünya Merkezi Hamburg 04:50 18:20
Dünya Merkezi Port Jefferson Station 05:41 18:59
Dünya Merkezi Jersey City 05:46 19:04

 

 

 

Mübarek Ramazan’ın 19. Günü

Ramazan ayının 19. gününde; ayet, hadis, dua ve İslam tarihine yön veren örnek şahsiyetlerin hayatından kesitlerle manevi dünyamızı besleyen özel bir hatırlatma sunuyoruz. Tevazu, teslimiyet, sadakat, sabır ve kulluk bilincini yeniden diri tutmayı amaçlayan bu içerik; Ramazan’ın rahmet, bereket ve arınma ikliminde gönülleri derin bir tefekküre çağırıyor. Mübarek günlerin ruhuna uygun bir iç muhasebe imkânı sunan bu buluşma, hem kalbi hem zihni hakikat, ihlas ve istikamet ekseninde yenilemeye davet ediyor.

Ayet

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Andolsun ki, Resûlullah sizin için, Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çok zikredenler için güzel bir örnektir.”

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.

(el-Ahzâb, 21. Ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Sizin en hayırlılarınız, hanımlarına karşı en iyi davrananlarınızdır.”

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.

(Tirmizî, Radâ’, 11; İbn Mâce, Nikâh, 50)

Dua

Ey Rabbimiz! Unutur ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma. Ey Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmediği şeyleri yükleme. Bizi affet, bizi bağışla, bize acı. Sen bizim Mevlâmızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.

Âmin.

Bilâl-i Habeşî (R.A.) (581-641)

Bilâl-i Habeşî, 581 yılında Habeşistanlı köle bir ailenin çocuğu olarak Mekke’de dünyaya geldi. Annesinin adı Hamâme, babasının adı Rebâh’tır. İslamiyet’i ilk kabul edenlerden ve bunu açıktan ilan eden ilk yedi kişiden biridir. Mekke müşriklerinin ileri gelenlerinden Ümeyye’nin kölesiydi.

O dönemde Arabistan’da derin bir cahiliyet hüküm sürüyordu. İçki, kumar, zina, hırsızlık, zayıfları ezme, zulüm ve ahlâksızlık yaygındı. Güçlü olanlar zayıf olanları köle olarak kullanıyordu. Bilâl-i Habeşî de bu kölelerden biriydi. Ancak onun diğerlerinden farklı bir yönü vardı; son derece mert ve dürüst biriydi. Bu yüzden Ümeyye, kervanlarının başına onu koyar, mallarını onun vasıtasıyla uzak yerlere gönderirdi.

Bilâl-i Habeşî’nin bir başka özelliği de sesinin çok güzel olmasıydı. Bu nedenle düğün ve şenliklerde aranan bir isimdi.

Bir gün bir kervanla Şam’a gitmişti. Bu yolculukta Hz. Ebû Bekir de vardı. İkisi arasındaki dostluk bu sefer sırasında başladı. O yıllarda Mekkelilerin en önemli geçim kaynağı ticaretti. İslam güneşinin doğmasına ve âlemi aydınlatmasına çok az bir zaman kala bu yolculuk gerçekleşmişti. Hz. Ebû Bekir, bu yolculukta gördüğü bir rüya sebebiyle dönüşte iman nuruyla şereflenmişti.

Bilâl-i Habeşî Müslüman olduktan sonra hayatında bambaşka bir dönem başladı. Artık o, hak ile bâtıl arasında gerçekleşecek çetin mücadelenin kararlı bir kahramanıydı.

Ümeyye, onun Müslüman olduğunu öğrenince daha da zalimleşti. Onu İslam’dan döndürmek için her türlü eziyet ve işkenceye başvurdu. Öğle vakti güneşin adeta bir yanardağ gibi yaktığı saatlerde Bilâl’i kızgın kumların üzerine yatırır, sırtına büyük bir taş koyar ve şöyle derdi:

“Muhammed’e küfret; Lât ve Uzzâ’ya iman et. Yoksa onlara iman edinceye kadar böyle kalacaksın.”

Bilâl’in sırtı yanar, göğsü yanar, nefesi daralır, bu ağır işkence altında saatlerce kıvranırdı. Fakat dudaklarından daima şu söz dökülürdü:

“Allahu ehad, Allahu ehad.”

Onun bu hali, müşrikleri bile hayrete düşürürdü.

Ümeyye bin Halef’in Bilâl’e yaptığı işkencelere çok üzülen Hz. Ebû Bekir, ona bu zulümden vazgeçmesini söyledi. O ise, “Onun ahlâkını bozan sensin, onu bizden uzaklaştıran senden başkası değildir” dedi.

Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir ona şu cevabı verdi:

“Benim yanımda senin bu kölenden daha güçlü ve kuvvetlisi var. Hem de senin dinindendir. İstersen onu al ve bunu bana ver.”

Ümeyye bu teklifi kabul etti; diğer köleyi aldı ve Bilâl’i Hz. Ebû Bekir’e verdi. Böylece Hz. Ebû Bekir, Bilâl’i işkenceden kurtarmış oldu.

Bilâl daha sonra diğer sahabilerle birlikte Medine’ye hicret etti. Orada Sa’d bin Hayseme’ye misafir oldu. Ensar ile muhacirler arasında kardeşlik tesis edilince Bilâl’e de Abdullah bin Abdurrahman el-Has’amî kardeş ilan edildi. Bu kardeşlik güçlü bir şekilde devam etti. Hatta Hz. Ömer devrinde Şam’da bulunduğu sırada, divandan kendisine ayrılan maaştan kardeşine de pay veriyordu.

Hz. Bilâl, Resûlullah’ın bütün gazalarına katıldı. Bedir Gazvesi’nde, Mekke’de kendisine her türlü eziyet ve işkenceyi yapan Ümeyye’yi görmüş ve şöyle haykırmıştı:

“İşte küfrün başı!”

Bunun üzerine Müslümanlar onun ve oğlunun etrafını sararak ikisini de öldürdüler.

Resûlullah, Kâbe’yi putlardan temizledikten sonra müezzini Bilâl burada ezan okuyarak ortalığı tevhid nameleriyle coşturdu.

Resûl-i Ekrem’in vefatı üzerine ona karşı büyük bir sevgi besleyen Hz. Bilâl, Medine’de kalmaya dayanamayarak ayrılmak zorunda kaldı. Hz. Ebû Bekir, yanında kalması için ısrar ettiyse de Hz. Bilâl ona şöyle dedi:

“Eğer sen beni Allah için azat ettiysen bırak istediğim yere gideyim; yok eğer kendi nefsin için azat ettiysen beni yanında alıkoy.”

Bunun üzerine Hz. Ebû Bekir de:

“İstediğin yere git.” dedi.

Resûlullah’ın vefatından sonra cihadı ezana tercih eden Hz. Bilâl, Şam’a gitti ve Hz. Ebû Bekir devrinde Suriye’deki gazalara katıldı.

Hz. Ömer devrinde de cihat devam etti. Hicri 16. yılda Hz. Ömer, Suriye ve Filistin’e gittiğinde Bilâl onu karşılamaya çıkarak Câbiye’ye gelmişti. Daha sonra halifenin maiyetinde Kudüs’e giderek kutsal şehrin teslimi sırasında hazır bulundu ve Hz. Ömer ile birlikte Kudüs’e girdi.

Hz. Ömer burada, Resûlullah’ın vefatından beri ezan okumayan Bilâl’den ezan okumasını rica etti. Hz. Bilâl de halifenin ısrarını kıramayarak ezan okudu. Tevhidin bu yüce çağrısını okumaya başlar başlamaz Hz. Ömer ve diğer sahabiler Resûlullah devrini hatırlayarak hüngür hüngür ağlamaya başladı. Bilâl’in ezanını duyan herkes derinden sarsılmıştı.

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Suriye’ye giden Bilâl, Havlan kasabasına yerleşti.

Bir müddet sonra bir gece rüyasında Hz. Peygamber’i gördü. Resûlullah ona:

“Beni ziyaret etmeyecek misin?” dedi.

Hz. Bilâl, uyanır uyanmaz hazırlığını yapıp Medine’ye doğru yola çıktı. Medine’ye gece ulaştı. Ravza-i Mutahhara’ya yüzünü sürerek Resûl-i Ekrem’le geçirdiği günleri hatırlayıp ağladı. Bu sırada Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin onu gördü ve fecir vaktinde ezan okumasını rica etti. Bilâl, onların isteğini yerine getirerek Peygamber Mescidi’nde ezan okudu. Onun sesini duyan Medineliler, adeta yeniden dirilmiş gibi evlerinden çıkıp ezanı dinlemeye koştu.

Hz. Bilâl’in vefatı yaklaşınca, ölümün acısını sevgililerine kavuşmanın sevinciyle karşıladı. Hastalığı sırasında eşi “Ah ne acı!” dedikçe, o:

“Oh, ne tatlı! Yarın sevgililerle, Muhammed ve arkadaşlarıyla buluşacağım.” diyordu.

Bilâl-i Habeşî, İslam ahlâkıyla ahlâklanmış, fazilet ve kemal sahibi büyük bir sahabiydi. Resûl-i Ekrem’in hizmetinde bulunmuş, onun meclislerinde daima hazır yer almış, hazinedarlığını üstlenmiş, ihtiyaçlarını karşılamış ve gerektiğinde borç alıp ödemişti.

Hz. Bilâl’in doğruluğu, güzel ahlâkı ve İslam’a bağlılığı herkes tarafından takdir ediliyordu. Artık o, siyahi bir köle değil; ashabın ileri gelenlerinden ve İslam toplumunda söz sahibi müminlerden biriydi.

Hz. Bilâl, uzun boylu, zayıf, ince yapılı ve koyu esmerdi. Ömrünün sonlarına doğru saçlarının çoğu beyazlamıştı. Bilâl-i Habeşî, 641 yılında vefat etti. Şam’daki Bâbü’s-Sağîr Mezarlığı’na defnedildi.

Allah ondan razı olsun.

Habîb el-Acemî

Müellif: Erhan Yetik
Kaynak: İslam Ansiklopedisi

Aslen İranlı olan Habîb el-Acemî’nin ailesi ve hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Ebü’l-Feyz el-Menûfî, kaynak göstermeden onun bir hükümdar oğlu olduğunu kaydeder.

Tasavvufa yönelmeden önce ticaretle meşgul olduğu ve tefecilik yaptığı rivayet edilir. Alacağını tahsil etmeye gittiğinde borçlu ödeme yapamazsa o kişiden ayrıca ayak kirası aldığı anlatılır. Rivayete göre bir gün yemek yiyeceği sırada kendisinden sadaka isteyen bir dilenciyi sert şekilde azarlamış, o sırada karısı yemeğin kana dönüştüğünü söyleyince Habîb pişman olmuş; dürüst bir tüccar olmaya ve tefeciliği bırakmaya karar vermiştir.

Bir başka menkıbeye göre, yoldan geçerken oyun oynayan çocukların korkuyla ondan kaçmaları üzerine çok üzülmüş, Hasan-ı Basrî’nin meclisine giderek tövbe etmiştir.

Attâr, Habîb el-Acemî’nin gündüzleri Hasan-ı Basrî’den ilim tahsil ettiğini, geceleri ise Fırat kıyısında yaptırdığı zaviyede ibadetle meşgul olduğunu anlatır. Kur’an’ı doğru telaffuz edemediği için kendisine “Acemî” nisbesi verilmiştir.

Rivayete göre Habîb namaz kılarken ayetleri yanlış telaffuz ettiğinden Hasan-ı Basrî onun arkasında namaz kılınamayacağını düşünmüş; ancak rüyasında, kıldığı namazların Habîb’in arkasında kılacağı namaz hürmetine kabul edileceği bildirilerek uyarılmıştır. Çünkü dili düzeltmekle kalbi düzeltmek arasında büyük fark vardır. Bu rivayet, tasavvufun bâtını zahirden üstün gören yaklaşımının erken örneklerinden biri kabul edilir.

Habîb’in duaları kabul edilen bir kişi olduğu da yaygın bir kanaattir. Eşi Amre de dönemin zahid kadınlarındandı.

Habîb el-Acemî’nin ölüm tarihi konusunda kaynaklarda farklı tarihler yer alır: 113 (731), 120 (738), 125 (743) ve 130 (747-748).

İbn Hacer’e göre Habîb, güvenilir bir hadis ravisidir. Hasan-ı Basrî, İbn Sîrîn, Ebû Temîme el-Huceymî ve Bekir bin Abdullah’tan hadis rivayet etmiş; kendisinden de Süleyman et-Teymî, Hammâd bin Seleme, Cafer bin Süleyman ve Mu’temir bin Süleyman rivayette bulunmuştur. Buhârî de ondan söz etmiştir.

İbnü’l-Cevzî, hadis ravisi olan Habîb’in başka bir kişi olduğunu söylese de bu bilgi başka kaynaklarca doğrulanmadığı sürece ihtiyatla karşılanmalıdır.

Habîb el-Acemî’nin tasavvuf tarihi açısından asıl önemi, zühd döneminden sonraki asırlarda teşekkül eden tarikatların silsilelerinde Hasan-ı Basrî’den sonra yer almış olmasıdır. Bu silsilelerde Dâvûd et-Tâî onun müridi olarak kabul edilir. Nakşibendiyye, Kâdiriyye ve Mevleviyye gibi büyük tarikatların silsilelerinde yer alması, menkıbelerinin günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır.

Ucub ve Kibir

Makale: Zeki Soyak

“Hem yeryüzünde azametle yürüme; çünkü sen ne arzı yarabilirsin ne de boyca dağlara erişebilirsin.”
(İsrâ, 37)

Kişinin kendini beğenmesi bir nevi bönlük ve ahmaklıktır. Ucub, kişinin kendisi hakkında bilgi eksikliğinden ve Rabbini tanıyamama cehaletinden kaynaklanır.

Bir kişi kendisini gerçekten tanısa:

  1. Acizliğini,
  2. Muhtaçlığını,
  3. Fâniliğini,
  4. Kendisinde var olan her şeyin emanet olduğunu,
  5. Neticede hiçliğini bilse,

asla ucba düşmez, kendini beğenme hastalığına yakalanmaz. Kendini tanıyan kimse, Allah Teâlâ’nın yüce kudreti ve azameti karşısında tevazu ile boyun eğer, kulluğunu idrak eder ve teslim olur.

Kendini beğenen bir kimse:

  1. Kibir yani büyüklenme hastalığına yakalanır.
  2. Yaptığı basit hizmetleri gözünde büyütür.
  3. İstişare etmeye ihtiyaç duymaz.
  4. Bilgilerinin doğru ya da yanlış olduğuna bakmadan onları tabulaştırır.
  5. Bilmediklerini bilenlere sormasına engel olur.
  6. Güç sahibi ise kendi düşünce ve görüşlerini topluma zorla kabul ettirmeye kalkışır. Tahakküm eder, zulmeder.
  7. Hayırlı öğüt ve uyarılara karşı kör ve sağır hale gelir. Feraseti ve basireti körelir.
  8. Kendinden başka herkesin aldandığını, yanıldığını, sapıttığını; yalnızca kendisinin kurtulduğunu sanır.

Allah Teâlâ, kendini beğenen ve kibirlenen kişileri sevmez. Kendini beğenmek ve büyüklenmek, haset gibi ilk olarak İblis’ten sadır olan kötü ahlâklardandır. O kendini beğendi; Hz. Âdem’in topraktan, kendisinin ise ateşten yaratıldığını ileri sürerek secde etmedi ve ebediyen kaybedenlerden oldu.

Bu hususta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Bir zamanlar biz meleklere, Âdem’e secde edin dedik. İblis hariç hepsi secde ettiler. O, yüz çevirdi ve büyüklük tasladı da kâfirlerden oldu.”
(Bakara, 2/34)

“Andolsun ki sizi yarattık. Sonra size şekil verdik. Sonra da meleklere, Âdem’e secde edin diye emrettik. İblis’ten başka hepsi secde ettiler. Fakat o secde edenlerden olmadı. Allah şeytana dedi ki: Sana emrettiğim halde niçin secde etmiyorsun? İblis: Ben ondan daha hayırlıyım. Çünkü beni ateşten yarattın, onu da çamurdan yarattın, dedi. Allah buyurdu ki: Öyleyse oradan in. Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık. Çünkü sen aşağılıklardansın.”
(A’râf, 7/11-13)

İşte ucub ve kibrin kötü akıbeti budur. Büyüklük taslamak İblis’in haddi olmadığı gibi hiçbir kulun da haddi değildir. Büyüklük ancak Allah Teâlâ’ya mahsustur.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

“Sizin ilahınız tek bir ilahtır. Fakat ahirete inanmayanlar var ya, onların kalpleri inkârcıdır, kendileri de böbürlenen kimselerdir. Hiç şüphesiz Allah onların gizlediklerini de açıkladıklarını da bilir. O, büyüklük taslayanları asla sevmez.”
(Nahl, 16/22-23)

“Küçümseyerek insanlardan yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenmiş övüngen kimseleri sevmez.”
(Lokman, 31/18)

Tarihi hadiseler göstermektedir ki kendini beğenen, büyüklük taslayan cahillerin sonu çok kötü olmuştur. Firavun ilahlık iddiasında bulundu, İsrailoğullarını küçümsedi, büyüklendi ve hakkı kabul etmedi. Sonunda Kızıldeniz’de askerleriyle birlikte helak oldu.

Nemrut da kendini beğendi, büyüklendi, ilahlık iddiasında bulundu, Hz. İbrahim’i ve onun getirdiği hak dini küçümsedi. Sonuçta küçük bir sivrisinekle helak edildi.

Resûlullah (S.A.V.) şöyle buyurur:

“Allah buyurur: İzzet benim gömleğim, kibriya ise benim ridâmdır. Her kim bu ikisinde benimle mücadele ederse ona azap ederim.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned; Müslim, Birr 136)

Bir başka hadis-i şerifte ise şöyle buyrulur:

“Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez.”
Bir adam, “Kişi elbisesinin ve ayakkabısının güzel olmasını ister” deyince Resûlullah şöyle buyurdu:
“Allah güzeldir, güzelliği sever. Kibir, hakkı inkâr edip insanlara üstünlük taslamaktır.”
(Müslim, İman 147; Tirmizî, Birr 61)

Kibirli insanların kıyamet günündeki durumunu da Peygamber Efendimiz şöyle haber vermektedir:

“Kıyamet gününde kibirli kişiler, zerre kadar küçük adamlar şeklinde haşrolunacaklardır. Her taraflarını zillet kaplayacaktır. Cehennemde Bûles adlı bir zindana sürülecekler, üzerlerine alev alev ateş yükselecektir. Ayrıca Tînetü’l-habâl denilen cehennem ehlinin irinlerinden içirileceklerdir.”
(Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyâme 48; Ahmed b. Hanbel, Müsned)

Bir başka hadis-i şerif de şöyledir:

“İnsanlar, ya cehennem kömüründen başka bir şey olmayan ölmüş atalarıyla övünmekten vazgeçerler ya da Allah katında burnuyla pislik yuvarlayan mayıs böceğinden daha aşağı bir dereceye düşerler. Allah Teâlâ sizlerden cahiliye kibrini temizledi. Artık kişi ya muttakî bir mümindir ya da şakî bir fâcirdir. İnsanların hepsi Âdem’in çocuklarıdır. Âdem ise topraktan yaratılmıştır.”
(Ahmed b. Hanbel, Müsned; Ebû Dâvud, Edeb 121; Tirmizî, Menâkıb 75)

Kibirli insan, çorak araziye benzer. Üzerine nice rahmet yağmurları yağar da nasiplenemez. Diken ve çalıdan başka bir şey bitirmez. Böyle kimseler, hakikatin berrak pınarlarına uğrasalar bile testilerine bir yudum temiz su dolduramazlar. Onlar gerçekten mahrumdurlar.

Şeyh Sâdî Şîrâzî, Bostan’ında şöyle bir kıssa anlatır:

İlimden az nasibi olan bir kişi, kendisini yıldız ilmi konusunda büyük biri sanırmış. Kibirle dolu olarak Guşyâr’ın yanına gitmiş. Bir müddet yanında kalmasına rağmen Guşyâr ona bir şey öğretmemiş. Sonunda kişi eli boş dönmek isteyince büyük âlim ona şöyle demiş:

“Sen kendini akıl ve ilimle dolu sanmışsın. Dolu kap tekrar doldurulabilir mi? Dava ile dolusun; onun için boş gidiyorsun. Boş gel ki ilimle dolu dönesin.”

Ucub ve kibrin ilacı tevazudur. Tevazu ilacını kullanmayan, bu hastalıktan kurtulamaz. Bilmeliyiz ki İblis’in ve onun yarenlerinin ahlâkı olan ucub ve kibirden uzaklaşıp, Peygamber ahlâkı olan tevazu ile ahlâklanmadıkça zillet ve mahrumiyetten kurtulamayız.

Allah Teâlâ şöyle buyurur:

“İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuğu arzulamayan kimselere veririz. En güzel akıbet, takva sahiplerinindir. Kim bir iyilik getirirse ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülük getirirse, kötülük işleyenler ancak yaptıkları kadar ceza görürler.”
(Kasas, 28/83-84)


Artvin İftar Menüsü

Artvin mutfağına uygun, dengeli bir iftar menüsü şöyle olabilir:

İftar Açılışı
Hurma, su, zeytin

Çorba
Karalahana çorbası

Ana Yemek
Puşi / Etli lahana sarması usulünde kara lahana dolması
ya da daha yöresel ve güçlü bir seçenek olarak cağ kebabı yerine ev tipi etli silor benzeri tepsi yemeği değil, Artvin’e daha yakın durması için
mısır unlu kuymak eşliğinde etli fasulye kavurması

Ama en belirgin yöresel ana yemek önerim:

Ana Yemek: Artvin Usulü Kara Lahana Sarması

Yanına
Yoğurt
Mısır ekmeği

Tatlı
Laz böreği veya sütlaç

İçecek
Komposto ya da hoşaf


Artvin Usulü Kara Lahana Sarması Tarifi

Malzemeler

Lahana için:

  • 1 demet kara lahana

İç harcı için:

  • 1 su bardağı pirinç

  • 200-250 gram orta yağlı kıyma

  • 1 büyük kuru soğan

  • 2 yemek kaşığı sıvı yağ

  • 1 yemek kaşığı domates salçası

  • Yarım demet maydanoz

  • Tuz

  • Karabiber

  • Pul biber

  • 1 çay kaşığı nane

Pişirmek için:

  • 1 yemek kaşığı tereyağı

  • 1 yemek kaşığı salça

  • 2 su bardağı sıcak su

Yapılışı

Kara lahana yapraklarını ayıklayıp yıkayın. Kaynar suda 2-3 dakika kadar hafif haşlayın. Süzüp soğumaya bırakın. Kalın damarlarını bıçakla inceltin.

Soğanı çok ince doğrayın. Pirinç, kıyma, salça, maydanoz, yağ ve baharatlarla birlikte geniş bir kapta karıştırın. İç harcı çok kuru olursa 2-3 yemek kaşığı su ekleyin.

Lahana yapraklarını uygun büyüklükte kesin. Her yaprağın içine bir miktar harç koyup ince ince sarın.

Tencerenin dibine birkaç lahana yaprağı serin. Sarmaları düzgün şekilde dizin.

Ayrı bir kapta salça, tereyağı ve sıcak suyu karıştırın. Hazırladığınız sosu sarmaların üzerine gezdirin. Üzerine bir tabak kapatıp kısık ateşte yaklaşık 35-45 dakika pişirin.

Dinlendirdikten sonra yoğurtla servis edin.


Daha yöresel bir püf noktası

Artvin tarafında kara lahana yemeklerinde acı ve ekşi denge önemlidir. İstersen pişirme suyuna çok az nar ekşisi ya da ekşili bir dokunuş ekleyebilirsin. Yanında mısır ekmeğiyle çok iyi gider.


Aşağıda 09 Mart 2026 Pazartesi için imsak ve iftar vakitleri yer almaktadır 

Konya ve İlçeleri

Yer İmsak İftar
Konya Merkez 05:44 18:58
Selçuklu 05:44 18:58
Meram 05:44 18:58
Karatay 05:43 18:58
Ereğli 05:38 18:52
Akşehir 05:47 19:02

Bu tablo Diyanet namaz vakitleri verilerine göre düzenlenmiştir.

Çevre İller

İl İmsak İftar
Aksaray 05:37 18:51
Karaman 05:41 18:55
Ankara 05:40 18:55
Antalya 05:51 19:05
Mersin 05:36 18:50
Adana 05:33 18:47

Çevre iller için saatler Diyanet verileri esas alınarak derlenmiştir.

Büyükşehirler

Şehir İmsak İftar
İstanbul 05:55 19:10
İzmir 06:04 19:19
Bursa 05:55 19:10
Gaziantep 05:25 18:39

Büyükşehir saatleri de aynı gün için yayımlanan namaz vakti tablolarından alınmıştır.

Dünyadan Önemli Merkezler

Şehir İmsak İftar
Mekke 05:21 18:35
Medine 05:21 18:35
Kudüs 04:36 17:49
Londra 04:37 18:00
Berlin 04:42 18:06
Dubai 05:18 18:31

Dünya şehirleri için saatler ilgili günün namaz vakti tablolarından derlenmiştir.

Mübarek Ramazan’ın 18. Günü

Ramazan ayının 18. gününe erişmenin huzuru ve bereketi, gönüllerde tefekkür, sabır ve teslimiyet duygusunu daha da derinleştiriyor. Oruçla, dua ile ve ibadetle şekillenen bu mübarek zaman dilimi; insanın iç dünyasına yönelmesini, kalbini arındırmasını ve manevi sükûnete yaklaşmasını sağlıyor. Ramazan’ın 18. günü de rahmet, mağfiret ve gönül dirilişi arayanlar için güçlü bir hatırlatma niteliği taşıyor; paylaşmanın, şükrün ve kulluk bilincinin hayatın merkezine yeniden yerleşmesine vesile oluyor.

Ayet

Rahman ve Rahim Olan Allah’ın Adıyla;

Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten men eder ve Allah’a iman edersiniz. Kitap ehli de inansalardı elbette kendileri için hayırlı olurdu. Onlardan iman edenler de var. Ama pek çoğu fasık kimselerdir. Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşmaya kalkışsalar, size arkalarını dönüp kaçarlar. Sonra onlara yardım da edilmez.

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.
(Âl-i İmrân Suresi, 110-111. ayetler)

Hadis

Allah’ın Resulü Hz. Muhammet (S.A.V.) şöyle buyurdu:

Aranızda öyle bir grup ortaya çıkacaktır ki, namazınızı onların namazları, oruçlarınızı onların oruçları ve diğer amellerinizi de onların amelleri yanında az göreceksiniz. Onlar Kur’ân okurlar, fakat okudukları boğazlarından aşağı geçmez. Onlar okun yaydan çıktığı gibi dinden çıkarlar…

Allah’ın Resulü Hz. Muhammet (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân, 36)

Dua

Ey kalpleri evirip çeviren Allah’ım, kalbimi dininin üzerinde sabit kıl.
Âmin

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

İsimlerin en hayırlısı olan Allah ismiyle.

Yer ve göğün Rabbi Allah’ın ismiyle.

İsmi sayesinde yerde hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın adıyla.

Kâfî (her şeye yeten) Allah’ın ismiyle.

Muâfî (âfiyet veren) Allah’ın ismiyle.

İsmi sâyesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremediği Allah’ın adıyla, O işitir ve bilir.

Kendim ve dînim üzerine bismillâh.

Ehlim ve malım üzerine bismillâh.

Rabbimin bana verdiği her şey üzerine bismillâh.

Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Korktuğum ve çekindiğim şeylerden Allah’a sığınırım.

Allah Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. Sana sığınanlar azîz ve gâlip olur, Sen’in senân yücedir, isimlerin mukaddestir ve Sen’den başka ilâh yoktur.

Hz. Hamza

569 veya 570 yılında Mekke’de doğdu. Annesi, Hz. Âmine’nin amcasının kızı olan Hâle bint Vüheyb’dir. Ebû Leheb’in câriyesi Süveybe’den süt emdikleri için Hz. Peygamber ile sütkardeşi, aynı zamanda çocukluk ve gençlik yıllarında arkadaş ve dost oldukları bilinen Hamza’nın bi‘setin 2 (612) veya 6. yılında (616) müslüman olduğu nakledilmektedir.

Rivayete göre, Ebû Cehil ve adamlarının Resûl-i Ekrem’e hakaret ettiklerine şahit olan Abdullah b. Cüd‘ân’ın câriyesi, av dönüşü Kâbe’yi tavaf etmekte olan Hamza’ya gördüklerini anlatmış, büyük bir öfkeye kapılan Hamza elindeki yay ile Ebû Cehil’i yaralamış ve, “İşte ben de Muhammed’in dinini benimsiyorum, cesareti olan varsa gelsin dövüşelim” diyerek İslâmiyet’i kabul ettiğini ilân etmiştir. Hamza’nın İslâm dinini benimsemesiyle müslümanların güçleri artmış, bu da müşriklerin müslümanlar aleyhine gerçekleştirmek istedikleri cüretkâr teşebbüslerini bir kere daha gözden geçirmelerine sebep olmuştur.

Hz. Peygamber, hicretten sonra Medine’de ensar ile muhacirler arasında kardeşlik bağı (muâhât) kurduğu gibi, daha önce Mekke’de de müslümanları birbirleriyle kardeş yapmıştı. Nitekim Hamza müslüman olunca Resûl-i Ekrem onu Zeyd b. Hârise ile kardeş ilân etmiştir. Hz. Hamza gazâya çıktığında neyi varsa hepsini Zeyd’e vasiyet ederdi. Hamza Medine’ye hicret ettiğinde Kubâ’da Külsûm b. Hidm’in (veya Sa‘d b. Heyseme’nin) evinde misafir olarak kalmış, Hz. Peygamber muâhât sırasında onu Külsûm b. Hidm ile kardeş yapmıştır.

Hicretten sonra Medine’ye sığınan müslümanları tehdit eden Kureyşliler’i vazgeçirmek için onları ticaret yollarında sıkıştırmak üzere seriyyeler düzenleyen Resûl-i Ekrem, bu seriyyelerin ilki olduğu rivayet edilen Sîfülbahr seferinde Hz. Hamza’yı kumandan tayin etti. Hamza, 1. yılın Ramazanında (Mart 623), otuz kişilik bir müfreze ile, aralarında Ebû Cehil’in de bulunduğu yaklaşık 300 kişilik bir süvari birliğince korunan Kureyş kervanını kontrol altında tutmak ve gerektiğinde baskın düzenlemek amacıyla sefere çıktı. Taraflar, Medine’nin batısında Kızıldeniz sahillerine yakın bir yerde, Cüheyneliler’in yaşadığı bölgede karşılaştılar. Çarpışma, Cüheyne kabilesinden Mecd b. Amr’ın gayretiyle önlendi. Ebvâ ve Zül‘uşeyre seferlerine ve Kaynukā‘ Gazvesi’ne de iştirak eden Hz. Hamza bu seferlerde Resûl-i Ekrem’in sancağını taşımıştır.

Hz. Hamza, Bedir Savaşı’nın (2/624) önde gelen kahramanlarındandı. Büyük bir cesaretle savaşarak teke tek vuruşmak için ortaya çıkanlardan Şeybe b. Rebîa’yı öldürdü ve Ebû Süfyân b. Harb’in karısı Hind’in babası Utbe b. Rebîa’nın öldürülmesine yardımcı oldu. Savaş esnasında da Cübeyr b. Mut‘im’in amcası Tuayme b. Adî’yi ve Kureyş’in bazı ileri gelenlerini öldürdü. Bundan dolayı özellikle Hamza’dan intikam almaya çalışan müşrikler, Cübeyr b. Mut‘im’in Habeş asıllı kölesi Vahşî b. Harb’e, Uhud Gazvesi’nde Hamza’yı öldürdüğü takdirde âzat edileceğine dair söz verdiler. Hz. Hamza’nın ciğerini çiğneyeceğini ve organlarından yapacağı gerdanlığı boğazına takarak Mekke’ye döneceğini söyleyen Hind ise bütün takılarına ilâveten 10 altın vereceğini vaad etti.

Hz. Hamza, Uhud Gazvesi öncesinde Medine’de kalınıp savunma yapılması veya şehrin dışında düşmanla savaşılması konusu tartışılırken Resûl-i Ekrem’e ikinci şıkkı tercih ettiğini söyledi. Bu gazvede de kahramanca savaşan ve otuz bir kişiyi öldüren Hamza, Hz. Peygamber’in uyarısına rağmen okçuların yerlerini terketmesi yüzünden İslâm ordusu bozguna uğrayınca, “Ben Allah ve resulünün aslanıyım. Allah’ım! Ebû Süfyân ile adamlarının yaptıkları kötülüklerden sana sığınırım. Müslümanların yanlış hareketlerinden dolayı da senden af dilerim” diyerek düşmanla çarpışmaya devam etti.

Bir taşın arkasına gizlenip Sibâ‘ b. Abdüluzzâ ile vuruşmasını seyreden Vahşî, Hz. Hamza’nın Sibâ‘ı öldürdükten sonra kendisinin bulunduğu yere yaklaştığını görünce mızrağını fırlatarak onu şehid etti; daha sonra ciğerini çıkarıp Hind’e götürdü. Düşman askerleri, başta Hamza olmak üzere babası müşrik olan Hanzale b. Ebû Âmir dışında bütün şehidlerin burunlarını, kulaklarını ve diğer organlarını keserek iplere dizip savaşa katılan kadınların boyunlarına gerdanlık diye taktılar ve Mekke’ye o şekilde girmelerini sağladılar.

Resûl-i Ekrem, Hz. Hamza’yı bu durumda görünce çok üzüldü, ağladı ve şöyle dedi: “Hiç kimse senin kadar musibete uğramamıştır ve uğramayacaktır. Beni bunun kadar öfkelendiren bir şey olmamıştır. Ey Resûlullah’ın amcası! Ey Allah ve resulünün aslanı Hamza! Allah sana rahmet etsin. İyi bilirim ki sen hısım ve akrabalık haklarını gözetir, daima hayırlı işler yapardın. Eğer yas tutmak gerekseydi sana yas tutardım.”

Hz. Peygamber daha sonra yetmiş (veya otuz) müşriği katledip aynı şekilde intikam alacağına yemin etti. Ancak, “Eğer ceza verecekseniz size yapılanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır” (en-Nahl 16/126) meâlindeki âyet nâzil olunca bundan vazgeçti.

Resûl-i Ekrem, Hz. Hamza’yı görmek isteyen kız kardeşi Safiyye’ye engel olmaya çalıştıysa da Safiyye, kardeşinin bu musibete Allah yolunda uğradığını, Allah yolunda bundan daha beterine de razı olacağını ve sevabı O’ndan bekleyeceğini söyleyerek ısrar etti; fakat Hamza’nın cenazesini görünce gözyaşlarını tutamadı.

Hz. Peygamber, Hamza’nın Allah ve resulünün aslanı, şehidlerin efendisi olduğunu söyleyerek halası Safiyye ile kızı Fâtıma’yı teskin etti ve şehidlerin ölmeyip cennette yaşadıklarını belirttikten sonra bu esnada nâzil olan, “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölü zannetmeyin. Bilakis onlar diridirler. Allah’ın kendi lutuf ve kereminden kendilerine verdikleriyle sevinçli bir halde rableri yanında rızıklara mazhar olmaktadırlar. Arkalarından gelecek ve henüz kendilerine katılmamış olan şehid kardeşleri için de hiçbir keder ve korkunun bulunmadığı müjdesinin sevincini duymaktadırlar” (Âl-i İmrân 3/169-170) meâlindeki âyet-i kerîmeyi okudu.

Hz. Hamza’nın cenaze namazını Resûl-i Ekrem kıldırdı; arkasından da diğer şehidlerin namazı kılındı. Şehidler yıkanmadan kendi elbiseleriyle ikişer üçer Uhud’da toprağa verildi. Üzerlerindeki kıyafetler göğüs ve baş kısımlarına sarıldı, alt kısımları da kokulu otlarla örtüldü. Hamza’nın kabrini Ebû Bekir, Ömer, Ali ve Zübeyr kazdılar ve Resûlullah ile birlikte defnettiler. Hamza, kız kardeşinin oğlu Abdullah b. Cahş ile aynı kabre konuldu.

Resûl-i Ekrem Medine’ye dönünce Sa‘d b. Muâz, Muâz b. Cebel ve Abdullah b. Revâha ile ensara mensup kadınlar kendisine tâziyede bulundular ve gözyaşı dökerek üzüntüsünü paylaştılar. Ensarlı kadınların ağlamayı gece yarısına kadar sürdürdüklerini haber alan Hz. Peygamber, onlara teşekkür ve dua ettikten sonra evlerine yolladı. Ertesi gün de bu şekilde ağlamalarını uygun bulmadığını söyledi.

Akrabalık hukukunu gözeten, mert ve titiz bir insan olan Hz. Hamza, Uhud Savaşı’nda dillere destan olacak şekilde bir kahramanlık göstermiştir. İslâmiyet uğruna kendi hayatını hiçe sayarken savaşın bütün tekniklerini kullanmış, o günün gazileri ve daha sonra hak yolunda savaşacak bütün gaziler için cesaret ve kahramanlık örneği olmuş, gazi ve şehidlerin pîri sayılmıştır. Bundan dolayı İslâm tarihinde “seyyidüşşühedâ” ve “esedullah” unvanları ile anılagelmiştir.

Resûl-i Ekrem’in çok sevip saydığı, maddî ve mânevî desteklerine mazhar olduğu Hz. Hamza yaşadığı dönemde ilmî ve idarî faaliyetlere katılamamış, bu sebeple de kaynaklarda hakkında fazla bilgi yer almamıştır. Onun mukadderatı, bir bakıma Resûlullah’ın anne ve babasının mukadderatına benzemiştir. Her ikisi de genç yaşta vefat eden ebeveyn-i resûlün vazifesi, sanki son peygamberi doğurup insanlığa hediye etmekten ibaretti. Hamza’nın da görevi müslüman varlığı uğrunda elden geleni yaptıktan sonra aynı yolda şahâdet şerbetini içmek ve tarih boyunca gazilerin gönüllerinde yaşamaktan ibaret olmuştur.

Vahşî b. Harb, Mekke’nin fethinden sonra Tâif’e kaçıp oraya yerleşti. Tâifliler, İslâmiyet’i kabul ettiklerini bildirmek üzere Medine’ye bir heyet gönderdiklerinde Vahşî de onlarla birlikte Medine’ye gelip Hz. Peygamber’in huzuruna çıktı. Amcasının şehid edilişini kendisinden dinlerken büyük bir teessüre kapılan Resûl-i Ekrem, ona bir daha gözüne görünmemesini söyledi. Resûlullah’ın Vahşî’yi cezalandırmak şöyle dursun ona kötü bir söz bile söylememekle beraber kendisini görmeye tahammül edemeyeceğini ifade etmesi, Hamza’yı ne kadar çok sevdiğini göstermesi bakımından dikkate değer bir olaydır.

Hamza’nın Havle bint Kays’tan Umâre, Bintü’l-Mille b. Mâlik el-Evsî’den Ya‘lâ ve Âmir adlı üç oğlu ile Selmâ bint Umeys’ten Ümâme adlı bir kızı olmuştu. Ümâme’nin teyzesi Esmâ, Ca‘fer b. Ebû Tâlib’in hanımı olduğundan Hz. Peygamber onun bakımını Hz. Ca‘fer’e tevdi etti. Daha sonraki yıllarda Hz. Ali, Resûlullah’a amcasının güzel kızı Ümâme ile evlenmesini teklif etmiş, ancak Hz. Peygamber Ümâme’nin süt kardeşinin kızı olduğunu ve Allah’ın süt kardeş kızı ile evlenmeyi haram kıldığını söylemiştir (İbn Sa‘d, III, 11-12). Resûl-i Ekrem Ümâme’yi Mahzûmoğulları’ndan Seleme b. Ebû Seleme ile evlendirmiştir.

Hz. Hamza, Resûlullah’tan şu meâlde bir hadis rivayet etmiştir: “Allah’ım! Senden ism-i a‘zamın ve rızâyı ekberin hürmetine istekte bulunuyorum” şeklindeki duaya devam ediniz” (İbnü’l-Esîr, II, 55).

Hz. Hamza’nın türbesinin Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh’ın (1180-1225) annesi tarafından yaptırıldığı rivayet edilir. Türbenin yanına daha sonraki dönemlerde mescid ve kütüphane yapılmış, Osmanlılar zamanında buranın bakımına itina gösterilmiştir. Bölgenin yönetimi Osmanlılar’ın elinden çıktıktan sonra türbe ve çevresindeki bütün yapılar yıkılmıştır (DMT, III, 335-336).

Müslümanlar arasında kahramanlığın sembolü olan Hz. Hamza, Türk folklorunda güreşçilerin pîri sayıldığı gibi menkıbevî hayatı müslüman milletlerin edebiyatlarında kendi adıyla anılan eserlere konu olmuştur.

İmam-ı Rabbânî Ahmed Farukî (k.s.)

Uzun boylu, buğday benizli, gökçek yüzlüydü. Kaşları siyah ve hilal biçimindeydi. Gözlerinin beyazı oldukça beyaz, siyahı daha siyahtı. Bakışları canlı ve keskindi. Çekme burunlu, dudakları ince kırmızı renkliydi. Ağzı orta büyüklükteydi. Dişleri inci gibi düzgün ve parlaktı. Sakalı gür ve büyükçeydi. İkinci hicrî bininci yılın yenileyicisi yani “Müceddid-i elf-i sanî.” Nakşî, Kadirî, Suhreverdî, Çiştî ve Kubrevî tarikatlarından icazetli Rabbânî imam ve Rahmânî mürşid.

Adı Ahmed b. Abdülahad el-Farukî’dir. “Farukî” nisbesi, ikinci halife Hz. Ömerü’l-Faruk’un soyundan olmasından; “İmam-ı Rabbânî” Allah adamı imam demek; “Müceddid-i elf-i sanî” şöhreti ise Hz. Peygamber’in “Allah her yüzyılın başında bu ümmete dinini yenileyen (müceddid) gönderecektir.” (Ebû Dâvud, Mışkat, I, 82) hadis-i şerifi gereği, ikinci bin yılın başında gelen “müceddid” sayılmasındandır.

İmam-ı Rabbânî, 971/1563 yılında Hindistan’da Delhi ile Lahor arasındaki Serhind denilen yerde doğdu. İlk hocası babasıydı. Ondan Arapça ve İslamî ilimler tahsil etti. Küçük yaşta hıfzını tamamladı. Kemaleddin Keşmiri’den aklî ve naklî ilimleri, İbnu’l-Haceri’l-Mekkî ile Abdurrahman b. Fihri’l-Mekkî’den muteber hadis kaynaklarını, Behlul Bedahşanî’den de fıkıh, tefsir ve diğer İslamî konulara dair eserleri okudu. Onyedi yaşında iken icazet alacak seviyeye geldi. İlim tahsili sırasında bazı eserler telifiyle meşgul olacak kadar ilme ve telife yatkındı. Küçük yaşlardan itibaren tasavvuf yoluna olan meyli sebebiyle babası eliyle Kadiriyye, Suhreverdiyye ve Çiştiyye gibi tarikatlara intisab etti.

Babasının vefatından sonra hac vesilesiyle memleketinden ayrıldı. Hac dönüşü Delhi’ye geldiğinde Nakşbendî ulularından Muhammed b. Baki Billah’a intisab etti. İki aydan biraz fazla bir zaman içinde seyr ü sülûkunu tamamladı.

İmam-ı Rabbânî, Hind-Moğol hükümdarlarından Ekber Şah’ın başlattığı karma yeni bir din ihdası fikrine karşı “saf ve temiz İslam”ı bütün güzellikleriyle savundu ve Ekber’in oğlu Cihangir’in ve ona tabi olanların İslamî vasata ermelerini sağladı. İrşad, tebliğ ve mücadelelerle geçen ömrünü 63 yaşında noktaladı ve Serhind’de 1034/1625 yılında vefat etti. Serhind kabristanında medfundur. Türkçe telaffuzu bazan “Serhend” şeklinde ifade edilen bu yerin doğru adı Serhind’dir. Hindistan sınırı demektir.

Denizin Denize Kavuşması Gibi

İmam-ı Rabbânî, Nakşî yolunu öğrendiği şeyhi Muhammed Baki Billah ile Delhi’de karşılaştı. Ancak bu karşılaşma tesadüf eseri meydana gelmiş değildi. Belki de Baki Billah’ın Delhi’ye gelişi, ilahî kaderin “Müceddid-i elf-i sanî” olarak takdir buyurduğu Ahmed Farukî’yi yetiştirmek içindi. Şeyhi Hacegî Muhammed Emkenegî tarafından İmam-ı Rabbânî’yi irşad için gönderilen M. Baki Billah ile İmam-ı Rabbânî’nin buluşması iki denizin birbirine kavuşması gibiydi.

Ahmed Farukî, sahip olduğu üstün kabiliyet sayesinde iki ayda şeyhinin yanında sülûkunu tamamladı. İmam-ı Rabbânî bunu bizzat kendisi Mektûbât’ında (I, 333 vd., 190. Mektup) ve ondan naklen el-Hanî, el-Hadâiku’l-Verdiyye adlı eserinde anlatmaktadır. Mektûbât’ın verdiği bilgilere göre İmam-ı Rabbânî, “lafza-i celâl” zikriyle başladığı sülûkunu gaybet, fena, cem‘, sahv ve sekr hallerinden geçerek “müşahede”ye erdiği şeklinde anlatır. Müşahede halinde bütün zerreleri Hakk Teâlâ’nın görüldüğü aynalar olarak tanımlar. Onun ardından Hakk’ı, varlığının bütün zerreleri ile beraber görür. Bunu, Hakk’ı kâinata bitişik ya da ayrı olmayarak, içinde veya dışında bulunmayarak müşahede hali izler. Bunun ardından Hakk Teâlâ’yı kâinat ile ilişkisi olmayan ve keyfiyeti bilinemeyen bir ilgi içinde bilir. Nihayet keyfiyet, ya da tenzih ile de olsa müşahede edilen Hakk’ın tekvîn (yaratma) sıfatıdır.

Bu halleri anlattıktan sonra şeyhi tarafından kendisine irşad icazeti verildiğini ve bu emre uyarak irşada başladığını anlatmaktadır.

Yaşadığı Dönem

İmam-ı Rabbânî’nın yaşadığı dönemde Hindistan bölgesinin idaresi Moğol hükümdarlarının elindeydi. Bunlardan özellikle imam ile çağdaş olan Ekber Şah, sapıklığın, dalaletin zirvesindeydi. O, Hinduizm, Hristiyanlık ve Müslümanlık gibi dinlerin beğendiği taraflarını alarak yeni bir din kurma gayreti içindeydi. Ancak onun kurmaya çalıştığı din, en çok Hinduizmden etkileniyordu. Sultan, Hindulara yaranmak, onların gönüllerini kazanmak istiyordu. Mecûsîlerden ateşe tapmayı, Hristiyanlardan çan çalmayı, istavroz çıkarmayı, Hindulardan dinî gün ve bayramları, merasim ve törelerle ruh göçünü, tenasüh inancını aldı.

Devrin tasavvuf mensubu sayılan bazı kimseler filozofların, özellikle İşrâkiyye ve Revâkiyye felsefelerinin varlıkla ilgili görüşlerini Hind felsefesiyle de karşılaştırarak anlatıyordu. Böylesine karışık ve sultanların ulûhiyet iddiasına kalkıştığı bir dönemde yetişen İmam-ı Rabbânî çok büyük bir mücadele verdi. Silahsız ve kimsesiz bu gönül mücahidi, tek başına güzellikler dini İslam’ı savundu. Sultan; hapis, işkence, her türlü sindirme politikalarını izlediyse de başarılı olamadı. Hükümdarın uydurduğu din, bütün sapıklıklarıyla tükendi. İmam-ı Rabbânî, ezilen, yara alan İslam’ı yeniden dirilik ve güzelliğiyle hayata koydu. Tasavvufa, ruhbanlık ve felsefî cereyanlardan sokulmak istenen “hulûl, ittihad ve tenasüh” gibi düşünceleri atıp onu asıl kaynağı olan Kur’an ve Sünnet çizgisine getirdi. Halk arasında yayılan bid‘at ve cahiliye adetlerini temizleyerek şeriata bağlılığı perçinledi. İmam-ı Rabbânî’nin terbiye anlayışıyla yetişmiş binlerce halife, mürid ve müntesibi, bu düşünceleri Orta Asya, Anadolu, Irak ve Suriye taraflarına da taşıdı.

Eserleri ve Mektûbât’ı

İmam-ı Rabbânî, gençlik yıllarında birtakım eserler ve risaleler kaleme almışsa da şeyhlik yıllarında gönül sohbeti ve mektupla irşad usulünü benimseyerek eser telifini bıraktı. Mektupla irşad, Hz. Peygamber’le başlayan bir tebliğ yöntemiydi. Asr-ı saadetten sonra pek çok ilim ve gönül adamı bunu benimsedi. İmam-ı Rabbânî’nin gerek talebelerine ve halifelerine, gerekse halktan kendisine soru soran kimselere yazdığı mektuplar bir eser haline gelmiş, muhtelif dillere terceme edilerek kaynak eser niteliği kazanmış, tasavvuf ve ahlakta müracaat kitabı olmuştur.

Vahdet-i Vücud – Vahdet-i Şühud

İmam-ı Rabbânî’nin en önemli özelliklerinden biri de genellikle “Vahdet-i vücud” denilen ve “panteizm” ile karıştırılan vahdet-i vücudu, “Vahdet-i şühud” adıyla daha anlaşılabilir hale getirmesidir. Vahdet-i vücuddaki “Her şey O’dur” anlayışını, “Her şey O’ndandır” şeklinde anlayan; Hakk ile halkın ayrı ayrı varlığı bulunduğunu, ancak halkın vücudunun Hakk’ın varlığına göre gölge mesabesinde olduğu görüşünü benimsemiştir. “Eşya’da Hakk’ı görme” şeklinde ifade edilen vahdet-i şühud, bir bakıma vahdet-i vücudun ileri derecesi olarak görülmesidir.

Dervişlik, Şeyhe Teslimiyet

Müridin, şeyhine bağlılıkta “gassal (ölü yıkayıcı) önündeki ölü gibi olması gerektiğini” öğütlerdi. Minnet ve ıstırabı aşkın levazımı sayardı. Yoksulluk, sıkıntı ve dert, çaresiz katlanılacak hususlardandı. Çünkü dost, sevdiğini, kendisinden başka her şeyden kesilmiş ve sıyrılmış bir halde görmek ister. Bu makamda huzur huzursuzlukta, karar kararsızlıkta, rahat rahatsızlıkta olurdu. Bu makamda nefsin talebine çare aramadan kendini minnet ve ıstıraba bırakmak, devanın ta kendisidir. Devlet, O’ndan ne gelirse razı olmaktır.

Dervişlikte kemalin şartı olarak fenaya ermeyi şart koşardı. O’na göre fena, “ölmeden evvel ölmek” sırrına ermekti. Değilse insan, kalbi, dünya mabudları ve nefs putlarına tapmaktan kurtulamazdı.

Anlatıldığına göre Abdülhakim Siyalkuti, İmam-ı Rabbânî ile çağdaştı ve onu küçümseyenlerdendi. Bir gece rüyada İmam-ı Rabbânî’yi gördü. İmam ona: “Habibim sen ‘Allah’ de geç. Onları daldıkları bataklıkta bırak da oynayadursunlar” (el-En‘âm, 6/91) ayetini okudu. Rüyada bu ayetin manası sayesinde Şeyh Abdülhakim’in kalbinde aşk, muhabbet ve şevk meydana geldi. Kalbi “Allah Allah” diyerek uyandı. Uyandıktan sonra da zikr-i ilahî devam etti. Doğruca İmam-ı Rabbânî’ye gidip intisab etti. Rivayete göre İmam-ı Rabbânî’ye Müceddid-i elf-i sanî sıfatını veren odur.

Sahabe ile Veli Arasındaki Fark

Fena, baka, sülûk ve cezbe ile Hakk’a yakınlık için “velayet yakınlığı” tabiri kullanılır. Ümmetin velileri bu “yakîn” ile şereflenmiştir. Ashâb-ı kiramın Resûlullah (s.a.) Efendimizin sohbetiyle elde ettikleri yakınlığa “nübüvvet yakınlığı” denilir. Nübüvvet yakınlığı, ittiba ve veraset yoluyla gelmiştir. Bu yüzden bu yakınlıkta fena, baka, cezbe ve sülûk yoktur ve bu yakınlık, velayet yakınlığından üstündür. Çünkü nübüvvet yakınlığı, asıl yakınlıktır. Velayet yakınlığı ise onun gölgesinde bir yakınlıktır.

Velayet yakınlığına ulaşmak için fena, baka, cezbe ve sülûk; öncü ve başlangıç sayılır. Eğer yol, nübüvvet yakınlığı caddesine düşecek olursa, o zaman bu öncü ve başlangıca gerek kalmaz. Ashâb-ı kiram nübüvvet yakınlığı caddesinden yürümüşlerdir.

Şeriat ve Tarikat

İmam-ı Rabbânî’ye göre gerçekte şeriat ve tarikat birdir; ikisi arasında ayrılık, gayrılık ve fark yoktur. Ancak toplu ve açık tasnifte farklılık vardır. Şeriat icmâldir, derli toplu belli manalardır. Hakikat ise ayrıntılardır. Birine çeşitli delillerle, diğerine keşf ile erilir. Biri gayb, biri şehadettir. Şeriat gayb, hakikat ise şehadet sayılır. Şeriat gayba imanı emreder; hakikate erince gizli, saklı bir şey kalmaz, her şey açık hale gelir. Şeriatın emri gereği açıklanmış hükümler, hakka’l-yakîn hakikatiyle tahakkuk edince aynen açığa çıkar, ayrıntıları ile ortaya dökülür. Daha önce gayb iken şehadet âleminde gözükürler. Hakka’l-yakîne eren kimsede meydana gelen ilimler, şeriat ilimlerine uygun düşer. Arada kıl kadar da olsa bir ayrılık olsa hakka’l-yakîn makamının hakikatine ulaşılmamış sayılır.

Erbâb-ı tarikatten sadır olan ve şeriatın emirlerine aykırı görülen tutum ve sözler, genellikle vaktin manevî sarhoşluğuna yorulur. Bunlar seyr ü sülûk esnasında meydana gelir. Yolunu tamamlayan kimseler, ayıldığı, sahv ve temkine erdiği için onlarda bu tür sözler kalmaz.

Hz. Ebû Bekir (r.a.) ve Nakşbendîlik

İmam-ı Rabbânî, Nakşbendiyye tarikatının başının Hz. Ebû Bekir olduğunu belirttikten sonra, bu yoldaki bağlılığın bütün bağlılıkların üstünde olduğunu anlatır. Çünkü onların bağlılıkları, Hz. Ebû Bekir (r.a.)’ın huzuruna bağlı özel bir bağlılıktır. Ayrıca Nakşbendiyye tarikatının bir başka özelliği de bu yolda sonda elde edilecek makamın işin başında elde edilmesidir. Çünkü Şah-ı Nakşbend, “Biz sonu öne aldık” buyurur. Tarikatte nihai gaye Hakk’a vuslattır, onun da dereceleri vardır. Nakşî mensupları yolun başında vuslattan nasib alırlar.

Veraset İlmi

Cenâb-ı Peygamber (s.a.) buyurur ki: “Âlimler, peygamberlerin varisleridir” (Ahmed b. Hanbel’in Müsnedi). İmam-ı Rabbânî’ye göre âlimler iki tür ilim bırakmışlardır: “Ahkâm ilmi, esrar ilmi.” Peygamber varisi olmaya layık olan kimse, peygamberlerin bu iki ilmine de varis olur. Sadece birine varis olmak yetmez. Çünkü mirasçı, ölenin her şeyine varis olur. Murisin bıraktıklarından bazılarına varis olup bazılarına olmaması söz konusu olamaz.

Hz. Peygamber (s.a.) bir başka hadislerinde, “Ümmetimin bilginleri, İsrailoğullarının peygamberleri gibidir” buyurmuştur. Burada geçen âlim, Hz. Peygamber’in her iki mirasına da varis olandır.

Sırlara dair ilimler, manevî sarhoşluk denilen “sekr” halinde söylenen vahdet-i vücud, vahdette kesreti, kesrette vahdeti görme gibi duygular ve bilgiler değil; sahv, yani ayıklık halindeki keşf ve ilhamlardır.

Bid‘atlerle Mücadele

İmam-ı Rabbânî, her bid‘atin bir sünneti ortadan kaldırmasından dolayı bid‘atlerle çok mücadele etmiştir. Bid‘atlerin sünnetleri kaldırdığını örneklerle anlatırken şunları söylemektedir:

Mesela bazı şeyhler sarıklarının ucunu sol taraftan sarkıtırlar. Bunu da iyi ve makbul sayarlar. Oysa ki sarığın ucunun iki omuz arasından sarkıtılması sünnettir. Sarığını sol taraftan sarkıtma bid‘atini işleyen kimse, böylece bir sünneti ortadan kaldırmış olmaktadır.

Bunun daha ileri derecesinin ise namaza niyet konusunda olduğunu anlatır. Namaza niyet konusunda dil ile niyetin tekrarlanması sünnette yoktur. Bazı âlimler, kalb ile niyete yardımcı olur düşüncesiyle bu görüşü benimsemişlerdir. Bazıları da sadece dil ile niyeti kâfi görmüşlerdir. Sadece dil ile niyeti kâfi görmek, İmam-ı Rabbânî’ye göre bir farzın ortadan kaldırılması sonucunu doğuracak kadar tehlikeli bir bid‘attir. Çünkü namaza uyanık bir kalb ile niyet farzdır. Dil ile niyeti yeterli görmek bu farzı ortadan kaldırmaktır.

Velilik

İmam-ı Rabbânî’ye göre velilik, fena ve baka hallerinden sonra gelen makamdır. Keramet de veliliğin ayrılmaz bir parçasıdır. Ancak keramet ve olağanüstü hali çok olan velinin kemalinin de çok olduğu anlaşılmamalıdır. Aksine olağanüstü hali az olanın veliliği belki daha mükemmeldir.

Keramet ve olağanüstü haller, hem “urûc” yani manevî yükseliş sırasında, hem de “hubût” yani kemalat kazandıktan sonra halkın arasına karışmak üzere “iniş” sırasında görülür. Ancak “urûc” sırasındaki olağanüstü haller, “hubût” ve “nüzûl” sırasındakinden çoktur. Çünkü biri sebepsizlik âlemine yükseliş, öbürü sebepler âlemine dönüştür ve sebepler âlemine dönüşte temkin daha çok olur.

İmam-ı Rabbânî, Nakşîlik yoluna yeni bir üslup kazandırarak kendisinden sonra bu tarikatın, Nakşbendiyye-i Ahrâriyye-i Müceddidiyye diye anılmasına vesile olmuştur.

-Rahmetullahi aleyh-

Faizsiz Bankaların Finansman Kullandırma Yöntemleri

Makale: Prof. Dr. Hamdi Döndüren

Faizsiz finans kurumları ile tasarruf sahipleri arasındaki ilişki, “Mudarebe (emek-sermaye ortaklığı)” esasına dayanır. Finans kurumu işletmeci (mudarib), bu işletmelerin kâr-zarar katılım fonlarına para yatıranlar ise sermaye (re’sülmal) sahibi tarafını oluşturur.

İşletme, çeşitli vadelerde yatırılan sermayeleri, vadesine göre 3 veya 6 ay, 1 yıl, 3 yıl gibi kâr-zarar katılım fonlarında toplar ve bunları vade sonundan önce geri dönecek şekilde finansman olarak müteşebbislere kullandırır. Finans kuruluşlarının para kullandırma yöntemleri genel olarak beş maddede toplanabilir: Mudarebe, Muşareke, Murabaha, İstisna’ ve Sukuk uygulaması. Bunları kısaca açıklayacağız.

1- Murabaha

Peşin parayla mal alıp vadeli satma yoluyla finansman kullandırma yoludur. Burada faizsiz banka, müşteriye verdiği vekâletle, daha önce satış şartları üzerinde yapılan anlaşmaya uygun olarak malı satın alma, kendine devir ve temlik etme yoluyla murabaha muamelesi yapmaktadır.

Murabahada piyasa şartları, faizsiz bankayı vade farkı oranlarını hesaplamada banka faiz oranlarına yakın vade farkı uygulamasına zorlamaktadır. Bunun sonucu olarak da dağıtılan kâr oranları faiz oranlarına yakın gerçekleşmektedir. Bu durum Osmanlı Devleti döneminde gelişen para vakıflarının murabaha uygulamasında da görülmektedir. Nitekim elimizdeki bir murabaha uygulama vakfiyesindeki şu ifadeler bunu gösterir:

“Yukarıda adı geçen vakfedici kadın, miktarı belirtilen 91.000 gümüş dirhemin, ne eksik ne de fazla olmamak üzere, yılda her 10 dirheme 1,25 dirhem (yıllık %12,5) hesabı üzere, faiz (riba) ve faiz şüphesinden uzak bir şekilde, İslâm’a uygun bir muamele (muamele-i şer’iyye) ve günlük rayiç bedeller (murabaha-i mer’iyye) uygulanarak, kâr (rıbh) getirecek şekilde işletilmesini şart koştu. Bu muamele sağlam rehin veya varlıklı kefil güvencesi ile güçlendirilir.” [1]

Vakıf paralarda kâr getirisi vakfın hayır cihetine harcandığı için anaparanın artması ve vakfın gelişip büyümesi amaçlanmıyordu. Bu yüzden kâr miktarı belli olan ve mala konan ipotekle de alacaklar, zarar riski bulunmayan bir güvenceye bağlanan murabaha, günümüz faizsiz bankacılığının ana muamelesi haline gelmiş ve son yıllarda %95’in üzerine çıkmıştır. Bu yöntem faizsiz bankaları konvansiyonel bankacılık sistemine yaklaştırmıştır. Ancak sistemin büyümesi için Ahmad en-Neccar’ın da bir sempozyumda dile getirdiği gibi İslâm bankalarının %40’ın üzerinde emek-sermaye (mudarabe) yöntemine yönelmesi gerekir.

2- Mudarebe

İslâmî finans kurumunun havuzdaki paranın önemli bir bölümünü piyasada dürüst iş yapan girişimcilerle emek-sermaye ortaklığı yoluyla işletmesi beklenir. Meselâ; ihracat işi yapan bir müteşebbis, bir yıllık fondan 500 bin doları mudarebe yöntemiyle alıp yıl boyunca üç defa ihracat işi gerçekleştirse ve yıl sonunda 150 bin dolar kâr elde etse, anlaşma gereği kârın %20’si olan 30 bin doları alma hakkı bulunur. Geri kalan anapara ve 120 bin dolar kâr da finans kurumuna iade edilir. Buna göre kurum, döviz bazında %25 gelir elde etmiş bulunur.

Böyle yüksek bir gelir sağlayan mudarebe havuzuna tasarruf sahiplerinin yıllık, iki veya üç yıllık vadelerle kaynak sağlaması mümkün hale gelir. Sermaye sahibinin bu gibi işlemleri izleme, her aşamada kontrol etme ve gerektiğinde riskler için sigorta ettirme hakları bulunduğu için zarar riski en aza indirilebilir.

İslâm’daki “emek-sermaye ortaklığı (mudarebe)” yöntemi, Doğu ve Batı’nın ileri ekonomilerinde “risk sermayesi (venture capital)” adıyla modernize olmuştur. Bu yöntem özellikle ABD, İngiltere, Japonya, Kanada ve Almanya gibi ülkelerde ileri teknolojiyi geliştiren itici bir güç olmuştur. Çünkü bilim adamı ve girişimcinin şirketin bilanço kârından %20 dolaylarında pay alması, her gün yüzlerce yeni projenin, keşif ve icadın etkeni olmuştur.

ABD’de emek-sermaye ortaklığının öncüsü sayılan Harvard Üniversitesi hocalarından General Doriot’un şu sözleri dikkat çekicidir: “Yaratıcı ve uzak görüşlü genç insanları arayınız. Bu insanların proje ve fikirlerine sermaye ile, hatta sermayeden de önemli olarak, onların teknoloji üretme vasıflarına duyacağınız saygı ile hayat veriniz. Amacımız yeni keşif ve icat yapabilen insanlar ve bu insanların şirketlerini yoktan var etmek olmalıdır. Kâr, amacımız değil mükâfatımızdır…”

Doriot’un yönettiği risk sermayesi şirketi (ARDC), 1957’de Digital Equipment Co. (D.E.C.) isimli girişimci şirketi desteklemeye karar verir. Desteklenecek şirket, başlangıçta yalnız fikir ve proje üreten yoksul, fakat yetenekli iki mühendisten ibarettir. Doriot’un şirketi, girişimci şirketin (D.E.C.) %78 hissesini 70 bin dolar karşılığında almış, 15 yıl sonra yani 1972’de kâr payı olarak 350 milyon dolar kazanmıştır. Bu, anaparanın dolar hesabıyla beş bin katına yükseldiği anlamına gelir. [2]

3- Muşareke (Sermaye Ortaklığı)

Finans kuruluşu bazı projeler için kendi öz sermayesi ile vadesi uygun olan katılım fonundan da sermaye koyarak yatırım yapabilir. Elde edilen kâr, ana sözleşmedeki ölçülere göre paylaşılır. Ancak faizsiz bankanın bu iş için kendi bünyesinde ticaret yapan birimler oluşturması ve piyasaya açılması gerekir.

Günümüzde faizsiz bankacılığın ziraat ortakçılığı (muzâraa), bağ-bahçe ortakçılığı (musâkât) ve ağaç dikimi ortakçılığı (mugârase) yöntemleriyle tarım alanına da girme zamanı gelmiştir. Nitekim Hz. Peygamber, Hayber toprakları üzerinde ziraat ortakçılığı esasını uygulamıştır. [3] Ebû Cafer Muhammed İbn Ali’den şöyle dediği nakledilmiştir: “Ehl-i beytten Medine’ye hicret eden hiçbir kimse yoktur ki, çıkacak ürünün üçte biri veya dörtte biri ile ziraat ortakçılığı yapmış olmasın.” [4]

Buna göre faizsiz bankalar, bünyelerinde istihdam edecekleri ziraat teknisyeni, mühendisi ve benzeri girişimciler eliyle emek ve sermaye katkısı sağlayarak çıkacak ürünü paylaşma esasına dayalı ortaklıklar tesis edebilirler. Faizsiz banka bünyesinde oluşturulacak özel fonlarla bu sektörlere girildiğinde, tasarruf sahiplerine faizin çok üstünde kâr dağıtma imkânı olunca sistemin hızla geliştiği görülecektir.

4- İstisna’ (Eser) Sözleşmesi

Toplum hayatında kimi mal, eşya ve ekipman sipariş verilerek özel olarak imal ettirilir. Günümüzde inşaat ve sanayi sektöründe pek çok imalât, ölçü ve nitelikleri belirlenerek üretilmektedir. Yine tren, gemi, uçak, tır, fabrika bina ve donanımı gibi araç ve tesisler, proje ve şartnamesi hazırlanarak müteahhit kişi veya firmalara yaptırılmaktadır.

Burada, selem sözleşmesinde olduğu gibi sipariş bedelinin peşin verilmesi şart değildir. Ancak sipariş bedelinin bir bölümünün işin başında peşin verilmesi, bundan sonra hakedişlere göre ödeme yapılması mümkündür.

Günümüzde faizsiz bankaların “eser sözleşmesi” çerçevesinde istisna akdi alanına girerek bu sektörde de yerini alması gerekir.

Bir sukuk bono ihraç edebilmek için borçlunun önce bir varlık sahibi olması gerekir. Bu varlığa istinaden ihraç gerçekleşir. Örneğin ilk uygulamanın hayata geçtiği Malezya’da, Federal Malezya Arsa Ofisi’nin elindeki arsalar kurulan bir kamu varlık şirketine satılmıştır.

Standart olan üretimlerde bunun, paranın tamamı peşin mal veresiye olmak üzere “selem akdi” ölçüleri içinde değerlendirilmesi de mümkündür.

5- Sukuk Uygulaması

Günümüzde mudarebe, muşareke, icâre hatta istisna’ sözleşmelerine dayalı olarak ihraç edilen bu menkul değerlere “kâr veya gelir ortaklığı senedi” diyebiliriz. Sukuk veya faizsiz menkul kıymet kullanımı son yıllarda oldukça yaygınlaşmıştır.

Sukuk bonolar, yani varlığa dayalı faizsiz tahviller, Malezya’nın buluşudur. 2002 yılında Malezya hükümeti tarafından ihraç edilen sukuk bonolara yönelik ilgi; Pakistan, Bahreyn, Brunei Sultanlığı, Katar gibi birçok bölge ülkesinin de konuyla ilgili harekete geçmesini, gelişmiş ülke sermaye piyasalarının da bu yeni yatırım enstrümanına uygun ortamlar yaratmasını sağlamıştır.

Bir sukuk bono ihraç edebilmek için borçlunun önce bir varlık sahibi olması gerekir. Bu varlığa istinaden ihraç gerçekleşir. Örneğin ilk uygulamanın hayata geçtiği Malezya’da, Federal Malezya Arsa Ofisi’nin elindeki arsalar kurulan bir kamu varlık şirketine satılmış, arsalar daha sonra Malezya hazinesine kiralanarak kira geliri kontratları yaratılmıştır. Bu kira gelirlerine dayalı olarak ihraç edilen sukuk bonolarla da menkul kıymetleştirme yapılmıştır.

Sukukta yer alan hak-iddia sadece nakit akışı hakkı değil, aynı zamanda mülkiyet hakkıdır. Bu, sukuku geleneksel bonolardan ayırır. Geleneksel bonolar faiz taşıyan menkul kıymetlerden oluşurken, sukuklar temel olarak varlık sepetinde sahiplik hakkından oluşan yatırım sertifikalarıdır.

Şunu da belirtelim ki sukuk uygulaması, gerçek ortaklık, istisna’ akdi, alım satım gibi İslâm hukukunun esaslarını belirlediği uygulamalara dayalı olarak yapılmalıdır. Örneğin ülkemizde yapımı öngörülen 3’üncü köprü, baraj, Kanal İstanbul, tüneller, otoyollar, hızlı tren projeleri, havaalanı, hastane ve kamu binaları yapımı, kentsel dönüşümler ve üniversite inşaatları ve benzerleri için sukuk ihracı yoluyla kaynak sağlanabilir. Bu gibi projeler halkın tasarrufları ile daha kısa sürede hayata geçirilebilir. Bankalar da bu gibi para hareketlerini hizmet bedeli karşılığında toplama, dağıtma ve işlemleri izleme faaliyetlerine katkıda bulunabilir.

Sonuç olarak İslâm’da nakit para kaynaklarının, faizsiz yöntemlerle doğrudan reel ekonomide kullanımını sağlayacak alternatif finansman enstrümanları vardır. Bunların güncellenerek geliştirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmalar, aynı zamanda para gücünün doğrudan reel ekonomide kullanımını sağlayacaktır.

1- Orijinal metin için bk. Bursa Şer’iyye Sicilleri, A 21/27, 33a.
2- Bk. Tansu Çiller-Murat Çizakça, Türk Finans Kesiminde Sorunlar ve Reform Önerileri, Neşr. İSO, İstanbul 1989, s. 152; Hamdi Döndüren, “İslâm Bankacılığı ve Reform Önerileri”, İslâmî Araş. Dergisi, c. VI, sy. 1, yıl 1992; Çiller-Çizakça, age, s. 128, 129.
3- Buhârî, Hars, 14; İcâre, 3.
4- Buhârî, Hars, 8.

Antalya İçin İftar Menüsü

İftariyelik: Hurma, siyah-zeytin, beyaz peynir, salatalık, domates
Çorba: Terbiyeli tavuk suyu çorbası
Ara sıcak: Fırında sebzeli börek
Ana yemek: Portakallı ve kekikli fırın tavuk
Yan lezzet: Antalya usulü piyaz
Tatlı: Tahinli kabak tatlısı
İçecek: Limonlu nane şerbeti

Ana Yemek Tarifi: Portakallı ve Kekikli Fırın Tavuk

Malzemeler

  • 6 tavuk baget ya da 4 kalça-but

  • 2 portakalın suyu

  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı

  • 4 diş sarımsak

  • 1 tatlı kaşığı kekik

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 tatlı kaşığı kırmızı toz biber

  • 2 patates

  • 2 havuç

  • 1 kuru soğan

Yapılışı

  1. Portakal suyu, zeytinyağı, ezilmiş sarımsak, kekik, tuz, karabiber ve kırmızı toz biberi karıştır.

  2. Tavukları bu sosla harmanlayıp en az 30 dakika dinlendir.

  3. Patates, havuç ve soğanı iri doğrayıp fırın kabına al.

  4. Tavukları sebzelerin üzerine yerleştir, artan sosu da gezdir.

  5. Önceden ısıtılmış 190 derece fırında yaklaşık 45-50 dakika pişir.

  6. Son 10 dakikada üzerini kızartıp sıcak servis et.

Servis önerisi: Antalya piyazı ve mevsim salatası ile iyi gider.

08 Mart 2026 Pazar için imsak ve iftar vakitleri

Konya ve İlçeleri

Yer İmsak İftar
Konya Merkez 05:45 18:57
Karatay 05:45 18:57
Meram 05:45 18:57
Selçuklu 05:45 18:57
Ahırlı 05:47 18:59
Akören 05:46 18:57
Akşehir 05:49 19:01
Altınekin 05:43 18:55
Beyşehir 05:48 19:00
Bozkır 05:46 18:58
Cihanbeyli 05:43 18:55
Çeltik 05:47 18:59
Çumra 05:44 18:56
Derbent 05:47 18:59
Derebucak 05:49 19:01
Doğanhisar 05:48 19:00
Emirgazi 05:40 18:51
Ereğli 05:39 18:51
Güneysınır 05:44 18:56
Hadim 05:46 18:57
Halkapınar 05:39 18:50
Hüyük 05:49 19:00
Ilgın 05:47 18:59
Kadınhanı 05:46 18:58
Karapınar 05:41 18:53
Kulu 05:42 18:54
Sarayönü 05:45 18:57
Seydişehir 05:48 18:59
Taşkent 05:46 18:57
Tuzlukçu 05:48 19:00
Yalıhüyük 05:47 18:59
Yunak 05:47 18:59

Konya merkezi ve ilçe vakitleri Diyanet verilerine göre düzenlendi.

Konya’nın Komşusu İller

İl İmsak İftar
Ankara 05:42 18:54
Eskişehir 05:51 19:04
Afyonkarahisar 05:52 19:04
Isparta 05:53 19:05
Antalya 05:53 19:04
Mersin 05:37 18:49
Karaman 05:43 18:54
Aksaray 05:38 18:50

Türkiye’nin Büyükşehirleri

Büyükşehir İmsak İftar
Adana 05:34 18:46
Ankara 05:42 18:54
Antalya 05:53 19:04
Aydın 06:04 19:15
Balıkesir 06:02 19:14
Bursa 05:57 19:09
Denizli 05:59 19:10
Diyarbakır 05:14 18:26
Erzurum 05:08 18:21
Eskişehir 05:51 19:04
Gaziantep 05:26 18:38
Hatay 05:31 18:43
İstanbul 05:57 19:09
İzmir 06:06 19:18
Kahramanmaraş 05:27 18:39
Kayseri 05:32 18:44
Kocaeli 05:53 19:05
Konya 05:45 18:57
Malatya 05:21 18:33
Manisa 06:05 19:17
Mardin 05:12 18:24
Mersin 05:37 18:49
Muğla 06:02 19:14
Ordu 05:21 18:34
Sakarya 05:51 19:03
Samsun 05:27 18:40
Şanlıurfa 05:20 18:32
Tekirdağ 06:05 19:17
Trabzon 05:14 18:26
Van 05:01 18:13

Büyükşehirler tablosu, 08 Mart 2026 Pazar gününe ait Diyanet vakitleri üzerinden oluşturuldu.

Dünyanın Önemli Merkezleri

Merkez İmsak İftar
Londra 04:40 17:59
Berlin 04:44 18:04
Paris 05:34 18:51
Toronto 06:07 19:21
Mekke 05:22 18:34
Medine 05:22 18:34

Dünya merkezleri için de aynı tarihli resmî vakitler esas alındı.

 

Mübarek Ramazan’ın 17. Gün

Ramazan ayının 17. gününde, mübarek zamanların huzuru sofralara, hanelere ve gönüllere daha derinden sirayet ediyor. İmsak vaktinde sabır, teslimiyet ve niyetle başlayan bu manevi yolculuk; iftarla birlikte şükür, paylaşma ve bereket duygusuyla anlam kazanıyor. Ayetlerin hikmeti, hadislerin rehberliği, duaların sükûneti ve gönle dokunan hatırlatmalar eşliğinde, bu kutlu günün ruhu bir kez daha idrak ediliyor.

Mübarek Ramazan’ın 17. Günü

“Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden, dininizi alaya alıp oyuncak edinenleri ve diğer kâfirleri dost edinmeyin. Eğer müminlerseniz Allah’a karşı gelmekten sakının.”

Ayet

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla;

“Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden, dininizi alaya alıp oyuncak edinenleri ve diğer kâfirleri dost edinmeyin. Eğer müminlerseniz Allah’a karşı gelmekten sakının.”

Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.

(Maide Suresi, 57. Ayet)

Hadis

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Üç şey imanın lezzetini artırır: Allah ve Resulünü her şeyden çok sevmek, kendisini sevmeyen Müslüman’ı Allah rızası için sevmek, kâfirleri sevmemek.”

Allah’ın Resulü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel buyurdu.

(Taberânî)

Dua

Allah’ım, senden iffetli yaşamayı; dünyam, dinim, aile fertlerim ve malım hakkında sağlık ve güvenlik istiyorum. Eksiklerimi ört, korkumu güvenliğe çevir. Önümden, arkamdan, sağımdan, solumdan ve üstümden gelecek günah ve felaketlere karşı beni koru.

Âmin.

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

İsimlerin en hayırlısı olan Allah ismiyle.

Yer ve göğün Rabbi Allah’ın ismiyle.

İsmi sayesinde yerde hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın adıyla.

Kâfî (her şeye yeten) Allah’ın ismiyle.

Muâfî (âfiyet veren) Allah’ın ismiyle.

İsmi sâyesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremediği Allah’ın adıyla, O işitir ve bilir.

Kendim ve dînim üzerine bismillâh.

Ehlim ve malım üzerine bismillâh.

Rabbimin bana verdiği her şey üzerine bismillâh.

Allah en büyüktür, Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Korktuğum ve çekindiğim şeylerden Allah’a sığınırım.

Allah Rabbimdir, O’na hiçbir şeyi ortak koşmam. Sana sığınanlar azîz ve gâlip olur, Sen’in senân yücedir, isimlerin mukaddestir ve Sen’den başka ilâh yoktur.

Abdullah Bin Atik (R.A.)

Peygamberimizin Medine’ye hicretinden önce İslamiyet’i kabul edip Medine’nin ilk Müslümanlarından olmakla şereflenen sahâbîlerden biridir. Adı, Abdullah bin Atik bin Kays bin Esved bin Berâ bin Ka’b bin Ganem bin Seleme bin Hazrec el-Ensârî’dir. Soyu ve kardeşi Cebr bin Atik hakkında farklı rivayetler de bulunmaktadır. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Hicretin 12’nci yılında (miladi 633) Yemâme Harbi’nde şehit olmuştur.

Abdullah bin Atik’in (R.A.) Müslüman oluşu hakkında kaynaklarda geniş bilgi yer almamaktadır. Medine’de, ilk Müslümanlardan Hz. Es’ad bin Zürâre’nin ve Peygamberimiz tarafından Kur’an-ı Kerim’i ve İslamiyet’i öğretmek üzere gönderilen Hz. Mus’ab bin Umeyr’in tebliğ hizmetleri sebebiyle birçok kimse iman etmişti. Peygamberimizin hicreti gerçekleşmeden önce Müslüman olmakla şereflenenlerden biri de Hz. Abdullah bin Atik idi.

Hz. Abdullah bin Atik, Bedir ve Uhud harplerinde Resulullah’ın yanında birçok hizmette bulundu. Hicretin 5’inci yılında (miladi 627) Medine’nin müdafaası için yapılan Hendek Harbi’ne de katıldı. Hicretin 6’ncı yılında (miladi 628), komutanlığında Ensar’dan beş kişiyle birlikte bir seriyyede bulundu.

Hz. Abdullah bin Atik, Hayber’in fethine katılarak burada da büyük yararlılıklar gösterdi. Daha sonra hicretin 8’inci yılında (miladi 630) Mekke’nin fethine ve Huneyn Harbi’ne katıldı, önemli hizmetlerde bulundu.

Hicretin 9’uncu yılında (miladi 631) Peygamber Efendimiz (S.A.V.), Ensar’dan meydana gelen 150 kişilik bir birliği, Hz. Ali’nin kumandasında Beni Tayy kabilesinin putlarını kırıp parçalayarak bu kavmi sapık âdet ve inançtan kurtarmak için görevlendirdi. Bu birliğin silah ve teçhizat temini için de Hz. Abdullah bin Atik memur edildi. Hz. Abdullah bin Atik, büyük gayret ve fedakârlık göstererek kısa zamanda birliğin ihtiyaçlarını temin etti. Tek Allah inancının yerleşmesinde ve putperestliğin ortadan kaldırılmasında büyük hizmetler verdi.

Hz. Abdullah bin Atik’in Yemâme Harbi’ndeki kahramanlığı da dillere destandır. Resulullah’ın vefatı haberinin yayılmasının ardından meydana gelen bu harp, Hz. Ebû Bekir döneminde cereyan etti. Bu sırada yalancı peygamber Müseyleme, Müslümanları rahatsız ediyordu. Hz. Hâlid bin Velid komutasındaki bir ordu onun üzerine gönderildi. Çünkü o, insanların İslamiyet’ten ayrılma hareketlerini teşvik ve idare ediyordu. Böylece Müslümanları onlardan kurtarmak zaruret hâline gelmişti.

Hz. Hâlid bin Velid ile Müseylemetü’l-Kezzâb’ın kuvvetleri arasında şiddetli çarpışmalar yaşandı. Bu savaşta Hz. Abdullah bin Atik de büyük kahramanlıklar gösterdi. Ashab-ı kiramdan 450 kişi şehit düştü. Bunların arasında Abdullah bin Atik de vardı. Yaralı olduğu hâlde, vücudundan kanlar fışkırırken kılıcını yere atmıyor, savaşmayı sürdürüyordu. Bütün gücü kuvveti kesilip dermanı kalmayıncaya kadar mücadeleye devam etti.

Hz. Abdullah bin Atik, Müslüman olduktan sonra ömrünün tamamını İslamiyet’e hizmette geçirmiştir. Resulullah Efendimizin uğrunda nice tehlikelere katlanmış, en güzel kahramanlık örneklerini göstermiştir. Nihayet bu büyük sahâbî, hicretin 12’nci yılında (miladi 634), en çok arzu ettiği şehitlik mertebesine kavuşmuş ve böylece ebedî saadete nail olmuştur.

Allah ondan razı olsun.

Muhammed Bâkî Billâh (K.S.)

Orta boylu, kırmızı tenli ve seyrek sakallıydı. Vefat ettiğinde henüz sakalının çok az bir kısmı ağarmıştı. Uzlet ve riyazat ehliydi. Kur’an tilavetine düşkündü. Geceleri az uyurdu. Az yemek ve az konuşmak, onun tabii hâli olmuştu.

Müceddid-i elf-i sânî, yani hicri ikinci bin yılın yenileyicisi unvanının haklı sahibi İmam-ı Rabbânî Hazretlerinin mürşidi, Hacegân pirânının ulularındandır.

Onun hayat coğrafyası, bugün Afganistan’ın başşehri olan Kabil’den, Özbekistan’da Buhara yakınındaki Semerkant’a, oradan da Hindistan’ın Delhi’sine kadar; Acem, Türkistan ve Hind diyarını içine alır.

673/1565 yıllarında Kabil’de doğdu. Gençlik yıllarında dinî ilimler tahsili için Semerkant’a gitti. Orada bir süre dinî ilimlerle meşgul oldu. Ardından gönlüne tasavvuf yoluna sülûk arzusu düşünce, kendisini Hâcegî Muhammed İmkenegî’nin kapısında buldu. Bâtın âlemi, kendisine bu gönül sultanının eliyle açıldı. Üveysî meşrep olduğu için gerek Şah-ı Nakşibend, gerekse Ubeydullah Ahrar Hazretlerinden feyiz aldığı kaydedilir.

Hz. Ahrar, kendisine üveysî yolla emaneti yükledikten sonra onu Hindistan tarafına gönderdi. O da Hindistan’da Delhi civarında Cihânâbâd’a yerleşti. Çevresine iman ve irfan nuru saçmaya başladı. Hindu ya da putperest halka İslam’ı, Müslümanlara da tasavvufu anlatarak Ahmed Faruk es-Serhendî’nin yetişeceği ortamı hazırladı.

Nazarı etkileyici, konuşması cezbedici, tavırları sevimliydi. Bu yüzden meclisine katılanlar kısa zamanda muhib ve müntesibi olurlardı. Teveccüh ettiği kimselere nazarlarından cezbe aksederdi. 1014/1605 yılında Delhi’de vefat etti. Kabri, Delhi’de Kadem-i Saadet resminin bulunduğu cami civarındadır.

Anlatıldığına göre büyük oğlu Abdullah, elinde bir ayna olduğu hâlde babasının yanına geldi. Muhammed Bâkî Billâh dedi ki:

— Oğlum, elindeki aynada bir suretine bak bakalım.

Abdullah aynayı çevirip bakınca kendisini değil, babasını gördü. Hem de simsiyah sakallı babasını, bembeyaz sakallı ve nurlu yüzüyle gördü.

Gördüklerinden şaşkına dönen Abdullah’ın hâlini fark eden babası şöyle dedi:

— Şaşkınlığa gerek yok. Aynada yüzümde ve sakalımda gördüğün beyazlık ve nur, Allah’ın cemal nurudur. Bizden değildir.

Kur’an okumaya düşkünlüğü sebebiyle geceleri çok az uyurdu. Tanyeri ağarıncaya kadar Kur’an ve özellikle de Yâsîn okurdu. Tanyeri ağardığını görünce de:

— Aman Allah’ım, geceler ne çabuk geçiyor, diye hayıflanırdı.

Talebesi İmam-ı Rabbânî’nin, şeyhi ve emaneti devraldığı mürşidi hakkında söyledikleri ise şöyledir:

— Nakşî meşayıhının ulularındandı. Velayet makamının en üst noktasında, kutbiyyet sırrına ermiş bir Muhammedî meşrep erdi. Arifler serdarı, mesnedimiz, mürşidimiz, irfan sahibi üstadımız Muhammed Bâkî Billâh.

Rahmetullahi aleyh.

Kulaklarımız Doydu, Ya Gözlerimiz?

“İbrahim Rabbine: ‘Ey Rabbim! Ölüyü nasıl dirilttiğini bana göster’ demişti. Rabbi ona: ‘Yoksa inanmadın mı?’ dedi. İbrahim: ‘Hayır, inandım. Fakat kalbimin mutmain olması için görmek istedim’ dedi. Bunun üzerine Allah: ‘Öyleyse dört tane kuş yakala, onları yanına al, sonra kesip parçala, her dağın başına onlardan bir parça koy. Sonra da onları kendine çağır, koşarak sana gelirler. Bil ki Allah azizdir, hâkimdir’ buyurdu.”
(Bakara, 2/260)

Okuduğumuz her ayet, önümüze bir gündem koymaktadır. Bu gerçeği kavrayamazsak, günlük ve geçici gündemlerle vakit geçirir, eylem olarak da ortaya bir şey koyamayız. Günümüzde konuşmalar, dinlemelerin önüne geçmiş durumdadır. Herkes konuşuyor. Konuşmalar çoğaldıkça ameller azalıyor. Bir insanın konuşması, amelinden çoksa onda münafıklık alameti var demektir. Çok konuşup ortaya bir şey koymazsak, halkımızın bizlere olan güveni azalır.

O kadar çok söz ve konuşma dinliyoruz ki artık kulaklarımız iyice doydu. Ancak gözlerimiz hâlâ açtır. Her sözün, her konuşmanın karşılığı amel ve eylem olarak karşımıza çıkmazsa, bu kez Rabbimizden azar işitiriz:

“Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir nefretle karşılanır.”
(Saff, 61/2-3)

Müminlere yakışan şey, konuşurken doğru konuşmak ve konuştuklarımızın üzerimizdeki haklarını yerine getirmektir. Böylece hem konuşanın hem de dinleyenin kalbi mutmain olur.

Bu kısa girişten sonra, kıymetli okuyucularımıza son 40-50 yıllık geçmişimizin bazı gündem maddelerinden örnekler verelim. İçi boş gündem maddeleri, Müslümanları hem meşgul edip hem de zamanlarını israf ettirirken; sözü ve eylemi ile hareket eden din düşmanları ise bu esnada İslam dünyasının adeta içini boşaltmıştır.

Yüz bin misyoner, yıllık 350 milyar dolar bütçe ile Afrika kıtasında Müslüman avına devam ediyor.

Geride kalan yüz yılda Müslümanlar, “32 farzı bilmeyenin nikâhı olmaz” gibi gündemlerle vakit geçirirken, gayrimüslimler saman altından su yürütmüşlerdir. Papa 6. Paul, “Mekke’yi güneyden kuşatmalıyız” demiş ve düğmeye basmıştır.

Allah’a hamdolsun ki son 9-10 senedir ülkemizde fikir sahibi olanlarımızın, ilim ehlinin ayakları yere değmiş; dernekler, vakıflar ve sivil toplum kuruluşları, “Zararın neresinden dönersek kârdır” inancıyla harekete geçmiştir.

Harekete geçilmesiyle birlikte Müslüman halkımızın kulaklarıyla beraber gözleri de doymaya başlamış, Kur’an-ı Kerim’in beyanıyla, “Onların önden gönderdikleri her işi, geriye bıraktıkları eserleri, her izi yazarız” (Yâsîn, 36/12) ayetinin gölgesine yüz binlerce insan sığınmıştır.

Hizmetleriyle, eserleriyle göz ve gönül dolduran nice vakıf, dernek ve salih kul; yeni bir neslin yetişmesi için harekete geçmiştir. Efendimiz’in vefatından 1500 sene sonrasının talebeleri oldukları inancıyla, adeta karanlık gecelerin, karanlık oyun ve tuzakların yıldızları olmuşlardır.

Bir taraftan ümmetin derdini yaşayarak son nefeslerin tehlikeye girmesine engel olmaya çalışıyorlar, diğer taraftan ise kendilerini inşa ederek toplumun inşasında başarılı oluyorlar. Hizmetlerini ibadet vecihesiyle yapan bu güzide insanlar, rehavete düşmemek için hizmetlerini ikiye, üçe katlamanın mücadelesini veriyorlar. Bedel ödemeden dünyaya gelen insan, bugün bedel ödeyerek ahirete gitmenin hazırlığını yapıyor.

Böylesine onurlu ve şerefli bir hizmet yolculuğuna revan olanlara selam olsun demekten kendimizi alamıyoruz. Gözlerimiz nereye baksa, orada hizmet ehlinin eserlerini görmekteyiz. İçerisinde bulunduğumuz bu güzel aylar hürmetine Rabbimiz, dergâhında kabul eylesin.

Âmin.

Tekirdağ İftar Menüsü

İftar Açılışı
Hurma, su, zeytin, çorba

Ara Sıcak
Peynirli börek ya da fırında sigara böreği

Ana Yemek
Tekirdağ köftesi

Yan Ürünler
Piyaz, közlenmiş domates ve biber, pirinç pilavı

Tatlı
Peynir helvası

Tekirdağ sofrası için en uygun ana yemek olarak Tekirdağ köftesi, tatlı olarak da peynir helvası öne çıkıyor. Bu tercih, kentin öne çıkan yöresel mutfağıyla uyumlu.

Ana Yemeğin Tarifi: Tekirdağ Köftesi

Malzemeler
1 kg orta yağlı kıyma ya da parça et, 75 gram bayat ekmek, 1 küçük soğan, 1 diş sarımsak, yarımşar kaşık kimyon, tuz, taze çekilmiş karabiber, pul biber ve karbonat.

Hazırlanışı
Et, bayat ekmek, soğan ve sarımsak birlikte çekilir. Ardından baharatlar ve karbonat eklenip iyice yoğrulur. Harç dinlendirildikten sonra ince-uzun köfte şekli verilir. Izgarada ya da döküm tavada pişirilir. Yanında piyaz, domates ve biberle servis edilir. Bu tarif, Kültür Portalı’nda yer alan Tekirdağ köftesi tarifine dayanmaktadır.

İmsak ve İftar Vakitleri

17 Ramazan 1447 / 7 Mart 2026 Cumartesi

Konya ve İlçeleri

Konya Merkez — İmsak 05:46 | İftar 18:56
Beyşehir — İmsak 05:50 | İftar 18:59
Cihanbeyli — İmsak 05:44 | İftar 18:54
Çumra — İmsak 05:46 | İftar 18:55
Ereğli — İmsak 05:40 | İftar 18:50
Ilgın — İmsak 05:48 | İftar 18:58
Karapınar — İmsak 05:42 | İftar 18:52
Kadınhanı — İmsak 05:47 | İftar 18:57
Kulu — İmsak 05:43 | İftar 18:53
Seydişehir — İmsak 05:49 | İftar 18:59
Altınekin — İmsak 05:45 | İftar 18:54
Halkapınar — İmsak 05:40 | İftar 18:49

Konya Çevre İlleri

Aksaray — İmsak 05:40 | İftar 18:49
Karaman — İmsak 05:44 | İftar 18:53
Niğde — İmsak 05:38 | İftar 18:47
Mersin — İmsak 05:39 | İftar 18:48
Antalya — İmsak 05:54 | İftar 19:03

Türkiye’deki Büyükşehirlerden Öne Çıkanlar

İstanbul — İmsak 05:58 | İftar 19:08
Ankara — İmsak 05:44 | İftar 18:53
İzmir — İmsak 06:08 | İftar 19:17
Bursa — İmsak 05:59 | İftar 19:08
Antalya — İmsak 05:54 | İftar 19:03
Adana — İmsak 05:33 | İftar 18:42
Gaziantep — İmsak 05:22 | İftar 18:31
Konya — İmsak 05:46 | İftar 18:56

Dünyadaki Önemli Merkezler

Mekke — İmsak 05:23 | İftar 18:27
Riyad — İmsak 04:54 | İftar 17:58
Londra — İmsak 04:42 | İftar 17:51
Paris — İmsak 04:42 | İftar 17:51
New York — İmsak 04:50 | İftar 17:54
Hartum — İmsak 04:52 | İftar 17:59

 

Mübarek Ramazan’ın 14. Günü (04 Mart 2026 Çarşamba)

Mübarek zamanların, kalbi diri tutan hatırlatmaların ve insanı kendine getiren nasihatlerin kıymeti, gündelik telaşın arasında daha iyi anlaşılır. Bu sayfada; Kur’ân-ı Kerîm’den bir ayet, Peygamber Efendimiz’den (S.A.V.) bir hadis ve gönlü duaya çağıran niyazlarla birlikte; İslâm ilim geleneğinin müstesna isimlerinden Abdullah İbn Abbas (R.A.) ile Türkistan irfanının öncü şahsiyetlerinden Ahmed Yesevî’nin kısa tanıtımına yer verilmektedir.

Maksat; okuru bilgiyle buluştururken aynı zamanda muhasebeye davet etmek, helâl-haram hassasiyetini, kul hakkını, merhameti ve ölçülü yaşamı hatırlatmaktır. Zira ayet, insanı zulümden sakındırırken; hadis, darda kalana kolaylık göstermenin ahirete uzanan karşılığını bildirir. Dualar ise kalbin sığındığı en sağlam kapıyı işaret eder: Allah’a dayanmayı, O’ndan istemeyi ve O’na tevekkülü.

Bu metin, hem manevî iklimi diri tutmak hem de geleneğin taşıdığı hikmetle bugünün insanına seslenmek için hazırlanmıştır. Rabbimizden niyazımız; okunanın gönülde karşılık bulması, sözün hayra vesile olması ve her satırın, insanı iyiliğe ve doğruluğa biraz daha yaklaştırmasıdır.

Ayet:

Rahman ve Rahim Olan Allah’ın Adıyla;

Şüphesiz Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı günkü yazısında, Allah katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte bu Allah’ın dosdoğru kanunudur. Öyleyse o aylarda kendinize zulmetmeyin. Fakat Allah’a ortak koşanlar sizinle nasıl topyekûn savaşıyorlarsa, siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, kendine karşı gelmekten sakınanlarla beraberdir.

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.

(Tevbe Suresi, 36. Ayet)

Hadis:

Allah’ın Resulü Hz Muhammet (S.A.V.) şöyle buyurdu;

“Kim darda kalan borçluya zaman tanırsa yahut (alacağının tamamını veya bir kısmını) borçluya bağışlarsa, Allah onu, başka hiçbir gölgenin (himayenin) olmadığı kıyamet gününde kendi arşının gölgesinde (himayesinde) gölgelendirecektir.”

Allah’ın Resulü Hz. Muhammet (S.A.V.) ne güzel söyledi.

(Tırmizi,Büyü’,67)

Dua

Allah’ım, helâl olan nimetlerinle yetinmemi, haramlardan müstağni olmamı ihsan eyle, fazlı kereminle beni Senden başkasına muhtaç eyleme.

Âmin

Allah’ım, Sen’in verdiğine mâni olacak yok, Sen’in engellediğini verecek yok, takdir ettiğin şeyi geri çevirecek yok, hükmettiğini değiştirecek yok, doğru yola gelmesine yardım etmediğini hidâyete erdirecek yok, hidâyete erdirdiğini saptıracak yok, zorlaştırdığını kolaylaştıracak yok, kolaylaştırdığını da zorlaştıracak yoktur.

Allah’ım, samedâniyetin, vahdâniyetin, ferdiyetin, açık ve parlak izzetin ve geniş rahmetinle kulaklarımızda nûr, kalblerimizde nûr yaratmanı ve bizi nûr kılmanı istiyoruz.

Allah’ım, bize açık ve gizli nîmetler (kalbî güzellikler) ver.

Dînimiz husûsunda Allah bize yeter, dünyâmız husûsunda Allah bize yeter. En büyük kuvvet sahibi olan Allah, taşkınlık yapanlara karşı bize yeter. Şiddet ve kuvvet sahibi olan Allah, kötü tuzaklar kuranlara karşı bize yeter. Rahîm olan Allah hesap esnâsında bize yeter.

Allah bana yeter, O’ndan başka ilâh yoktur, O’na tevekkül ettim ve O yüce Arş’ın Rabbidir.

Abdullah İbn-i Abbas (R.A.)

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in amcası Abbâs (r.a.)’ın oğlu. Kesin olarak ne zaman doğduğu bilinmemekle birlikte onun Hicret’ten üç yıl kadar önce, Müslümanlar Mekke’de Şi’b-i Ebi Tâlib’te ekonomik ve sosyal kuşatma ve baskı altındayken doğduğu bilinmektedir. Annesi Ümmü’l-Fadl Lübabe binti el-Haris olup Mü’minlerin annesi Meymune’nin kız kardeşidir. Ümmü’l-Fadl, kadınlar arasında Hz. Hadîce’den sonra İslâm’a girenlerdendir.

Babası Hz. Abbâs, Abdullah doğar doğmaz onu Hz. Peygambere götürmüş, Rasûlullah (s.a.s.) de onu kucağına alarak: ‘Allahım! Onu dinde fakîh kıl. Kitaben açıklamasını ona öğret’ diye dua etmişti. İslâm’ın yayıldığı ve hâkim olduğu Medine toplumunda büyüyen Abdullah tam bir İslâmî terbiye ve bilgi almıştı. Abdest almayı ve namaz kılmayı bizzat Hz. Peygamberden öğrenmişti. Gençliğinde de Peygamber efendimiz tarafından birkaç kez başı okşanarak: ‘Allah’ım! bütün ilim ve hikmeti bu başa ver, ona te’vil ve tefsir’i öğret. Allah’ım!: İnsanoğluna verdiğin her ilim ve hikmeti bunun göğsünde topla’ (Buhâri, Vudû, 10; Müslim, Fadailu’s-Sahâbe, 138). diye dua etmiştir. Abdullah sürekli olarak Rasûlullah’ın yanında bulunmuş ve ondan büyük ölçüde feyz ve bilgi almıştır.

Hz. Abdullah Hicretin sekizinci yılına kadar ailesiyle birlikte Mekke’de kalmıştı. Mekke fethi gününde, Huneyn ve Tâif gazvelerinde ve Vedâ Haccı’nda Rasûlullah ile birlikte bulunmuştu. Mekke fethinden sonra o da ailesiyle birlikte Medine’ye hicret etmişti. Birinci Halîfe Hz. Ebu Bekr’in ve ondan sonra Hz. Ömer’in sohbetlerinde bulunmuş ve birçok sahâbeden ders ve bilgi almıştı. Üçüncü Halîfe Hz. Osman’ın şahsına çok bağlı olup onun zamanında devlet kademelerinde görev almış, Abdullah İbn Ebi’s-Serh ile birlikte Afrika seferine ve daha sonra da doğuda yapılan Taberistan fethine katılmıştı. Hicretin 35. yılında Hacc emirliği yapmıştı. Hz. Osman’ın şehâdetinden önce evinin etrafında nöbet bekleyen büyük sahâbelerin çocuklarıyla birlikte bulunmuş ve Halîfe’yi isyancılara karşı korumaya çalışmıştı. Daha sonra Hz. Ali’nin hilâfeti sırasında da aynı şekilde devlet kademelerinin önemli mevkilerinde bulunmuştu. Cemel ve Sıff’ın savaşlarında Hz. Ali’nin yanında yer alan İbn Abbas, Hakem Olayı’nda da Ebu Musa el-Eş’arî (r.a.) ile birlikte Hz. Ali’yi temsil etmişti. Hz. Ali onu birkaç defa elçi olarak görevlendirmiş ve ‘Hakem Olayı’ndan sonra da Basra Valiliğinde bulunmuştu. Bu sırada bölgede isyan eden Hâricîlerin bu isyanını bastırmış ve asayişi korumuştu. Basra valiliği sırasında kendisine atılan bir iftiraya dayanamayıp görevinden ayrılarak Mekke’ye gitmiş ve ömrünün sonuna kadar burada ilimle uğraşmıştır.

Hz. Muaviye’nin vefatından sonra Hz. Ali ve oğlu Hz. Hüseyin’in taraftarları tarafından Kûfe’ye davet edilince kendi gitmediği gibi, bu davete icabet etmek isteyen Hz. Hüseyin’i de ikaz ederek gitmekten alıkoymaya çalıştı, fakat bunda bir türlü başarılı olamadı. Hz. Hüseyin’in Kûfe’ye gitmek üzere yola çıkıp Kerbelâ’da şehid edilmesi Abdullah b. Abbâs’ı bir hayli üzdü ve üzüntüsünden gözlerini kaybetti. Nihayet 68/687 yılında Taif’te yetmiş yaşındayken vefat etti.

Abdullah İbn Abbas (r.a.) İslâm tarihinde siyâsî faaliyetlerinden çok, ilmî ve sağlam şahsiyeti ile tanınır. Asr-ı Saadette yaşının küçük olmasından dolayı Rasûlullah’ın evine ve özellikle teyzesi olan Hz. Meymune’nin hücresine rahatça girip çıkar, diğer ashabın bilmediği ve ilk anda öğrenme imkânı bulamadığı konuları öğrenirdi. Bunun için o naklettiği hadis, tefsir, ve fıkıh ilmine vukufu ile tanınır. Kur’ân, tefsir, fıkıh’ın yanı sıra Arap edebiyatı sahasında geniş bir bilgiye sahipti. Abdullah İbn Mes’ud, Onun için: ‘O, Kur’ân-ı Kerim’in tercümanıdır, müfessirlerin sultanıdır’ demiştir. İlminin genişliğinden dolayı zamanında o, ‘Ümmetin âlimi, ilim deryası’ gibi lâkaplarla anılırdı. Ahmed b. Hanbel’in kaydettiği bir hadiste Hz. Peygamberin İbn Abbas’ın ilmini övdüğü ifade edilir.

Allah Ondan Razı Olsun.

AHMED YESEVÎ

أحمد يسوي

(ö. 562/1166)

Orta Asya Türkleri’nin dinî-tasavvufî hayatında geniş tesirler icra eden ve “pîr-i Türkistan” diye anılan mutasavvıf-şair, Yeseviyye tarikatının kurucusu.

Müellif: KEMAL ERASLAN

Ahmed Yesevî’nin tarihî şahsiyetine dair vesikalar azdır, mevcut olanlar da menkıbelerle karışmış haldedir. Bunlardan sağlam bir neticeye varmak oldukça güç, hatta bazı hususlarda imkânsızdır. Buna rağmen “hikmet”lerinden, onunla ilgili tarihî kaynaklardan, menâkıbnâmelerden elde edilecek bilgiler ve çıkarılacak sonuçlar, menkıbevî de olsa, hayatı, şahsiyeti, eseri ve tesiri hakkında bir fikir vermektedir.

Batı Türkistan’daki Çimkent şehrinin doğusunda bulunan ve Tarım ırmağına dökülen Şâhyâr nehrinin küçük bir kolu olan Karasu üzerindeki Sayram kasabasında doğdu. İspîcâb (İsfîcâb) veya Akşehir adıyla da anılan Sayram kasabası eskiden beri önemli bir yerleşme merkeziydi. Bazı kaynaklarda onun günümüzde Kazakistan sınırları içinde bulunan Yesi (bugünkü adıyla Türkistan) şehrinde doğduğu kaydedilmektedir. Ahmed Yesevî’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Yûsuf el-Hemedânî’ye (ö. 535/1140) intisabı ve onun halifelerinden oluşu dikkate alınırsa XI. yüzyılın ikinci yarısında dünyaya geldiğini söylemek mümkündür. Sayram’ın tanınmış şahsiyetlerinden olan babası, kerametleri ve menkıbeleri ile tanınan ve Hz. Ali soyundan geldiği kabul edilen Şeyh İbrâhim adlı bir zattır. Annesi ise Şeyh İbrâhim’in halifelerinden Mûsâ Şeyh’in kızı Ayşe Hatun’dur. Şeyh İbrâhim’in Gevher Şehnaz adlı kızından sonra ikinci çocuğu olarak dünyaya gelen Ahmed Yesevî önce annesini, ardından da babasını kaybetti. Kısa bir müddet sonra Gevher Şehnaz, kardeşini de yanına alarak Yesi şehrine gitti ve oraya yerleşti.

Tahsiline Yesi’de başlayan Ahmed Yesevî, küçük yaşına rağmen birtakım tecellîlere mazhar olması, beklenmeyen fevkalâdelikler göstermesi ile çevresinin dikkatini çekmiştir. Menkıbelere göre, yedi yaşında Hızır’ın delâletine nâil olan Ahmed Yesevî Yesi’de Arslan Baba’ya intisap ederek ondan feyiz almaya başlar. Yine menkıbeye göre, ashaptan olan Arslan Baba’nın Yesi’ye gelerek Ahmed Yesevî’yi bulması ve Hz. Peygamber’in kendisine teslim ettiği emaneti vermesi, terbiyesi ile meşgul olup onu irşad etmesi, Hz. Peygamber’in mânevî bir işaretine dayanmaktadır. Arslan Baba’nın terbiye ve irşadı ile Ahmed Yesevî kısa zamanda mertebeler aşar, şöhreti etrafa yayılmaya başlar. Fakat aynı yıl veya ertesi yıl içinde Arslan Baba vefat eder. Ahmed Yesevî, Arslan Baba’nın vefatından bir müddet sonra zamanın önemli İslâm merkezlerinden biri olan Buhara’ya gider. Bu şehirde devrin önde gelen âlim ve mutasavvıflarından Şeyh Yûsuf el-Hemedânî’ye intisap ederek onun irşad ve terbiyesi altına girer. Yûsuf el-Hemedânî’nin vefatı üzerine irşad mevkiine önce Hâce Abdullah-ı Berakī, onun vefatıyla Şeyh Hasan-ı Endakī geçer. 1160 yılında Hasan-ı Endakī’nin de vefatı üzerine Ahmed Yesevî irşad postuna oturur. Bir müddet sonra, vaktiyle şeyhi Yûsuf el-Hemedânî’nin vermiş olduğu bir işaret üzerine irşad makamını Şeyh Abdülhâliḳ-ı Gucdüvânî’ye bırakarak Yesi’ye döner ve vefatına (562/1166) kadar burada irşada devam eder.

Ahmed Yesevî altmış üç yaşına geldiğinde geleneğe uyarak tekkesinin avlusunda müridlerine bir çilehâne hazırlatır, vefatına kadar burada ibadet ve riyâzetle meşgul olur. Çilehânede ne kadar kaldığı belli değildir, fakat ölünceye kadar buradan çıkmadığı ve hücrede vefat ettiği muhakkaktır. Doğum tarihi bilinmediğinden kaç yıl yaşadığı hususunda da kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Sayram’da İmam Muhammed b. Ali neslinden gelenlere hâce denildiği gibi onlara bağlı olanlara da aynı isim veriliyordu. Ahmed Yesevî de bu silsileye bağlı olduğu için Hâce Ahmed, Hâce Ahmed Yesevî, Kul Hâce Ahmed şekillerinde de anılmaktadır (bk. HÂCEGÂN).

Kerametlerinin vefatından sonra da devam ettiği ileri sürülen Ahmed Yesevî, rivayete göre, kendisinden çok sonra yaşayan Timur’un rüyasına girer ve ona zafer müjdesini verir. Timur zafere erişince, Türkistan ve Kırgız bozkırlarında şöhreti ve nüfuzu iyice yayılmış olan Ahmed Yesevî’nin kabrini ziyaret için Yesi’ye gelir. Kabrin üstüne, devrin mimari şaheserlerinden olan bir türbe yapılmasını emreder. Birkaç yıl içinde inşaat tamamlanır ve türbe, camii ve dergâhı ile bir külliye halini alır. Ahmed Yesevî’nin türbesi civarına gömülmek bozkır göçebeleri için ayrı bir değer taşır. Bu sebeple birçok kişi daha hayattayken türbe civarında toprak satın alarak kabirlerini hazırlarlar. Hatta kışın ölen bir kimse keçeye sarılarak ağaca asılır ve bahara kadar bekletilir; bahar gelince götürülüp Ahmed Yesevî’nin türbesi civarına defnedilir. Bu gelenek Ahmed Yesevî’nin Orta Asya Türklüğü üzerinde ne derece tesirli olduğunu açıkça göstermektedir.

Rivayete göre Ahmed Yesevî’nin İbrâhim adında bir oğlu olmuşsa da kendisi hayatta iken vefat etmiştir. Ayrıca Gevher Şehnaz ve Gevher Hoşnaz adlarında iki kızı dünyaya gelmiş, soyu Gevher Şehnaz vasıtasıyla devam etmiştir. Türkistan, Mâverâünnehir ve diğer Orta Asya bölgelerinde olduğu gibi Anadolu’da da kendilerini Ahmed Yesevî’nin neslinden sayan pek çok ünlü şahsiyet çıkmıştır. Bunlar arasında Semerkantlı Şeyh Zekeriyyâ, Üsküplü Şair Ata ve Evliya Çelebi zikredilebilir.

Ahmed Yesevî’nin Yesi’de irşada başladığı sıralarda Türkistan’da, Yedisu havalisinde kuvvetli bir İslâmlaşma yanında İslâm ülkelerinin her tarafına yayılan tasavvuf hareketleri de vardır. Medreselerin yanında kurulan tekkeler tasavvuf cereyanının merkezleri durumundaydı. Yine bu yıllarda Mâverâünnehir’i kendi idaresi altında birleştiren Sultan Sencer vefat etmiş (1157), Hârizmşahlar kuvvetli bir İslâm devleti haline gelmeye başlamışlardı. Bu uygun şartlar altında Ahmed Yesevî Taşkent ve Siriderya yöresinde, Seyhun’un ötesindeki bozkırlarda yaşayan göçebe Türkler arasında kuvvetli nüfuz sahibi olmuştu. Etrafında İslâmiyet’e bütün samimiyetiyle bağlı olan yerli halk zümresi ile yarı göçebe köylüler toplanıyordu. İslâmî ilimlere vâkıf olan, Arapça ve Farsça bilen Ahmed Yesevî, çevresinde toplananlara İslâm’ın esaslarını, şeriat hükümlerini, tarikatının âdâb ve erkânını öğretmek gayesiyle sade bir dille ve halk edebiyatından alınma şekillerle hece vezninde manzumeler söylüyor, “hikmet” adı verilen bu manzumeler, ayrıca dervişleri vasıtasıyla en uzak Türk topluluklarına kadar ulaştırılıyordu. Hikmetlerin muhtevası, Ahmed Yesevî’nin hayatı hakkında bazı bilgiler vermektedir. Ancak bunların tarihî hakikatlere ne derece uygun olduğunu tesbit etmek güçtür. Buna rağmen Yesevî’nin şiirlerinde yer alan bu bilgiler hayatına, tahsiline, sülûküne, ulaştığı makam ve mertebelere dair bazı açıklamalar getirmesi bakımından oldukça değerlidir.

Rivayete göre, Ahmed Yesevî’nin on iki bini kendi yaşadığı muhitte, doksan dokuz bini de uzak ülkelerde bulunan müridleri ve geleneğe uygun olarak hayatta iken tayin ettiği pek çok halifesi bulunmaktaydı. İlk halifesi Arslan Baba’nın oğlu Mansûr Ata idi. Mansûr Ata 1197 yılında vefat edince yerine oğlu Abdülmelik Ata, Abdülmelik Ata’nın vefatından sonra yerine oğlu Tâc Hâce, daha sonra da onun oğlu Zengi Ata irşad mevkiine geçtiler. İkinci halifesi Hârizmli Saîd Ata, üçüncü halifesi, Yesevî tarzındaki hikmetleri ve menkıbeleri ile Türkler arasında büyük bir şöhret ve nüfuz kazanan Süleyman Hakîm Ata’dır. Hakîm Ata Hârizm’de yerleşip irşada başladı, 1186 yılında vefat edince Akkurgan’a defnedildi. Hakîm Ata’nın en meşhur müridi Zengi Ata idi. Zengi Ata’nın başlıca müridleri ise Uzun Hasan Ata, Seyyid Ata, Sadr Ata ve Bedr Ata’dır. Yeseviyye silsilesi bilhassa Seyyid Ata ile Sadr Ata’dan gelmektedir.

Mürşidi Şeyh Yûsuf el-Hemedânî gibi Ahmed Yesevî de Hanefî bir âlimdir. Kuvvetli bir medrese tahsili görmüş, din ilimleri yanında tasavvufu da iyice öğrenmiştir. Bununla beraber devrinin birçok din âlim ve mutasavvıfı gibi belli bir sahada kalmamış, inandıklarını ve öğrendiklerini çevresindeki yerli halka ve göçebe köylülere anlayabilecekleri bir dil ve alıştıkları şekillerle aktarmaya çalışmıştır. Bir mürşid ve ahlâkçı hüviyetiyle onlara şeriat hükümlerini, tasavvuf esaslarını, tarikatının âdâb ve erkânını öğretmeye çalışmak, İslâmiyet’i Türkler’e sevdirmek, Ehl-i sünnet akîdesini yaymak ve yerleştirmek başlıca gayesi olmuştur. Bu öğreticilik vasıfları sebebiyle hikmetleri, bazılarınca lirizmden uzak ve sanat endişesi taşımadan söylenmiş şiirler olarak kabul edilmiştir. İslâm şeriatına ve Hz. Peygamber’in sünnetine sıkı sıkıya bağlı olan Ahmed Yesevî’nin şeriat ile tarikatı kolayca telif etmesi, Yesevîliğin Sünnî Türkler arasında süratle yayılıp yerleşmesinin ve daha sonra ortaya çıkan birçok tarikatlara tesir etmesinin başlıca sebebi olmuştur.

Ahmed Yesevî edebî şahsiyetinden ziyade fikrî şahsiyetiyle, tarihî hayatından ziyade menkıbevî hayatıyla Orta Asya Türk dünyasının en büyük ismidir. Onun gibi geniş bir sahada ve asırlarca tesirini devam ettirebilmiş bir başka şahsiyet gösterebilmek mümkün değildir.

Eserleri. Dîvân-ı Hikmet. Ahmed Yesevî’nin “hikmet”lerini içine alan mecmuanın adıdır. Dîvân-ı Hikmet nüshalarının muhteva bakımından olduğu kadar dil bakımından da önemli farklılıklar arzetmesi, bunların farklı şahıslar tarafından değişik yerlerde meydana getirildiğini açıkça göstermektedir. Bir kısmı kaybolan veya zamanla değişikliğe uğrayan hikmetler derlenirken araya aynı ruh ve ifadedeki yeni hikmetler de ilâve edilmiş, böylece gittikçe aslından uzaklaşılmıştır. Kime ait olursa olsun bütün hikmetlerin temelinde Ahmed Yesevî’nin inanç ve düşünceleri, tarikatının esasları bulunmaktadır. Hikmetler Türkler arasında bir düşünce birliğinin teşekkül etmesi bakımından çok önemlidir.

Ahmed Yesevî’ye izâfe edilen Fakrnâme ise Dîvân-ı Hikmet’in Taşkent (Hikmet-i Hazret-i Sultânü’l-ârifîn Hâce Ahmed b. İbrâhim b. Mahmûd İftihâr-ı Yesevî, 1312, s. 2-15) ve bazı Kazan baskılarında (meselâ, Sultânü’l-ârifîn Hâce Ahmed b. İbrâhim b. Mahmûd İftihâr-ı Yesevî, 1311, s. 3-17) yer almaktadır. Müstakil bir risâleden çok Dîvân-ı Hikmet’in mensur bir mukaddimesi durumunda olan Fakrnâme’nin Dîvân-ı Hikmet yazmalarının hiçbirinde bulunmaması, Ahmed Yesevî tarafından kaleme alınmadığını, daha sonra Dîvân-ı Hikmet’i tertip edenler tarafından yazılıp esere dahil edildiğini göstermektedir. Fakrnâme, metnin dil hususiyetlerinin ele alındığı geniş bir incelemeyle birlikte Kemal Eraslan tarafından yayımlanmıştır (TDED, XXII, s. 45-120).

HİLİM

الحلم

Akıllı ve kültürlü olmakla kazanılan, beşerî münasebetlerde hoşgörülü, bağışlayıcı ve medenî davranışlar sergilemeyi sağlayan ahlâkî erdem.

Müellif: MUSTAFA ÇAĞRICI

Klasik sözlüklerde, büyük ölçüde birbirinin tekrarından ibaret olan ve özellikle edebî-ahlâkî literatürdeki anlam genişliğiyle karşılaştırıldığında yetersiz olduğu anlaşılan tanımlarda hilim (hilm), “sabırlı ve temkinli, akıllı ve ağır başlı olmak” şeklinde açıklanmıştır (Lisânü’l-ʿArab, “ḥlm” md.; Tâcü’l-ʿarûs, “ḥlm” md.). Kelime, İslâm öncesi Arap edebiyatında da “akıl” anlamında kullanılmakta ve çok nâdir kimselerin ulaşabildiği veya önemini takdir ettiği bir meziyet sayılmaktaydı. Bazı kaynaklarda hilmin tanımı yapılırken sefeh ve cehl kavramlarının karşıtı olarak gösterildiği dikkate alınırsa bu kelimelerin anlamlarından hareketle hilmi daha iyi kavramak mümkün olur. İbn Manzûr sefehi, “Hilmin karşıtıdır; kök anlamı hafiflik ve harekettir; cehl (cahillik) demektir” şeklinde açıklamıştır (Lisânü’l-ʿArab, “sfh” md.). Buradaki cehl kelimesinin ilim veya mârifetin zıddı olmayıp zulüm, serkeşlik, saldırganlık, barbarlık gibi Câhiliye dönemindeki hâkim zihniyetin karakteristik yapısını oluşturan kavramları ifade ettiğini söylemek gerekir. Nitekim o dönemde yazılan şiirler incelendiğinde bu husus açıkça ortaya çıkar (Ebû Temmâm, s. 99, 304; Zevzenî, s. 178).

İslâm’dan önceki dönemin temel ahlâkî karakteri olan insanın gücüyle böbürlenmesi, kendine güvenmesi, otorite tanımaması, keskin bir şeref duygusu vb. hususlar cehl kavramı içinde mütalaa edilen huylardır (Izutsu, Kur’ân’da Allah ve İnsan, s. 204; daha geniş bilgi için bk. a.mlf., Kur’an’da Dinî ve Ahlâkî Kavramlar, s. 51-61). Aslında Kur’an’ın müşriklere yönelttiği eleştirilerin temelinde de onlardaki bu cehl ahlâkı vardır. Zira müşrikler sadece akılları yatmadığı için inkâr etmiyorlardı; aynı zamanda onlar gurur, kibir, inat ve saldırganlık gibi hoyrat duyguları ve kötü alışkanlıkları yüzünden İslâm’ın getirdiği eşitlik, kardeşlik, merhamet, sabır, tahammül, uzlaşma, barış gibi ilkeleri içlerine sindiremedikleri için inkârcılıkta direniyorlardı. Kur’an’da yer alan “hamiyyetü’l-câhiliyye” (Câhiliye küstahlığı; el-Feth 48/26) tabiri onların bu uzlaşmaz karakterini ifade eder. Buna göre hilme “ağır başlılık, sebat, akıllı ve uygarca davranış” anlamları verilebilir. Ebû Hayyân et-Tevhîdî hilmi “öfkesine hâkim olmak suretiyle düşünce dengesini koruma” şeklinde tarif etmektedir (el-İmtâʿ ve’l-muʾânese, III, 129). Râgıb el-İsfahânî de “öfke duygusunun coşkusundan nefsi koruma” biçiminde benzer bir tarif verdikten sonra kelimenin kökünde akıl anlamının bulunmadığını, ancak aklın sonuçlarından olduğu ve akıldan bağımsız düşünülemeyeceği için hilme de akıl dendiğini belirtir. İsfahânî’ye göre hilimden aklın eylem haline dönüşmesi kastedilmektedir. Zira bu erdem ancak bütün organların kötülüklerden korunmasıyla mükemmelleşir (el-Müfredât, “ḥlm” md.; a.mlf., eẕ-Ẕerîʿa, s. 342). Seyyid Şerîf el-Cürcânî, “öfkenin kabarması halinde itidal ve sükûneti koruma” şeklindeki kısa tanımıyla hilmin özellikle ahlâkî anlamına işaret etmiştir (et-Taʿrîfât, “ḥilim” md.). Tehânevî’nin tanımı da buna yakındır (Keşşâf, I, 381).

Râgıb el-İsfahânî, hilmin en uygun karşıtının “öfke ve nefretle saldırmak” anlamına gelen teẕemmür kelimesi olduğunu belirtir. Ancak birçok kaynakta hilmin karşıtı olarak kaydedilen sefeh ve cehlin aksine tezemmürün terim olarak yaygınlık kazandığı söylenemez. Hilim ayrıca gazab, gayz, suhf (zayıflık, âcizlik) gibi kelimelerin zıddı olarak da gösterilmekte veya böyle bir konumda kullanılmaktadır.

Kur’ân-ı Kerîm’de hilim “akıl” mânasında olmak üzere bir âyette çoğul şekliyle (ahlâm) geçmektedir (et-Tûr 52/32). Bunun dışında “hilim sahibi” anlamında halîm kelimesi esmâ-i hüsnâdan biri olarak on bir âyette yer almaktadır. Bunlardan altısı “gafûr” (bütün günahları bağışlayan), üçü “alîm” (çok iyi bilen), biri “ganî” (her şeyden müstağnî), biri de “şekûr” (az iyiliğe çok mükâfat veren) isimleriyle birlikte bulunur (bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, “ḥlm” md.). Tefsir ve kelâm kitaplarında esmâ-i hüsnâdan olan halîmin “çok sabırlı, günahkârları cezalandırmakta acele etmeyen” (meselâ bk. Eş‘arî, s. 530) veya “kullarının isyanından etkilenmeyen, günahkârlara gazap etmesi kendisini telâşa düşürmeyen, her işi olması gerektiği ölçüde yapan” (İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, “ḥlm” md.) anlamlarına geldiği belirtilir. İbn Hibbân el-Büstî, bu âyetlere dayanarak hilmin akıldan daha üstün bir erdem olduğunu, çünkü yüce Allah’ın Kur’an’da kendisini akılla değil hilimle nitelendirdiğini ifade eder (Ravżatü’l-ʿuḳalâʾ, s. 209). Bu görüşü Gazzâlî de tekrar etmiştir (İḥyâʾ, III, 179). Halîm ayrıca iki âyette Hz. İbrâhim’in (et-Tevbe 9/114; Hûd 11/75), bir âyette Hz. İsmâil’in (es-Sâffât 37/101) sıfatı olarak yer almakta, bir âyette de (Hûd 11/87) düşmanlarının Hz. Şuayb ile alay etmek için onu halîm diye niteledikleri bildirilmektedir.

Hadislerde hilim kelimesi hem “akıl” hem de “ağır başlılık, yumuşaklık” anlamında geçmektedir (bk. Wensinck, el-Muʿcem, “ḥlm” md.). Hz. Peygamber, hemen bütün hadis mecmualarında ve edebî-ahlâkî mahiyetteki antolojik eserlerde yer verilen bir hadisinde Eşec el-Abdî adlı sahâbîyi överken şöyle demiştir: “Sende Allah’ın sevdiği iki haslet vardır; bunlardan biri hilim, diğeri de teennîdir” (Müslim, “Îmân”, 25, 26; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 148, 149). İbnü’l-Esîr’e göre bu hadisteki hilim “akıl”, teennî de “kararlılık, acelecilikten sakınma” anlamına gelir (en-Nihâye, “ḥlm” md.). Aynı müellif, Resûl-i Ekrem’in, namazda imam olduğu sırada arkasında duracak kimselerde aradığı şartları ifade eden “ülü’l-ahlâm ve’n-nühâ” şeklindeki sözünü “zevü’l-elbâb ve’l-ukūl” olarak açıklamış; bununla da cemaat içinde en bilgili, yetişkin, olgun ve ibadet kültürüne sahip kişileri anlatmak istemiştir. Dârimî’nin naklettiği (“Muḳaddime”, 29) ve hadîs-i kudsî olduğu anlaşılan bir sözde “halîmi bile hayrette bırakan bir fitne”den söz edilmekte olup buradaki hilimden de akıl kastedilmiştir. Ebû Dâvûd’un es-Sünen’inde “Kitâbü’l-Edeb”in ilk babı “el-Hilm ve ahlâku’n-nebî” başlığını taşır. Bu başlık, Resûlullah’ın ahlâkının temelini hilmin oluşturduğunu ima eder. Burada onun hoşgörüsünü, affediciliğini ve sabrını anlatan hadisler yer alır. Ayrıca hadis mecmualarında, İslâm âlimlerince hilmin kapsamında gösterilen akıl, basiret, kararlılık, öfkesine hâkim olma, affetme, hoşgörü, sabır, vakar, rıfk gibi ahlâkî erdemlere dair pek çok hadis bulunmaktadır. Buhârî’nin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’indeki bir rivayette geçen (“Ḥudûd”, 31) ve Hz. Ömer’in hilâfete kendisinden daha lâyık olduğunu düşündüğü Hz. Ebû Bekir hakkında söylediği, “O benden daha halîmdir” şeklindeki sözde halîm “akıllı, deneyimli, olgun” anlamına gelir. Müslim’in el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’indeki bir rivayete göre (“Fiten”, 35, 36) Amr b. Âs, Bizans toplumunun sosyal çalkantılar karşısındaki akıllı, basiretli ve soğukkanlı tutumunu, “Onlar fitne durumunda insanların en halîmidir” cümlesiyle ifade etmiştir.

Hilim kavramı Kur’ân-ı Kerîm’de ahlâkî anlamda çok az geçtiği, hadislerde de sıkça kullanılmadığı halde belli başlı İslâmî kaynaklarda Müslümanlığın en temel erdemi veya bu erdemlerden biri olarak zikredilmiştir. Kur’an’da az kullanılması ise çok zor kazanılabilecek ölçüde değerli, yüksek ve ideal bir fazilet olduğu şeklindeki bir sebebe bağlanmıştır. Nitekim belki de ilk defa olmak üzere Hasan-ı Basrî (ö. 110/728), “Allah Teâlâ peygamberleri bile en az hilim sıfatıyla nitelemiştir” derken bu kavramın Kur’an’da neden az yer almış olduğuna da işaret etmiş bulunmaktadır (Meydânî, I, 211). Meydânî’ye göre Hasan-ı Basrî bu sözüyle, hilmin peygamberlerde bile az rastlanabilen çok yüksek bir erdem olduğunu anlatmak istemiştir. Bu görüşe katılan Câhiz de şöyle demektedir: “Yüce Allah sâlih kullarını uzun uzun övdüğü halde onları nâdiren hilimle vasıflandırmıştır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de bunun sadece iki yerde (iki peygamber hakkında: et-Tevbe 9/114; Hûd 11/75; es-Sâffât 37/101) geçtiğini görüyoruz” (Pellat, Risâle fi’l-ḥilm, s. 26). İbn Hibbân el-Büstî de hilmin Kur’an’da az kullanılmasını bu erdemin nefasetine ve kadrinin yüksekliğine delil olarak gösterir (Ravżatü’l-ʿuḳalâʾ, s. 209). Bununla birlikte Toshihiko Izutsu’nun belirttiği gibi Kur’an’da baştan sona kadar hilim ruhu mevcuttur (Kur’ân’da Allah ve İnsan, s. 204). Zira insanlarla olan ilişkilerde ihsanla, adaletle hareket etme, zulümden kaçınma, şehvet ve ihtiraslarına gem vurma, kibir ve gururdan sakınma hilim ruhunun belirtileridir.

Özellikle Ignaz Goldziher’den itibaren şarkiyatçılar İslâm ahlâkının, dolayısıyla müslümanın karakterini belirleyen temel erdemin tesbitine çalışmışlar ve nihayet bunun hilim olduğu kanaatine varmışlardır. Zira bu araştırmacılara göre Câhiliye döneminde çok az insan bu faziletin kıymetini takdir ederken İslâm dini bunu ahlâkî ve içtimaî alanda bütün müslümanlara yaymayı ve bu suretle onları belli başlı niteliği saldırganlık, barbarlık ve çatışma olan Câhiliye toplumundan farklı kılmayı amaçlamıştır (Pellat, Risâle fi’l-ḥilm, s. 152; Goldziher, s. 207-208). Kur’an ve hadisler yanında Abdullah b. Mukaffa‘ın el-Edebü’l-kebîr’inde, daha sonra İbn Kuteybe’nin ʿUyûnü’l-aḫbâr’ında, Câhiz’in başta el-Meḥâsin ve’l-eżdâd, el-Beyân ve’t-tebyîn olmak üzere çeşitli eserlerinde ve diğer birçok kaynakta verilen bilgiler, hilmin pek çok erdemi kapsayan bir İslâm ahlâkı kavramı olduğunu göstermektedir. Bu eserlerde Lokman, Ahnef b. Kays, Muâviye b. Ebû Süfyân, Halife Me’mûn gibi hilimleriyle ün kazanmış simaların “hulemâü’l-Arab” diye anılması da İslâm ahlâk kültüründe bu fazilete verilen önemi yansıtır (geniş bilgi için bk. Pellat, Risâle fi’l-ḥilm, s. 83-127).

Kaynaklarda hilim biri zihnî, diğeri ahlâkî olmak üzere iki anlamda geçmektedir. Zihnî hilim akıl demektir. Câhiz, “Hilim kelimesi ilmi ve hazmi (ihtiyat, tedbirli olma) içine alan kapsamlı bir isimdir” diyerek ilmi de hilmin içinde göstermiştir (el-ʿOs̱mâniyye, s. 97). Bu anlamdaki hilim ahmaklık, sefahat (beyinsizlik) ve cahilliğin karşıtı olarak gösterilir. Buna göre hilim sahibi insanın bir özelliği akıllı ve bilgili olmak, ahmaklıktan, sefahatten ve cahillikten uzak bulunmaktır. “Onlara bunu akılları mı emrediyor?” meâlindeki âyet (et-Tûr 52/32) dolaylı olarak müslümanlara aklın irşadına uymayı, akıllı davranmayı, ahmak, beyinsiz ve cahil olmaktan uzak durmayı gerekli kılmaktadır. Bu âyetin devamındaki, “Yoksa onlar sınır tanımayan (tâğî) bir kavim midir?” ifadesinden anlaşıldığına göre hilimde tuğyanın karşıtı olan bir anlam da vardır. Buna göre akıllı insan azgınlık yapmaz, haddi aşmaz, öfkeye kapılıp kendinden geçmez. Böylece Kur’ân-ı Kerîm’de çok sık tekrar edilen “akıl etme, bilme, tefekkür, tedebbür, itibar, nazar (düşünme)” gibi zihnî faaliyetlerle hilim erdemi arasındaki bağlantı da ortaya çıkmakta, ayrıca İslâm’ın bir hilim dini, yani -kelimenin İslâm’a özgü anlamıyla- akıl ve bilgi dini olduğu anlaşılmaktadır.

Hilmin ahlâkî ve amelî gelişmişliği ifade eden mânasına gelince, İbn Sînâ ʿİlmü’l-aḫlâḳ adlı risâlesinde (Tisʿu resâʾil, s. 108) bu anlamdaki hilmin altında şu faziletleri sıralar: Öfkeyi yenme, kerem (cömertlik, onurlu davranış), hoşgörü, af, gönül zenginliği, tahammül, kararlılık, kin gütmeme. Çeşitli kaynaklarda bunlara sabır, sekînet, vakar, ihtiraslara ve diğer bencil duygulara hâkimiyet gibi daha birçok fazilet eklenmektedir. Mâverdî’nin hilmi “huyların en yücelerinden” diye nitelemesi (Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn, s. 245), Câhiz’in de, “Asıl övgüye değer olan hilimdir ve asıl yerilmesi gereken de cehalettir; hilim aklın otoritesidir, tutkulara hâkimiyettir” şeklindeki ifadesi (Resâʾilü’l-Câḥiẓ, I, 103) hilmin hem kapsamını hem de önemini belirtir.

Zihnî mânadaki hilimle ahlâkî mânadaki hilim birbiriyle ilgisiz değildir. Zira akıllı, bilgili ve basiretli insan sabırlı, ağır başlı, bağışlayıcı, vakarlı, kararlı, nefsine hâkim, kötülüğü iyilikle karşılayabilen, kışkırtmalara kapılmayan bir ahlâkî karaktere sahip olabilir. İbnü’l-Mukaffa‘ın tam ve hakiki hilmi gerçek bir üstünlük ve kuvvet olarak görmesinin de (aş.bk.) bu erdemin akıl-eylem bütünlüğü ile kazanılmış olmasından ileri geldiği düşünülebilir.

İslâmî literatürde hilmin kapsamı içinde gösterilen faziletler hakkında pek çok âyet ve hadis vardır. Gazzâlî İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’inde (III, 177), bir âyette geçen “rabbânîler olunuz” (Âl-i İmrân 3/79) ifadesini “halîm ve bilgili kimseler olunuz” şeklinde yorumlamıştır. İbn Hibbân el-Büstî bu yorumu Hasan-ı Basrî’ye nisbet eder (Ravżatü’l-ʿuḳalâʾ, s. 101). Gazzâlî’nin aynı yerde verdiği bilgiye göre Atâ b. Ebû Rebâh, “Onlar yeryüzünde hevn ile yürürler” (el-Furkān 25/63) âyetindeki “hevn” kelimesini de “hulemâ’” şeklinde açıklamıştır (krş. Taberî, XIX, 22). Buna göre âyetin meâli şöyledir: “Rahman olan Allah’ın -mümin- kulları yeryüzünde halîm olarak -vakar ve teennî ile- yürürler.” Hasan-ı Basrî de bu âyetin devamındaki, “Cahiller onlara sözlü sataşmada bulunduğunda, ‘Selâm!’ derler” ifadesini, “Onlar halîm insanlardır; kendilerine karşı cahilce ve küstahça davrananlara cahillik ve küstahlıkla karşılık vermezler” sözleriyle açıklamıştır. İçlerinde hilim kelimesi geçmemekle birlikte anlamları bakımından hilim erdeminin İslâm ahlâkındaki yerini ve önemini ifade eden yüzlerce âyete örnek olarak şu âyetler zikredilebilir: “Onlar öfkelendikleri zaman bile affederler” (eş-Şûrâ 42/37); “Her kim sabreder ve bağışlarsa bilsin ki bu tutum davranışların en soylusu, en olumlusudur” (eş-Şûrâ 42/43); “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır” (el-Bakara 2/263); “Müslümanlar affetsinler, hoşgörülü olsunlar. Allah’ın sizi bağışlamasını istemez misiniz?” (en-Nûr 24/22); “Af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden uzak dur” (el-A‘râf 7/199); “Rabbinizin bağışına, takvâ sahipleri için hazırlamış olduğu, genişliği göklerle yer kadar olan cennete koşun. O takvâ sahipleri ki bollukta da darlıkta da Allah rızâsı için mallarını harcarlar; öfkelerini yenerler ve insanları affederler. Allah da böyle güzel davranışta bulunanları sever” (Âl-i İmrân 3/133-134); “İyilikle kötülük bir değildir. Sen kötülüğü en güzel bir tutumla karşıla. O zaman göreceksin ki seninle aranızda düşmanlık bulunan kimse candan bir dost olmuştur” (Fussılet 41/34). Son âyet, sevginin oluşmasında ve dolayısıyla sosyal barışın sağlanmasında hilim erdeminin rolünü göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Zira burada, hilim ruhunu yansıtan en saygın davranışlardan biri olan kötülüğe karşı iyilikle mukabelede bulunma düşmanı bile dost yapan bir güç olarak değerlendirilmiştir. İbnü’l-Mukaffa‘ hilmin bu gücünü şöyle anlatır: “Sakın sana iftira edene öfke ve intikam duygusuyla karşılık verme. Hilim ve vakar içinde güzel cevap ver. Hiç şüphen olmasın ki üstünlük ve kuvvet daima halîm olanındır” (el-Edebü’l-kebîr, s. 45-46).

Hilim sabır, sekînet ve vakardır; öfkeye, ihtiraslara ve diğer bencil duygulara hâkimiyet, ağır başlılık ve yumuşak huyluluktur; fakat asla güçsüzlük ve onursuzluktan kaynaklanan bir zillet ve acz kabul edilmemelidir. Gazzâlî’nin aktardığı bir söze göre halîm haksızlığa uğrayınca sabreden, gücü yetince de intikam alan kimse değildir; asıl halîm haksızlığa katlanan, gücü yetince de affedebilen kişidir (İḥyâʾ, III, 184). Esasen hilmin, yukarıda işaret edilen âyetlerde “gafûrun halîm, alîmün halîm, ganiyyün halîm” şeklindeki ifadelerle Allah’a nisbet edilmesi de bunu gösterir. Zira Allah hem bağışlama gücüne sahip, bilgili ve müstağni hem de halîmdir. Şu halde Kur’ânî anlamda hilim bilgisizlik, basiretsizlik, ahmaklık veya âcizlik sebebiyle sabırlı, tahammüllü, ağır başlı olmayı ifade etmez; aksine insanın akıl, zekâ, bilgi, tecrübe gibi zihnî yeteneklere, bedenî ve malî imkânlara sahip olması yanında sabır, af, hoşgörü, nefse hâkimiyet, öfkeyi yenme, tahriklere kapılmama, teennî ve vakar gibi amelî erdemleri şahsında birleştirmesiyle ulaşılan bir kişilik yapısıdır. Hz. Peygamber’e de zengin kimselerin hilmini takdir eden bir söz isnat edilmiştir (a.g.e., III, 178). Yine ona nisbet edilen bir rivayette, “Eğer hasmından daha güçlü isen onu bağışlayarak güçlü olmanın şükrünü öde” denilmektedir (Mâverdî, s. 245). Hz. Ömer’e atfedilen bir sözde de Allah nezdinde devlet başkanının hilminden, rıfkından ve yumuşaklığından daha değerli bir erdem bulunmadığı belirtilir (Pellat, Risâle fi’l-ḥilm, s. 39-40). Bu son rivayetler, sıhhatleri kesin olmamakla birlikte İslâmî kaynakların hilme bakışını yansıtması bakımından önem taşımaktadır. Tâbiîn döneminin İran asıllı şairlerinden Sâlim b. Vâbisa’nın, “Hilmin bir türü vardır ki zillettir, onu sen de bilirsin; asıl fazilet kudretten doğan hilimdir” (Ebû Temmâm, s. 190) anlamındaki beyti, Emevî Halifesi Ömer b. Abdülazîz’in, “Hilmin ilimle, affın kudretle birleşmesi sonucunda ulaşılan faziletten daha üstün bir fazilet yoktur” (Câhiz, el-Beyân ve’t-tebyîn, I, 175) sözü ve özellikle Câhiz’in hilmi “sahîf” (zayıf, âciz) kelimesinin karşıtı olarak kullanması (el-ʿOs̱mâniyye, s. 193), hilmin cahillik ve güçsüzlükten kaynaklanan bir fazilet olmadığını gösterir. İbn Hazm da ancak muktedir olduğu halde sabır ve hoşgörüyle davrananların halîm sayılabileceğini ifade eder (el-Aḫlâḳ ve’s-siyer, s. 27); ayrıca yaptığı kötülükten dolayı üzüntü duyup özür dileme olgunluğunu göstermeyenlere katlanmanın hilim değil zillet olduğunu ileri sürer. İbn Ebû Şihâb ed-Dabbî’nin, “Eğer hilmin cehline galip gelmezse düşmanlarının sürekli olarak artan saldırı ve tehdidi altında bulunursun” (Ebû Temmâm, s. 201) anlamındaki beytinde de görüldüğü gibi İslâmî literatürde hilim ihtiyatlı ve akıllıca davranışı ifade eden bir konumda kullanılmaktadır. Mâverdî’nin naklettiği bir özdeyişte (Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn, s. 247) bu yaklaşım, “Hilim sıkıntılara karşı bir perdedir” şeklinde özetlenmiştir. İbn Hazm da hilmin düşmanlarla kaynaşmak değil onlarla tedbiri elden bırakmadan barışçı ilişkileri sürdürmek olduğunu belirtir (el-Aḫlâḳ ve’s-siyer, s. 80).

Kur’an ahlâkını en iyi kavrayan ve yaşayanlardan biri olarak tanınan Hasan-ı Basrî’ye isnat edilen (Gazzâlî, III, 166) ve hilmin kapsadığı başlıca faziletleri vurgulayan şu sözleri Kur’an ve Peygamber ahlâkının bir özeti saymak mümkündür: “Müslüman dininde güçlü, kararlı ve yumuşak olan kişidir; imanı sağlam, bilgili ve halîm, zeki ve merhametlidir; hem haklı hem bağışlayıcı, hem zengin hem tutumludur; hasta olduğunda tahammüllü, güçlü ve iyilik severdir; arkadaşlığın ve dostluğun sıkıntılarına katlanır, zorluklara sabreder; öfkesine mağlûp olmaz, gurur ve kibre kapılmaz, ihtiraslarına yenilmez; midesi yüzünden şerefsizlik yapmaz; hırsı yüzünden küçülmez; basit hedeflerle yetinmez; mazluma yardım eder, zayıfa acır; cimrilik yapmaz, israf etmez; kendisine kötülük edeni bağışlar, cahili hoş görür; nefsi sıkıntıda olsa da herkes kendisinden faydalanır.”

04 Mart 2026 Çarşamba İmsak–İftar Saatleri

Aşağıdaki saatler Diyanet Namaz Vakitleri verilerinden derlenmiştir.

Konya ve Seçili İlçeler

  • Konya Merkez: İmsak 05:51 – İftar 18:53
  • Selçuklu: İmsak 05:51 – İftar 18:53
  • Meram: İmsak 05:51 – İftar 18:53
  • Ereğli (Konya): İmsak 05:45 – İftar 18:47
  • Akşehir: İmsak 05:55 – İftar 18:57
  • Beyşehir: İmsak 05:54 – İftar 18:56
  • Seydişehir: İmsak 05:54 – İftar 18:56
  • Cihanbeyli: İmsak 05:49 – İftar 18:50
  • Kulu: İmsak 05:48 – İftar 18:50

Çevre İller (Örneklem)

  • Aksaray: İmsak 05:44 – İftar 18:46
  • Karaman: İmsak 05:48 – İftar 18:50
  • Ankara: İmsak 05:48 – İftar 18:50
  • Antalya: İmsak 05:59 – İftar 19:01

Büyükşehirler (Seçili)

  • İstanbul: İmsak 06:03 – İftar 19:05
  • İzmir: İmsak 06:12 – İftar 19:14
  • Bursa: İmsak 06:03 – İftar 19:05
  • Adana: İmsak 05:40 – İftar 18:42
  • Gaziantep: İmsak 05:32 – İftar 18:34
  • Diyarbakır: İmsak 05:20 – İftar 18:22
  • Trabzon: İmsak 05:20 – İftar 18:22

Dünyadan Önemli Merkezler (Seçili)

  • Mekke: İmsak 05:25 – İftar 18:33
  • Medine: İmsak 05:26 – İftar 18:32
  • Londra: İmsak 04:49 – İftar 17:52
  • Kudüs: İmsak 04:42 – İftar 17:46

Van İftar Menüsü ve Ana Yemek Tarifi (04 Mart 2026)

Menü Önerisi (Van Mutfağı)

  • Ayran Aşı (soğuk/ılık çorba)
  • Keledoş (ana yemek)
  • Otlu peynirli mevsim salatası
  • Van çöreği veya tandır ekmeği
  • Tatlı: Sütlaç / un helvası (hafif porsiyon)
  • İçecek: Ayran / hoşaf

Van için 04 Mart 2026: İmsak 05:07 – İftar 18:09

Keledoş Tarifi (Ana Yemek)

Malzemeler (6 kişilik):

  • 300–400 g kuşbaşı et (tercihen kuzu)
  • 1 su bardağı nohut (önceden ıslatılmış)
  • 1 su bardağı aşurelik buğday (yarma)
  • 1 büyük soğan
  • 3–4 yemek kaşığı süzme yoğurt
  • 1 yemek kaşığı un (terbiye için)
  • 1–2 yemek kaşığı tereyağı
  • Tuz, karabiber
  • (Varsa yöresel dokunuş) kurut/kurutulmuş yoğurt veya yabani otlar (mevsime göre)

Yapılış:

  1. Nohut ve buğdayı ayrı ayrı haşlamaya yakın kıvama gelene dek pişirin (nohut bir gece ıslatılırsa hızlanır).
  2. Tencerede soğanı tereyağıyla kavurun, eti ekleyip mühürleyin. Üzerini geçecek kadar su ekleyip et yumuşayana kadar pişirin.
  3. Et pişince tencereye haşlanmış nohut ve buğdayı alın; tuz-karabiberle dengeleyin. Kıvamı gerekiyorsa sıcak suyla ayarlayın.
  4. Terbiye: Süzme yoğurt + un + bir kepçe sıcak suyu çırpın; kesilmemesi için tencereye yavaş yavaş ekleyin.
  5. 5–10 dakika kısık ateşte kaynatmadan (taşırmadan) kıvamı oturtun.
  6. Üzerine isterseniz ayrı tavada kızdırılmış tereyağı gezdirerek servis edin.

Servis notu: Keledoş; iftarda “doyurucu ama dengeli” bir ana yemek olur. Yanına salata ve ekmekle menü tamamlanır.

 

Ramazan’ın 13. Günü: Ayet, Hadis, Dua, Maneviyat, İftar Menüsü, İmsak ve İftar Vakitleri

Mübarek Ramazan’ın 13. gününe ulaşmanın huzurunu yaşarken, bu mübarek vakitlerin bize hatırlattığı en temel hakikatlerden biri doğruluk ve kardeşliktir. Kur’ân’ın açık çağrısı ve Efendimiz’in (s.a.v.) beyanı, insanı ayakta tutan ahlâkın özünü ortaya koyar: Doğruluk insanı iyiliğe, iyilik ise ebedî kurtuluşa götürür. Yalan ise kalbi karartır, toplumu çürütür ve insanı felakete sürükler.

Bugün, hem ferdî hayatımızda hem de ümmet bilincinde en çok ihtiyaç duyduğumuz şey; hakikate sadakat, zulme karşı dirayet ve mü’minler arasında sarsılmaz bir kardeşlik hukukudur. Zira vahdet rahmeti çağırır; ayrılık ise fitneye kapı aralar. Ramazan, yalnızca oruçla nefsimizi terbiye ettiğimiz bir ay değil; aynı zamanda kalplerimizi arındırdığımız, kin ve hasedi terk ettiğimiz, birbirimize omuz verdiğimiz bir diriliş mevsimidir.

Bu vesileyle 13. günün mesajı; doğrulukta sebat, kardeşlikte sadakat ve duada samimiyet çağrısıdır. Rabbimiz, bizleri sıddîkların yolundan ayırmasın; kalplerimizi birleştirsin ve bu mübarek günleri hayra, birliğe ve dirliğe vesile kılsın.

Mübarek Ramazan’ın 13. Günü

Hadis-i Şerif

“Şüphesiz doğruluk iyiliğe götürür; iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında sıddîk (dosdoğru) diye yazılır. Yalancılık kötülüğe götürür; kötülük de cehenneme götürür. Kişi yalan söyleye söyleye Allah katında kezzâb (çok yalancı) diye yazılır.”

Âyet-i Kerîme

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.
Yahudiler, “Allah’ın eli bağlıdır” dediler. Söyledikleri söz yüzünden kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Hayır; O’nun iki eli de açıktır, dilediği gibi verir. Andolsun ki sana Rabbinden indirilen (Kur’ân), onlardan çoğunun azgınlığını ve inkârını artıracaktır. Biz de onların arasına kıyamete kadar sürecek düşmanlık ve kin saldık. Ne zaman savaş için bir ateş yakmışlarsa Allah onu söndürmüştür. Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışırlar. Allah bozguncuları sevmez.

Allah (c.c.) ne güzel söyledi.
(Mâide Sûresi, 64. Âyet)

Hadis Kaynağı

Allah Resûlü Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurdu:
“Şüphesiz doğruluk iyiliğe götürür; iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında sıddîk diye yazılır. Yalancılık kötülüğe götürür; kötülük de cehenneme götürür. Kişi yalan söyleye söyleye Allah katında kezzâb diye yazılır.”

Allah Resûlü (s.a.v.) ne güzel söyledi.
(Buhârî, Edeb, 69; Müslim, Birr, 103-104)

Dua

Ey âlemlerin Rabbi olan Yüce Allah’ım… Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) Senin hak ve son peygamberindir. Bugün O’nun ümmeti olarak yalvarıyoruz: Bizleri zalimlerin insafına bırakma.

Allah’ım; Resûl-i Kibriyâ’nın yüzü suyu hürmetine zalimlerin zulmünü boşa çıkar, zulmü ortadan kaldır.

Müslümanlara akıl, fikir, feraset; birlik ve dirlik ver.
Kutsal kıldığın bu mübarek Ramazan ayı hürmetine Müslüman kardeşlerimizi muhafaza eyle. Kardeşlerimize, zalimin zulmünü bitirecek güç ve kuvvet ihsan eyle.

Âmin.

Zikir

Her an ve her nefes, mîzân dolusunca, ilâhî ilmin çokluğu nisbetinde, Allah’ın râzı olacağı şekilde, nîmetler sayısınca ve Arş ağırlığınca “Sübhânallahi ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallahu vallahu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm: Allah’ı tesbih ederim, hamd O’na mahsustur, Allah’tan başka ilâh yoktur, Allah en büyüktür, güç ve kuvvet ancak yüce ve büyük olan Allah’ın yardımıyladır” derim.

Allah’ım, her an ve her nefes, Allah’ın ilmine dâhil olan şeyler adedince Efendimiz Muhammed’e ve âline salât u selâm eyle ve onları mübârek kıl.

Sen’i tesbih ederim ey yüceler yücesi Azîm. Sen’i tesbih ederim ey kerem sahibi Kayyûm. Sen’i tesbih ederim ey Kâdir. Sen’i tesbih ederim ey Muktedir. Sen’i tesbih ederim ey gizli ve açık her şeyi bilen. Bizi kendi elinle (büyük bir ihtimamla) yarattın ve bizi yarattıklarının pek çoğundan üstün kıldın. Sana hamd olsun ey Rabbimiz, Sen hayır ve bereketi çok olansın ve çok yücesin. Sen’den bizi mağfiret etmeni istiyoruz ve Sana yönelip tevbe ediyoruz.

Allah’ım Sen Evvel’sin, Sen’den önce hiçbir şey yoktur, Sen Âhir’sin, Sen’den sonra da hiçbir şey yoktur. Sen vezîri ve yardımcısı olmayan Kâdir’sin. Sen müşâviri olmayan Müdebbir’sin, her şeyi düzenler yönetirsin. Allah kudretiyle istediği her şeyi yapar. İzzetiyle istediği her şeye hükmeder.

Abbas b. Mirdâs b. Ebî Âmir (k.s.)

Abbas b. Mirdâs, şairliği ve cesaretiyle tanınan sahabelerdendir. Künyesi Ebü’l-Heysem Abbas b. Mirdâs b. Ebî Âmir es-Sülemî olarak zikredilir.

Hayatı hakkında kaynaklarda sınırlı bilgi vardır. Bunun sebeplerinden biri, savaş ve seferler dışında Medine’de uzun süre kalmayıp çoğunlukla kabilesinin yanında bulunmasıdır. Doğum yeri ve tarihi kesin olarak bilinmediği gibi, vefatı hakkında da net kayıtlar yoktur.

Câhiliye döneminde cesur ve güçlü oluşuyla tanınan Abbas’ın içkiyi kendisine haram kıldığı ve içmediği rivayet edilir. Babası Mirdâs’ın “Dımâr” adlı puta bağlı olduğu ve oğlundan da bunu istediği, hatta vefatından önce bu yönde vasiyette bulunduğu nakledilir.

Abbas, kabilesinden topladığı dokuz yüz kişilik bir kuvvetle Mekke’nin fethine katılmış; ardından Huneyn Savaşı’nda da kabilesinin birliklerinin başında yer almıştır. Huneyn sonrası ganimetlerin dağıtımı sırasında, kalpleri İslâm’a ısındırılacak kimselere (müellefe-i kulûb) fazla pay verilmesi üzerine rahatsızlığını bir şiirle dile getirmiş; bunun üzerine kendisine daha fazla ganimet verilmesi emredilmiş ve o da müellefe-i kulûb arasında değerlendirilmiştir.

Kaynaklarda geçen bir rivayette, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) şiiri duyduktan sonra Bilâl-i Habeşî’ye (r.a.) “dilini kes” buyurduğu, bunun ise bir ikaz ve tedip maksadı taşıdığı; Abbas’ın bunu literal anlayıp endişelendiği, sonrasında kendisine elbise ve develer verilerek razı edildiği aktarılır.

Bir dönem, annesinin yanında kalması istenerek bir sefere katılmasına izin verilmediği; anne-baba rızasının önemine dair çeşitli tavsiyelerle birlikte anıldığı rivayet edilir.

Şairliğiyle öne çıkan Abbas, özellikle savaşlarda müminlerin cesaretini artıran şiirler okumuştur. Şiirlerinin derlendiği Divanının tertip edildiği, bazı şiirlerinin günümüze ulaştığı ve farklı isimlerce neşredildiği kaynaklarda yer alır.

Abbas’ın Resûlullah’ın (s.a.v.) yanında uzun süre bulunmaması sebebiyle rivayet ettiği hadis sayısı da sınırlı kalmış; dört hadis rivayet ettiği belirtilmiştir. Hz. Ömer (r.a.) döneminde Basra’ya gidip yerleştiği, Hz. Osman (r.a.) döneminde vefat ettiği nakledilir; ancak vefat tarihi kesin değildir.

HARAKĀNÎ

الخرقاني

Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed (Ca‘fer) el-Harakānî (ö. 425/1033)

Şathiyeleriyle tanınan mutasavvıf.

Müellif: SÜLEYMAN ULUDAĞ

Bistâm’ın kuzeyindeki Harakān köyünde çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Hicrî yıl hesabıyla yetmiş üç yaşında vefat ettiğine göre 352’de (963) doğmuş olmalıdır. Kaynaklarda ümmî olduğu, Bâyezîd-i Bistâmî’nin (ö. 234/848 [?]) mânevî bir işareti üzerine Kur’an okumaya başladığı kaydedilmektedir (Attâr, s. 673). Harakān’dan Bistâm’a gidip Bâyezîd’in türbesini ziyaret eden Harakānî’nin Bâyezîd-i Bistâmî’nin ruhaniyetiyle terbiye edildiği (bk. ÜVEYSÎLİK) ve şeyhinin Bâyezîd olduğu kabul edilir. Harakānî’nin Bâyezîd ile ilişkileri hakkında bazı menkıbeler de anlatılmaktadır. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin naklettiği bir menkıbeye göre Bâyezîd Harakān’dan büyük bir velî çıkacağını önceden haber vermişti (Gölpınarlı, IV, 261-272).

Bâyezîd’in tasavvuf tarzını benimseyen Harakānî’nin Hakk’a ermek için zor riyâzetlere, çetin mücâhede ve çilelere katlandığı bilinmektedir. Bazı kaynaklar Ebü’l-Abbas el-Kassâb’ın müridi olduğunu, Kassâb’ın onun hakkında, “Benden sonra ziyaretçilerim ona yönelecekler” dediğini kaydeder (Hücvîrî, s. 102; Câmî, s. 298). Harakānî’yi şeyhi Kassâb ile mukayese eden Herevî onun mertebesini şeyhinin mertebesinden daha yüksek bulur (Ṭabaḳāt, s. 373).

Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr’ın Harakānî’yi ziyarete gittiğinde meclisinde susmayı tercih ettiği, “Neden konuşmuyorsun?” sorusuna, “Bir hususta iki tercümana gerek yok” (Hücvîrî, s. 103) diye cevap verdiği nakledilir. Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr’ı bast, kendini kabz ehli olarak nitelendiren Harakānî’nin Ebû Saîd’in büyük önem verdiği semâ ve rakstan hoşlanmaması aralarında meşrep farkı bulunduğunu gösterir. Harakānî, hırka ve seccade gibi tasavvufun şeklî unsurlarına önem vermezken Ebû Saîd’in tekkesinde bunlara değer verilmesi bu meşrep farkından ileri gelmektedir.

Eserinde Harakānî’ye geniş yer ayıran Attâr, Abdülkerîm el-Kuşeyrî’nin, “Harakān’a gittiğimde Ebü’l-Hasan’ın heybeti ve haşmeti bana o kadar tesir etti ki dilim tutuldu” (Tezkiretü’l-evliya, s. 676) dediğini nakleder. Ancak şer‘î hükümlere bağlılığı ile tanınan Kuşeyrî’nin er-Risâle’sinde bir sözü dışında Harakānî’ye yer vermediği dikkate alınırsa ondan fazla hoşlanmadığı anlaşılır. Harakānî’nin vaaz ve nasihatlerini, bazı sözlerini, münâcât ve menkıbelerini ihtiva eden ve tek nüshası British Museum’da bulunan (Or., nr. 249) Nûrü’l-ʿulûm’u ile Attâr’ın Teẕkiretü’l-evliyâʾ adlı eserinde onun birçok şathiyesi nakledilir. Baklî, şathiyeleri itibariyle daha çok Bâyezîd-i Bistâmî’ye benzeyen Harakānî’nin bir şathiyesini yorumlamıştır (Şerḥ-i Şaṭḥiyyât, s. 317). Herevî de şeyhi Harakānî’nin, “Sûfî mahlûk değildir” şeklindeki bir şathiyesini aktarır ve bunun yorumunu yapar (Ṭabaḳāt, s. 628). Aynı söz Necmeddîn-i Dâye tarafından da şerhedilmiştir. Attâr, İbn Sînâ ve Gazneli Mahmud’un onu ziyaret etmek için Harakān’a geldiklerini kaydeder.

Nakşibendiyye silsilesinde önemli bir yer verilen ve Üveysîliği üzerinde özellikle durulan Harakānî, Aynülkudât el-Hemedânî, Necmeddîn-i Dâye, Attâr, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi büyük mutasavvıfları derinden etkilemiş, 10 Muharrem 425 (5 Aralık 1033) tarihinde vuku bulan ölümünden sonra da etkisi uzun süre devam etmiştir.

Kazvînî (ö. 682/1283), Harakānî’nin kabrinin Bistâm yakınlarındaki Harakān’da bulunduğunu, onu ziyaret edeni şiddetli bir kabz halinin istilâ ettiğini söyler (Âs̱ârü’l-bilâd, s. 363). VIII. (XIV.) yüzyılda Bistâm’ı ziyaret eden İbn Battûta şehre gelince Bâyezîd-i Bistâmî’nin zâviyesinde kaldığını, Harakānî’nin kabrinin de bu şehirde olduğunu bildirir (er-Riḥle, I, 433). Evliya Çelebi, Kars Kalesi’nin III. Murad devrinde Lala Mustafa Paşa tarafından tamir edildiğini anlatırken bir askerin paşaya aktardığı rüyasını nakleder. Buna göre asker paşaya, rüyasında gördüğü yaşlı bir zatın kendisinin Harakānî olduğunu ve makamının burada bulunduğunu söylediğini, kendisinden ayağını bastığı yeri kazmasını istediğini anlatmış, bunun üzerine 100 işçi yeri kazmaya başlamış ve üzerinde, “Menem şehîd ü saîd Harakānî” ibaresi yazılı dört köşe bir somaki mermer bulunmuştur. Gaziler mermeri tekbir ve tevhidle kaldırınca kabir ortaya çıkmıştır. Yaralı pazusuna sarılı makrame ile sırtındaki hırkasının bile henüz çürümediği görülmüş; vücudunun sağ tarafındaki yarası hâlâ kanamakta imiş. Gaziler yine tekbirle kabri kapamışlar. Kalenin içine ilk olarak Lala Mustafa Paşa tarafından Harakānî adına bir tekke ile bir cami inşa ettirilmiştir (Seyahatnâme, II, 330). Evliya Çelebi’nin anlattığı bu olay, daha sonra yaygınlık kazanarak Kars ve çevresinde Harakānî’nin Kars’ın fethine katıldığı ve burada şehid olduğu şeklinde bir inancın doğmasına yol açmıştır. Kars’ta onun adını taşıyan bir dernek kurulmuş, Nûrü’l-ʿulûm adlı eser bu dernek tarafından tercüme ettirilerek yayımlanmıştır (haz. Şenol Kantarcı, Ankara 1997).

Kardeşler Oldunuz!

Yüce Rabbimiz buyuruyor ki:

“Hep birlikte Allah’ın ipine (Kitabına, dinine) sımsıkı sarılın; parçalanıp ayrılmayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizi birleştirdi; işte O’nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Yine siz, ateş çukurunun tam kenarındayken sizi oradan da O kurtardı. İşte Allah, doğru yola eresiniz diye âyetlerini size böyle apaçık bildiriyor.”
(Âl-i İmrân, 103)

İslâm’dan önce câhiliye devrinde Arap Yarımadası, bitmek bilmeyen kabile savaşlarıyla adeta kan gölüne dönmüştü. Haklı-haksız demeden herkes kendi kabilesinin üstünlüğünü savunuyor; basit sebeplerle başlayan ihtilaflar yıllarca süren kanlı çatışmalara dönüşüyordu.

Medine’deki Evs ve Hazrec kabileleri, yaklaşık 110 yıl boyunca birbirleriyle savaşmış; savaşlar sona erse bile yaralar kapanmamış, şehirde birlik ve dirlik sağlanamamıştı. Bu kırılgan tablodan, Medine’deki Yahudi kabileleri de istifade ediyordu.

Rasûlullah (s.a.v.) Efendimiz’in Medîne-i Münevvere’yi teşrifleriyle bu ayrılık bitti. Allah Resûlü (s.a.v.), Evs ve Hazrec’i “Ensâr” adıyla kaynaştırdı; onları, dinin, Resûl’ün ve muhacirlerin yardımcıları olarak birleştirdi.

Aradan geçen yıllarda Yahudiler ve münafıklar, eski yaraları kaşıyıp yeniden fitne çıkarmaya çalıştılar: Geçmişte öldürülen büyükleri hatırlattılar, eski şiirleri dolaşıma soktular, kin ve nefreti diri tutmak istediler. Fakat Efendimiz (s.a.v.), ümmete şunu yerleştirmişti: İman kardeşliği, bütün aidiyetlerin üstündedir. Böylece kan asabiyetinin yerini din kardeşliği aldı; fesada fırsat verilmedi, kardeşlik daima pekiştirildi.

Muâhât: Kardeşlik Anlaşması

Âlemlere rahmet olan Peygamberimiz (s.a.v.), iman kardeşliğini güçlendirmek için muâhât (kardeşlik anlaşmaları) yaptı. İki kişi kardeş oluyor; maddî-mânevî ihtiyaçlarında birbirini zimmetli sayıyordu. Miras âyetleri ininceye kadar birbirlerine vâris dahi oluyorlardı.

Bu kardeşlik tesisinde özellikle Mekke’den Medine’ye, dinini yaşayabilmek için evini barkını terk eden muhacirler, Medineli ensar ile kardeş ilan edildi. Ensar, münafıkların menfî propagandalarına rağmen yüksek bir imtihan verdi; tarlalarını, malını, mülkünü muhacirlerle bölüşmeyi teklif etti.

Muhteşem Bir Misal

Rasûlullah (s.a.v.), Abdurrahman b. Avf (r.a.) ile ensardan Sa‘d b. Rebî (r.a.) arasında kardeşlik kurmuştu. Sa‘d b. Rebî, kardeşine:

“—Ben, ensarın en zenginlerindeyim. Malımın yarısı senindir.” dedi.

Abdurrahman b. Avf (r.a.) ise vakarlı bir kanaatle:

“—Allah malını sana hayırlı ve bereketli kılsın kardeşim. Benim bunlara ihtiyacım yok. Sen bana çarşının yolunu göster yeter…” diye karşılık verdi.

Abdurrahman b. Avf (r.a.) ticarete başladı; kısa zamanda kazanç sağladı ve şükreden zenginler zümresine dahil oldu.
(Buhârî, Menâkıbu’l-Ensâr, 3)

Muhacirler, ensarın ikramlarını “karşılıksız” bir yük gibi görmediler; tarlalarda, bahçelerde çalıştılar. Toplumda güçlü bir dayanışma (tesânüd) oluştu.

Câhiliyye Çağrısı ve Nebevî Müdahale

Peygamberimiz’in (s.a.v.) emek emek inşa ettiği kardeşliği bozmaya çalışanlar hep vardı. Benî Mustalik Gazvesi’nde ensardan ve muhacirlerden iki gencin kavgası üzerine taraflar:

“—Yetişin ey muhacirler!”
“—Yetişin ey ensâr!”

diye bağırınca Efendimiz (s.a.v.) hemen gelip:

“—Bu câhiliyye çağrısı da nereden çıktı?!” buyurdu ve kavgayı yatıştırdı.

Ardından şu ölçüyü koydu:

“—Zâlim de olsa mazlum da olsa kardeşinize yardım ediniz.”
(Müslim, Birr, 62)

Sahâbîler, “Mazluma yardım ederiz; zâlime nasıl yardım edeceğiz?” diye sorunca Efendimiz (s.a.v.) şöyle açıkladı:

“—Onu zulümden uzaklaştırır, zulmüne engel olursun. Ona yardım işte budur.”
(Buhârî, İkrâh, 7; Tirmizî, Fiten, 68)

Yani kardeşlik, kör bir tarafgirlik değil; hakkı ayakta tutan bir sorumluluktu.

“Mü’minler Ancak Kardeştir”

Kur’ân’ın hükmü açıktır:

“Mü’minler ancak kardeştir. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah’tan korkun ki rahmete erişesiniz.”
(el-Hucurât, 10)

Hadis-i şerifte ise kardeşliği bozan zehirli hâller sayılır:

“Birbirinizle üstünlük yarışına girmeyin! Haset etmeyin! Kin beslemeyin! Sırt çevirmeyin! Ey Allah’ın kulları, kardeş olun!”
(Müslim, Birr, 28)

Üstünlük Takvâ İledir

Câhili anlayış, üstünlüğü soy, servet, makam ve şöhrete bağlar. İslâm ise kibri ve tefâhürü yasaklar; Allah katındaki üstünlüğün ölçüsünü bildirir:

“Allah katında en değerliniz, en takvâlı olanınızdır.”
(el-Hucurât, 13)

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) de ırkçılığı kesin dille reddetmiş; üstünlüğün takvâda olduğunu vurgulamıştır.

Bugüne Düşen Pay

Kardeşlik, sadece güzel bir söz değil; fitneye karşı bir siper, zulme karşı adaletli bir duruş, mazluma karşı mesuliyet, zâlime karşı engelleyici bir vicdandır. Parçalanma, düşmanın işini kolaylaştırır; vahdet ise rahmeti çağırır.

Cenâb-ı Hak, iman kardeşliğini gönüllerimizde diri tutsun; asabiyet fitnesinden muhafaza buyursun. Mazlumların imdadına koşacak şuur, güç ve feraset ihsan eylesin. Âmin.

Adana Usulü İftar Menüsü

1) Hurma – su – zeytin
İftarı klasik usulle hafif aç.

2) Çorba: Yüksük Çorbası (Adana/Mersin usulü)
İstersen daha pratik alternatif: ezogelin.

3) Ara sıcak: İçli Köfte (kızartma)
Yanına birkaç dilim limonla.

4) Ana yemek: Adana Kebap (ev usulü) + Şalgam
Yanına: sumaklı soğan, köz biber-domates, lavaş.

5) Pilav/yan: Bulgur pilavı (domatesli)
Adana kebabın yanında çok iyi gider.

6) Salata: Gavurdağı / Çoban salata
Bol limon, nar ekşisi yakışır.

7) Tatlı: Karakuş tatlısı veya Bici Bici
İftar sonrası hafif olsun dersen bici bici daha ferah.

Ana Yemek Tarifi: Evde Adana Kebap (Şişsiz de Olur)

Malzemeler (4 porsiyon)

  • 600 g kuzu kıyma (tercihen döş + kaburga karışık, yağlı)
  • 150–200 g kuyruk yağı (bulursan şart gibi; yoksa kıyman çok yağlı olsun)
  • 2 adet kapya biber (çok ince doğranacak/ezilecek)
  • 1–2 adet yeşil sivri biber
  • 1 tatlı kaşığı pul biber (acı seviyorsan artır)
  • 1 tatlı kaşığı tuz
  • 1 çay kaşığı karabiber (opsiyonel)
  • Soğan ve sarımsak: Adana’da kebabın içine genelde konmaz; istersen çok az suyu eklenebilir ama şart değil.

Hazırlık

  1. Biberi püre gibi yap: Kapya + sivri biberi robotta çek ya da bıçakla çok ince kıy. Suyunu çok salıyorsa hafif sık.
  2. Kıymayı yoğur: Kıyma + kuyruk yağı + biber + tuz + pul biberi geniş kapta en az 10 dakika yoğur.
  3. Dinlendir: Harcı streçleyip en az 1 saat buzdolabında beklet (şekil tutar, dağılmaz).

Şekillendirme (Şiş yoksa 2 yöntem)

  • Fırın şişi / metal çubuk varsa: Harcı ıslatılmış elle bastıra bastıra geçir.
  • Şişsiz ev yöntemi: Harcı uzun ince “köfte” gibi yap, yağlı kâğıt serili tepsiye diz. Üstüne parmakla klasik kebap izini ver.

Pişirme

Tavada (pratik ve çok iyi sonuç):

  1. Döküm/kalın tava iyice ısınsın.
  2. Kebapları orta-yüksek ateşte çevirerek pişir.
  3. Tavaya yağ ekleme; harç zaten yağlı olacak.

Fırında (kalabalık için):

  1. Fırını 220°C ısıt.
  2. Tepsiyi en üst rafa yakın yerleştir.
  3. Yaklaşık 12–18 dk arası, kızarana kadar pişir. Son 2 dakika ızgara açabilirsin.

Servis (Adana usulü dokunuş)

  • Sumaklı soğan: İnce piyaz soğan + sumak + tuz + maydanoz.
  • Köz: Biber-domatesi közle.
  • Şalgam mutlaka.
  • Lavaşı kebabın yağıyla hafif ıslatıp ısıt.

Aşağıdaki saatler 03 Mart 2026 Salı (13 Ramazan 1447) içindir. Türkiye şehirlerinde İmsak ve Akşam (iftar); Diyanet vakitlerinden alınmıştır.
Dünya merkezlerinde saatler yerel saat ile verilmiştir.

  • Konya ve Çevre İller
Şehir İmsak İftar (Akşam)
Konya 05:52 18:52
Karaman 05:50 18:49
Aksaray 05:46 18:45
  • Büyükşehirler
Şehir İmsak İftar (Akşam)
İstanbul 06:05 19:03
Ankara 05:50 18:49
İzmir 06:13 19:13
Bursa 06:05 19:04
Adana 05:41 18:41
Gaziantep 05:33 18:33
  • Dünyada Önemli Merkezler
Merkez İmsak (Fajr) İftar (Maghrib)
Mekke 05:27 18:26
Kudüs 04:44 17:38
Kahire 05:01 17:55
Londra 04:53 17:42
Paris 05:46 18:35
Moskova 05:15 18:06
New York 05:01 17:50

 

Mübarek Ramazan’ın 12. Günü | Zekât Arındırır, Kardeşlik Yaşatır

Mübarek Ramazan’ın 12. gününde ibadet, yalnızca bireysel arınma değil; toplumsal adaletin, kardeşlik hukukunun ve kul hakkına dair hassasiyetin de yeniden hatırlandığı bir imtihan bilincine dönüşür. Bugünün mesajı, Âl-i İmrân Sûresi’nin müminleri arındıran ayrıştırıcı hakikat vurgusuyla başlar; hadis-i şerifin kardeşlik, yardım ve örtme ahlâkıyla derinleşir. Metnin merkezinde ise zekâtın “arındıran” yönü yer alır: malın bereketi kadar vicdanın dengesi, zengin-fakir arasındaki bağ kadar toplumun huzuru da bu farz ibadetin ihyasıyla güçlenir. Hz. Abbas’ın sadakati ve Alâeddin Attâr’ın edep-sohbet çizgisi, Ramazan’ın ahlâk ufkunu tarihî örneklik üzerinden tamamlar; dua ise ümmetin birlik, dirlik ve selâmet niyazını bir cümlede toplar.

“Hayvan besleyenler hayvanlarının zekâtını, ziraatle meşgul olanlar da mahsullerinin uşrunu vermelidirler ki bu, Cenâb-ı Hakk’ın emridir. İnce düşünülürse; ihmalinde fakirlerin hakkı verilmediği için bu emri yerine getiremeyenler, zâlimlerden olmuş olabilirler.”

Ayet

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla;

“Allah müminleri bulunduğunuz hâl üzere bırakacak değildir; nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah size gaybı bildirecek de değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer (gaybı ona bildirir). O hâlde Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.”

Allah (C.C.) ne güzel söyledi.
(Âl-i İmrân Sûresi, 179. Ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:

“Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu düşmanına teslim etmez. Kim mümin kardeşinin bir ihtiyacını giderirse Allah da onun bir ihtiyacını giderir. Kim bir Müslüman’ı bir sıkıntıdan kurtarırsa, Allah da onu kıyamet günü sıkıntılarından birinden kurtarır. Kim bir Müslüman’ın kusurunu örterse, Allah da kıyamet günü onun kusurunu örter.”

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel söyledi.
(Buhârî, Mezâlim, 3; Müslim, Birr, 58)

Dua

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

Allah’ım, ey ihsân ve ikram sahibi olan ve kendisine ihsan edilemeyen, ey Celâl ve İkrâm Sahibi, ey lutfu ve ihsânı bol olan, Sen’den başka ilâh yok, sen kendisine ilticâ edenlerin yardımcısı, kendisine sığınanlara emân veren, korkanların kendisinde emniyete kavuştuğu yüce zât’sın.

Allah’ım! Beni katında, Ümmü’l-Kitâb’da şakî/kötü veya mahrûm veya kovulmuş veya rızkı dar olarak yazdıysan, Allah’ım fazl u ihsânınla kötülüğümü, mahrûmiyetimi, kovulmamı ve rızkımın az olmasını sil, beni katında, Ümmü’l-Kitâb’da saîd/iyi, rızkı bol ve hayırlara muvaffak olan bir kulun olarak yaz. Şüphesiz Sen Rasûl’ünün lisânı üzere indirilen Kitâb’ında bir söz buyurdun ve Sen’in sözün haktır:

«Allah dilediğini siler, (dilediğini de) sâbit bırakır. Ümmü’l-Kitâb (Ana Kitâb) O’nun yanındadır.» (er-Ra’d, 39)

İlâhî! En büyük tecellin ile «Her hikmetli işe kendisinde hükmedilen» (ed-Duhân, 4) ve mübarek bu günlerde, bizden bildiğimiz, bilmediğimiz ve Sen’in bildiğin bütün belâları uzaklaştır. Şüphesiz Sen en yüce ve en keremlisin. Allah, Efendimiz Muhammed’e, âline ve ashâbına salât u selâm eylesin!

Hamd ederim Allah’a ki, her şey O’nun azameti önünde boyun eğmiştir. Hamdederim Allah’a ki her şey O’nun izzeti karşısında zelîldir. Hamd ederim Allah’a ki her şey O’nun mülk ü saltanatına boyun eğmiştir. Hamd ederim Allah’a ki, her şey O’nun kudretine teslîm olmuştur.

Abbas İbn Abdülmuttalib

Peygamber Efendimiz’in (S.A.V.) amcasıdır. Müslümanlar tarafından kurulan en büyük imparatorluklardan biri olan Abbâsîler Devleti, ona izâfeten bu ismi almıştır.

Müslüman olduğu hâlde uzun süre Mekke’de kalarak müşrikler arasında yaşadığı; toplantılarına katıldığı ve ilgili konularda Peygamber Efendimiz’i bilgilendirdiği rivayet edilmiştir. Künyesi Ebü’l-Fazl Abbas bin Abdülmuttalib bin Hâşim el-Kureyşî’dir.

Peygamber Efendimiz’den tahminen iki-üç yaş büyük olan Abbas, 568/569 tarihinde Mekke’de doğdu. Akran olmaları hasebiyle birlikte büyüdüler. Câhiliye döneminde Kâbe’yi ziyarete gelenlere su dağıtma ve ziyafet verme görevi kendi ailesi tarafından yürütülürdü. Abbas da bu görevi ağabeyi Ebû Tâlib’den devraldı ve küçük yaşlardan itibaren bu hizmette bulundu.

Genç yaşta ticarete atıldı. Ebû Tâlib’in ekonomik sıkıntı çekmesi sebebiyle Peygamber Efendimiz Hz. Ali’nin himayesini üstlenerek amcasının yükünü hafifletmeye çalışmış; Abbas da diğer kardeşlerden ve aynı zamanda yeğeni olan Cafer’i himayesine almıştır.

Hz. Abbas’ın, İslâmiyet’in ilk günlerinden itibaren Müslüman olduğu, ancak bunu bir süre gizlediği nakledilmektedir. Müşrikler arasında bulunmaya devam ettiği gibi Peygamber Efendimiz’i (A.S.V.) himaye etmekten geri durmamış; Müslümanlar aleyhinde yapılan toplantılara katılarak gerekli gördüğü durumlarda Peygamber Efendimiz’i bilgilendirmiştir.

Bu süreç, Bedir Savaşı’ndan sonra farklı bir boyut kazanmıştır. Bedir’de müşriklerin arasında yer almasının kendi arzusuyla olmadığı, onlarla birlikte savaşa katılmaya zorlandığı görüşü yaygındır. Peygamber Efendimiz’in Müslümanları onu öldürmemeleri konusunda uyarması da dikkat çekicidir. Nitekim öldürülmeyip esir alınmıştır.

Fidye meselesinde, el konulan paraların fidye sayılmasını istemiş; ancak bu paralar ganimet kabul edildiği için talebi reddedilmiştir. Bunun üzerine parasının olmadığını söylemiş; Peygamber Efendimiz ise Mekke’den ayrıldığı gün eşi Ümmü’l-Fazl’a teslim ettiği altınları hatırlatmıştır. O esnada yanlarında kendilerinden başka kimse bulunmadığını ifade eden Abbas, bu bilginin Cenâb-ı Hak tarafından bildirildiğini öğrenince hayrete düşmüştür.

Hz. Abbas hakkında genel kanaat, Bedir’den çok daha önce Müslüman olduğudur. Müşrikler arasında bulunmasının, Müslümanlar aleyhine tertiplenen planlardan onları haberdar etme bakımından önemli olduğu anlaşılmaktadır. Bu hadiseden sonra Medine’de kalmayıp Mekke’ye döndüğü ve Mekke’nin fethine giden süreçte katkılar sunduğu aktarılır.

Hz. Ömer (R.A.), kıtlık zamanlarında onu yanına alarak yağmur duasına çıkmış; “Yâ Rab, bu senin habibinin amcasıdır. Onun yüzü hürmetine yağmur ver” diye dua ettiği rivayet edilmiştir.

Hz. Abbas’ın on üç evladı arasındaki en meşhuru, Abâdile-i Seb‘a’dan olan oğlu Abdullah’tır. Abbâsîler Devleti’nin halifeleri de onun soyundandır. Beyaz tenli oluşu, gür sesi ve köle azat etmekten sevinç duyması zikredilen vasıflarındandır. Bereketli bir ömür sürdükten sonra 653 yılında Medine’de Hakk’ın rahmetine kavuşmuştur.

Allah ondan razı olsun.

Alâeddin Attâr (K.S.)

Buhârâ’da yetişen evliyanın büyüklerindendir. Adı Muhammed bin Muhammed Buhârî’dir. Şâh-ı Nakşibend Bahâeddîn-i Buhârî (K.S.)’un hem talebesi hem damadıdır. Doğum tarihi kesin olmamakla birlikte 1320’li yıllarda doğmuş olabileceği belirtilir. Buhârâ’nın Çağanyân nahiyesinde 1400 (H.802) yılında vefat ettiği kaydedilir.

Babası Buhârâ’nın zengin eşrafından olmakla birlikte, Alâeddin Attâr (K.S.) çocukluğundan itibaren zenginliğe rağbet etmeyip fakirler gibi yaşamaya çalışmıştır. Küçük yaşta medrese tahsiline başladı. Babasının vefatından sonra Şâh-ı Nakşibend (K.S.)’a talebe oldu ve onun kızıyla evlendi. Hocasına tam bir teslimiyetle hizmet etti; nefsini terbiye için odun topladığı, pazarda elma sattığı anlatılır.

Şâh-ı Nakşibend (K.S.), hayatta iken talebelerin yetiştirilmesi işini ona bırakarak: “Alâeddîn, bizim yükümüzü çok hafifletti” buyurmuştur. Seyyid Şerif Cürcânî, Muhammed Pârisâ, Yâkûb-i Çerhî gibi âlim ve velîlerin onun terbiyesinde yetiştiği nakledilir. Seyyid Şerîf Cürcânî’nin, “Onun sohbetine kavuşunca Rabbimi tanıyabildim” sözleri meşhurdur.

Hastalığı sırasında talebelerine birlik ve beraberliği, Peygamber (S.A.V.) Efendimiz’in yolundan ayrılmamayı ve sohbete devam etmeyi tavsiye etmiştir. Nakşibendî yolunun “Alâiyye” kolunun onunla başladığı ifade edilir. Dünya malına meyletmemesiyle tanınır.

Sohbet ve edeb vurgusu, onun irşadının temel eksenlerindendir: “Edebi olmayanın tarikatı da olmaz” sözü, Nakşî yolunun edeb merkezli anlayışını özetler. Tevbe ile kulluk şuurunu da birlikte ele alır; tevbenin sağlamlığının, ibadete meylin artması ve masiyetten kaçınmakla anlaşılacağını söyler.

Rahmetullahi aleyh.

Zekât Arındırır

İslâm dini, cemiyet nizamını manevî ve maddî olmak üzere iki temel üzerine kurmuştur. Müslümanın namazı, evrâd ve ezkârı manevî hayatı tanzim ederken; zenginlerin verdiği zekât ve malî ibadetler de maddî düzeni tesis eder.

Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok yerinde namaz ile zekât birlikte zikredilmiştir. Peygamberimiz (S.A.V.) tebliğ ve talimlerinde bu ikisini birbirinden ayırmamış; zekâtın önemine binaen bîatlarda dahi özellikle zikretmiştir.

Rasûl-i Ekrem (S.A.V.):
“Kim malını korumak istiyorsa zekâtını versin” buyurmuştur.

Ebû Hüreyre (R.A.)’dan rivayetle; Resûlullah’ın vefatından sonra, bazı topluluklar zekât vermemekte direndiğinde Hz. Ebû Bekir (R.A.) onlarla savaşmaya karar vermiş; Hz. Ömer (R.A.) buna itiraz etmiş; Hz. Ebû Bekir ise “Namaz ile zekâtı birbirinden ayıran kimseyle savaşırım” diyerek kararlılığını ifade etmiştir. Hz. Ömer (R.A.) de bunun, Allah’ın Hz. Ebû Bekir’e verdiği engin anlayışın bir neticesi olduğunu söylemiştir.

Zekâtın Hikmetleri

  • Zekât, insanı aşırı ihtirastan kurtarır; iyiliğe alıştırır, şefkat duygularını artırır.
  • Malî bir şükürdür; berekete vesile olur ve kulun Allah’a yakınlaşmasına yardımcı olur.
  • Fakir ile zengin arasında ahenk tesis eder; kıskançlığı azaltır, dostluğu kuvvetlendirir.
  • İçtimaî dengeyi sağlar; malın faydasız şekilde biriktirilmesini önler; toplumu arındırır.

İnsan tabiatı dünya malına meyillidir; mal arttıkça hırs artabilir, merhamet ve şefkat zayıflayabilir. Zekât, bu iç hastalıkların devasıdır. Kişi “Ben çalıştım kazandım” diyerek fakiri hor görmeye kayabilir; hâlbuki zekât, müminin malıyla imtihanını adalet ve merhamet çizgisinde tutar.

Hür ve âkil-bâliğ olup nisâba malik olan her Müslüman’a zekât farzdır. Nisâb: 20 miskal (yaklaşık 80,8 gram) altın veya 200 dirhem gümüş yahut bu değerde eşyadır. Oturulan ev, kullanılan araç, ev eşyaları ve zarurî ihtiyaçlar müstesnadır. Kadınların altınları da hesaba katılır; zekâtı verilir.

Hayvan besleyenler hayvanlarının zekâtını; ziraatle meşgul olanlar da mahsullerinin uşrunu vermelidirler. Bu, Cenâb-ı Hakk’ın emridir. İnce düşünülürse; ihmalinde fakirlerin hakkı teslim edilmediği için, bu emri yerine getirmeyenler zulme düşmüş olabilirler.

Bursa İftar Menüsü (Geleneksel Lezzetlerle)

  1. İftar Açılışı
  • Hurma, zeytin
  • Ilık pide
  • Zeytinyağlı yaprak sarma
  1. Çorba
  • Sütlü Bursa Tarhana Çorbası veya mercimek çorbası
  1. Ara Sıcak
  • Cantık (kıymalı kapalı pide)
  • Peynirli su böreği
  1. Ana Yemek
  • İskender Kebap (tereyağlı, yoğurtlu)
    Alternatif: Pideli köfte
  1. Tatlı
  • Kemalpaşa tatlısı (kaymaklı)
    Alternatif: Süt helvası
  1. İçecek
  • Ayran veya ev yapımı şerbet (demirhindi / gül şerbeti)

Ana Yemek: Bursa Usulü İskender Kebap Tarifi

Malzemeler (4 Kişilik)

Et için:

  • 600-800 gr dana döner (yoksa ince dilim dana antrikot)
  • Tuz

Servis için:

  • 2 adet tırnak pide (küp doğranmış)
  • 2 su bardağı süzme yoğurt
  • 3 yemek kaşığı tereyağı
  • 1 su bardağı domates sosu (rendelenmiş domates + az tuz)
  • 2 adet közlenmiş biber
  • 1 adet domates

Yapılışı

  1. Pide Hazırlığı:
    Pideleri küp küp doğrayın. Fırında hafif kızartarak çıtır hale getirin.
  2. Sos:
    Rendelenmiş domatesi küçük bir tavada 5-6 dakika kaynatın. Kıvam alınca ocaktan alın.
  3. Etin Pişirilmesi:
    Döner etini geniş ve kızgın tavada yüksek ateşte kısa sürede pişirin. (Antrikot kullanıyorsanız ince dilimleyip hızlıca mühürleyin.)
  4. Tereyağı:
    Tereyağını ayrı bir tavada kızdırın.
  5. Sunum:
    • Tabağın altına kızarmış pideleri yerleştirin.
    • Üzerine domates sosu gezdirin.
    • Pişen etleri yerleştirin.
    • Yanına çırpılmış yoğurt koyun.
    • En son kızgın tereyağını etlerin üzerine dökün.
    • Köz biber ve domatesle süsleyin.

Püf Noktası

Gerçek Bursa lezzeti için tereyağını servis anında dökün ve etin kurumasına izin vermeyin. Yoğurt mutlaka süzme ve oda sıcaklığında olmalıdır.

Aşağıdaki saatler Ramazan’ın 12. günü / 2 Mart 2026 Pazartesi içindir. Türkiye verileri Diyanet kaynaklıdır; yurt dışı merkezlerde ise şehirlerin yerel hesaplama yöntemleri farklı olabildiği için “imsak/iftar” karşılığı Fajr/Maghrib saatleri esas alınmıştır.

Konya Ve Çevre İlçeler

Yer İmsak İftar
Konya (Merkez) 05:54 18:51
Ereğli (Konya) 05:48 18:45
Akşehir 05:58 18:55
Beyşehir 05:57 18:54
Seydişehir 05:56 18:54
Cihanbeyli 05:51 18:48
Kulu 05:51 18:47
İl İmsak İftar
Aksaray 05:47 18:44
Ankara 05:51 18:48
Şehir İmsak İftar
İstanbul 06:06 19:02
Bursa 06:06 19:03
İzmir 06:15 19:12
Antalya 06:01 18:59
Adana 05:43 18:40
Gaziantep 05:34 18:32
Diyarbakır 05:23 18:20
Trabzon 05:23 18:19
Eskişehir 06:01 18:57

Dünyadaki Önemli Merkezler (Yerel Saatle – Fajr/Maghrib)

Merkez İmsak (Fajr) İftar (Maghrib)
Mekke 05:24 18:26
Medine 05:25 18:26
Kudüs 04:44 17:37
Londra 04:55 17:41
New York 04:59 17:49
Dubai 05:26 18:21
Doha 04:37 17:38

Ramazan’ın 11. Gününde Namaz, İnfak Ve Merhamet Çağrısı

Mübarek Ramazan’ın 11. gününde Kur’ân’ın infak çağrısı, Resûlullah’ın (S.A.V.) yoksulun ve mazlumun derdiyle dertlenmeyi “cihat sevabı” ile buluşturan müjdesi ve ümmetin dirliği için edilen dua, kalbi ibadetten hayata taşıyan bir istikamet çiziyor. Bu sayfada; İbrahim Suresi’nden infakın ahlâkını, Buhârî’de yer alan hadis-i şeriften sosyal merhametin değerini; Abbad bin Bişr’in (R.A.) adanmışlığından Şah-ı Nakşbend’in (k.s.) ölçülü irfanına uzanan örneklerle Ramazan’ın 11. gününü anlamlandırıyoruz.

Ayet

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla:
“İman eden kullarıma söyle: Namazı dosdoğru kılsınlar; ne alışverişin ne de dostluğun fayda vermeyeceği gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden Allah yolunda gizlice ve açıktan harcasınlar.”
Allah (C.C.) ne güzel buyurdu.
(İbrahim Suresi, 31. Ayet)

Hadis

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:
“Dul bir kadının veya bir fakirin işi için koşturan kimse, Allah yolunda cihad eden; yahut geceyi namazla, gündüzü oruçla geçiren kimse gibidir.”
Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (S.A.V.) ne güzel buyurdu.
(Buhârî, Nafaka, 1)

Dua

Allah’ım! Kederden ve üzüntüden, acizlikten, tembellikten, cimrilikten, korkaklıktan, borç yükünden ve insanların kahrından sana sığınırım.
Âmin.

Allah’ım, Sen Melik’sin, Hayy u Kayyûm’sun. Kendinden başka ilâh olmayan apaçık bir Hak’sın.

Sen benim Rabbimsin, beni Sen yarattın. Ben Sen’in kulunum, ezelde Sana verdiğim sözümde ve vaadimde hâlâ gücüm yettiğince durmaktayım. İşlediğim kusurların şerrinden sana sığınırım.

Bana lutfettiğin nimetleri yüce huzurunda minnetle anar, günahımı itiraf ederim. Benim günahlarımı affet; şüphe yok ki günahları Sen’den başka affedecek yoktur.

Allah’ım, Sen’in kendini hamdettiğin şekilde Sana çokça ve dâimâ hamd olsun; bütün mahlûkâtının yapmasını hak ettiğin hamdlerin kat kat fazlasıyla, yüzünün celâline ve kudretinin azametine yaraşır şekilde her an ve her nefes ilmindeki şeyler adedince Sana hamd olsun, ey Yüce Mevlâ’mız.

Yarattıkları sayısınca, kendisinin râzı olacağı kadar, arşının ağırlığınca, bitip tükenmeyen kelimeleri adedince ve ilminin çokluğu nisbetinde ben Allah’ı ulûhiyyet makamına yakışmayan sıfatlardan tenzih eder ve O’na hamdederim.

Abbad Bin Bişr (R.A.)

Künyesi: Ebû Bişr, Ebû’r-Rabî’
Doğum: 589, Medine
Vefat: H. 13 / M. 634

Hz. Abbad (r.a.), Ensar’ın ileri gelenlerindendi. Mus‘ab bin Umeyr’in (r.a.) vesilesiyle İslam’la şereflendi. Bedir, Uhud ve Hendek başta olmak üzere Resûlullah (S.A.V.) ile birlikte bütün gazvelere iştirak etti; cihat meydanlarında büyük fedakârlıklar gösterdi.

Sahabiler, savaş zamanlarında Peygamber Efendimiz’i (S.A.V.) muhtemel tehlikelere karşı korumak için nöbet tutarlardı. Abbad bin Bişr (r.a.) de Resûlullah’ın muhafızlarından biriydi. Uykusuz ve yorgun olduğu anlarda dahi bu hizmeti aksatmaz; gönüllü olarak Efendimiz’in (S.A.V.) muhafızlığını yapardı.

Resûlullah (S.A.V.), bazı önemli vazifelerde Hz. Abbad’ı görevlendirirdi. O da emirleri eksiksiz yerine getirir, üstlendiği hizmeti başarıyla ifa ederdi. Umre seferinde bir süvari birliğinin başında müşriklerin hareketlerini gözetlemek ve keşif yapmak üzere görevlendirildi. Bir defasında da Benî Mustalık kabilesine Kur’an öğretmek ve zekât toplamakla vazifelendirildi.

Hz. Abbad’ın sabahlara kadar ibadetle geçirdiği geceler çoktu. Bir gece Peygamberimiz (S.A.V.), Hz. Aişe’nin (r.a.) evinde namaz kılarken mescitten Hz. Abbad’ın sesini işitti. İbadete olan iştiyakını görünce, “Allah’ım, Abbad bin Bişr’e rahmet et!” diye dua buyurdu.

Abbad bin Bişr (r.a.), namazlarını büyük bir huşû içinde eda eder; kıldığı namazın “son namaz”ı olabileceğini düşünürdü. Müslümanları şiirleriyle zemmeden ve aleyhte kışkırtıcılık yapan Ka‘b bin Eşref’in etkisiz hâle getirilmesinde görev alan fedailer arasında da yer aldığı rivayet edilir. Bu gayreti sebebiyle Resûl-i Ekrem’in (S.A.V.) dualarına mazhar olmuştur.

Ömrünün büyük kısmı Peygamber Efendimiz’in (S.A.V.) yanında geçti. Geceleri harp sahasında Resûlullah’ın çadırını bekler, sabah olunca herkesten önce cihad meydanına koşardı. Cesur, fedakâr ve ibadete düşkün bir sahabiydi; sahabe arasında “İmam” ve “Kur’an dostu” olarak tanınırdı.

Şehadeti çok arzulayan Hz. Abbad’ın (r.a.) bu muradı, Yemâme Savaşı’nda kabul olundu. Şehit olmadan bir gün önce Ebû Saîd el-Hudrî’ye (r.a.) şöyle dedi:
“Ey Ebû Saîd! Bu gece rüyamda göklerin bana açıldığını, sonra tekrar kapandığını gördüm. İnşallah bu, şehit düşmeme alamettir…”

Savaş başlayınca kahramanca ileri atıldı ve Ensar’a seslendi:
“Ey Ensar! Kılıçlarınızın kınlarını kırın ve bir tarafa ayrılın.”
Bu çağrı üzerine Ensar’dan 500 sahabi ayrıldı. Hz. Abbad (r.a.) onlarla birlikte Müseylimetü’l-Kezzâb’ın bahçesine kadar ilerledi. Şiddetli çarpışmada birçok sahabiyle birlikte o da şehit düştü. Vücudu ağır yaralar içindeydi; onu bedenindeki bir alametten tanıdılar.
Allah ondan razı olsun.

Şah Nakşbend Muhammed Bahâüddin Buhârî (k.s.)

Hilye-i Pâk-i Şâh-ı Nakşbend

Uzun boylu, buğday tenli, güzel yüzlüydü. Sakalı büyük, boynu uzuncaydı; boynu nur gibi parlardı. Heybetli, tatlı dilli ve güzel sözlüydü. Halk içinde bulunsa da gönlü daima Hakk ile meşguldü. Türk illerinin saygın mürşidiydi.

Şâh-ı Nakşbend hazretleri, kendisine kadar “Hâcegân Yolu” olarak anılan yolu “Nakşbendî” ismiyle meşhur eden büyük kolbaşıdır. Doğdukları yer, kendilerine nisbetle “Kasr-ı Ârifân” diye anılmıştır. “Nakşbend” lakabının kaynağı kesin olarak bilinmemekle birlikte, yolun “hafî zikir” ve “rabıta” esasına dayanmasıyla ilişkilendirilir. “Şâh” ifadesi ise “gönül sultanı” manasında bir saygı unvanıdır.

Şâh-ı Nakşbend, 718 Muharrem’inde (1318 Nisan’ında) Kasr-ı Hinduvân’da doğdu. İlk üstadı, dedesinin ve babasının şeyhi olan Muhammed Baba Simâsî’dir. Doğumunu “Bu evden bir er kokusu geliyor” diyerek müjdeleyen; onu üç günlükken manevi evlatlığa kabul edip terbiyesini halifesi Emîr Külâl’e havale eden de odur. Manevî emanetini aldığı mürşidi ise Emîr Külâl hazretleridir.

Maneviyat yoluna girmeden önce dinî ilimler tahsili için bir süre Semerkand’a gitti; on sekiz yaşında tahsilini tamamlayarak memleketine döndü ve evlendi. “Hâcegân Yolu”nda gizli zikre verilen önem, zamanla farklı usullerle mezcedilmiş; Şâh-ı Nakşbend hazretleri ise gizli zikre meyli sebebiyle bu çizgiyi kuvvetle temsil etmiştir. Emîr Külâl, onun halindeki yükselişi görerek kendisine icazet vermiş; “Himmet kuşun beni geçti” diyerek irşada mezun kılmıştır.

İcazetten sonra yedi yıl Arif Dikgirâni’nin dergâhında sohbetlere devam etti; ardından on iki yıl kadar Yesevî meşrepli şeyhlerden Kusem Şeyh ile Halil Atâ’nın sohbetlerinde bulundu. Dünya işlerinden soğuyup Buhârâ köylerinden Ziverton’a yerleştiği dönemler de olmuştur. Herat, Merv, Nişâbur gibi beldelere seyahat etti; etrafında geniş bir mürid ve muhib halkası oluştu.

Şeyhi Emîr Külâl’in vefatında (771/1370) müridlerine, Muhammed Bahâeddin’e bağlanmalarını vasiyet ettiği nakledilir. Üç defa hac maksadıyla Hicaz’a gitti. Hac dönüşlerinde Bağdat ve Merv’e uğrayıp Buhârâ’ya döndü; vefatına kadar irşad hizmetini Buhârâ’da sürdürdü. 791/1389 yılında doğdukları Kasr-ı Ârifân’da, 73 yaşında hastalanıp Hakk’a yürüdü.

Mütevazı bir hayat yaşayan Şâh-ı Nakşbend hazretleri; haramlardan titizlikle sakınır, ruhsat yerine azîmeti tercih ederdi. Misafirlerine ikramdan hoşlanır, hediyeye hediye ile karşılık vermeye çalışırdı. Mahlûkatın tümüne şefkatle bakar; Nakşîlikte en büyük kerametin “kerameti gizlemek” olduğunu vurgulardı. Kendisine “Niçin az keramet zuhur ediyor?” diye soranlara, “Bunca günah yüküne rağmen ayakta durabilmekten daha büyük keramet mi arıyorsunuz?” diye cevap verdiği rivayet edilir.

Nefs konusunda, “Nefislerinizi kınayın; çünkü nefsini kınamasını bilen onun hile ve mekrini bilir” derdi. Kemal ve marifetin hasep ve nesep ile değil, iktisapla olduğuna inanır; “Silsile ile kimse bir yere ulaşamaz” sözüyle hakikatin hâl ve amelle tahakkuk edeceğine işaret ederdi. Hanefî mezhebine mensuptu. Tarikatı XIV. asırdan itibaren Osmanlı coğrafyasının muhtelif yerlerine yayılmış; Buhârâ’daki kabri uzun yıllar halk için bir manevi dayanak noktası olmuştur.
Kaddesallâhu sirrahu’l-azîz.

Osmanlı Menkıbeleri

Seyyid Yahyâ Efendi şöyle anlatır: Sultan Bâyezîd Han Camii avlusunda, oyma ustası Kefelizâde İbrâhim Halebî’nin dükkânında ilim ve irfan ehli kimseler toplanır, sohbet ederlerdi. Zaman zaman Mehmed Emîn Efendi de öğle namazından sonra dükkâna gelir, dostlarıyla kıymetli sohbetler yapardı.

Bir gün, faziletleriyle anılan bir kâdı, dükkâna geldi ve kâdıaskerin kendisine dargın olduğu için bir göreve tayin edilmesi gerektiği halde “Ben kâdıasker olduğum müddetçe sana kadılık vermem!” diye yemin ettiğini ağlayarak anlattı. Oradakiler bu duruma üzüldüler.

Mehmed Emîn Efendi, bir müddet başını öne eğip murakabeye daldı. Ardından dükkân sahibine, mağdur kâdıya verilmek üzere bir dua yazdırdı ve kâdıya, “Üzerinde taşı” dedi. Sonra da “Doğruca kâdıasker efendiye git” buyurup onu gönderdi.

İki-üç saat sonra kâdı sevinçle geri geldi: Kâdıaskerin huzuruna girince tavrının birden değiştiğini, kâtibi çağırıp kendisi için uygun bir yer arattığını; “Şu anda çektiğim sıkıntıyı bilmezsin” diyerek tayinini derhal yaptırdığını anlattı. Mehmed Emîn Efendi yazdırıp verdiği duayı geri aldırıp silinmesini istedi. Kefelizâde İbrâhim Halebî ise daha sonra o duayı tekrar yazmak için defalarca denediğini, fakat bir türlü yazamadığını; bunun Mehmed Emîn Efendi’nin kerametlerinden olduğunu anladığını ifade eder.

Mehmed Emîn Efendi’nin hâlini halktan gizlediği; talebelerini de bu edep üzere yetiştirdiği nakledilir. Ayrıca Ebû Eyyûb el-Ensârî (r.a.) türbesinde bir süre türbedarlık yaptığı, ziyaretçilerin hâllerini uygun görmeyip ayrıldığı; Kâbe’de Rükn-i Yemânî’de ve farklı beldelerde Hızır (a.s.) ile görüştüğünün rivayet edildiği aktarılır.

🌙 Trabzon İftar Menüsü Önerisi

🥣 Başlangıç
  • Yayla Çorbası

  • Turşu kavurması (Karadeniz usulü)

  • Mevsim salata

🍽️ Ana Yemek

  • Akçaabat Köfte (Trabzon’un simgesi)

  • Karadeniz pidesi

  • Pirinç pilavı

🍰 Tatlı

  • Trabzon Hurması Tatlısı
    veya

  • Fırın sütlaç

🥤 İçecek

  • Ayran

  • Komposto (vişne veya kayısı)


🍖 Akçaabat Köfte Tarifi (Orijinaline Yakın Ev Usulü)

🛒 Malzemeler
  • 600 gr orta yağlı dana kıyma

  • 1 su bardağı bayat ekmek içi (ufalanmış)

  • 3 diş sarımsak (rendelenmiş)

  • 1 tatlı kaşığı tuz

  • 1 çay kaşığı karabiber

  • 1 çay kaşığı kırmızı toz biber

  • 1 çay kaşığı karbonat

  • 1 tatlı kaşığı sirke

Not: Gerçek Akçaabat köftede soğan kullanılmaz.


👩‍🍳 Yapılışı

  1. Kıymayı geniş bir kaba alın.

  2. Ekmek içi, sarımsak ve baharatları ekleyin.

  3. Karbonatı sirkeyle köpürtüp karışıma ilave edin.

  4. En az 10 dakika iyice yoğurun (kıvam çok önemli).

  5. Streçleyip buzdolabında en az 2 saat dinlendirin.

  6. Uzun, yassı köfteler şekillendirin.

  7. Mangalda ya da döküm tavada yüksek ateşte pişirin.


🔥 Püf Noktası

  • Köfteyi fazla çevirmeyin.

  • Izgara/mangal tadı için mümkünse döküm tava kullanın.

  • Yanında köz biber ve domatesle servis edin.

Aşağıdaki vakitler 1 Mart 2026 Pazar (11 Ramazan 1447) içindir. Türkiye şehirlerinde İmsak / İftar (Akşam); yurt dışı merkezlerde Fajr / Maghrib yerel saatleri verilmiştir.

Konya Ve Çevre İller

Şehir İmsak İftar
Konya 05:55 18:50
Aksaray 05:49 18:43
Karaman 05:52 18:47
Niğde 05:46 18:41
Mersin 05:47 18:42
Antalya 06:03 18:58

Türkiye Büyükşehirleri

Şehir İmsak İftar
İstanbul 06:08 19:02
Ankara 05:53 18:47
İzmir 06:16 19:11
Bursa 06:08 19:02
Adana 05:44 18:39
Gaziantep 05:36 18:31
Diyarbakır 05:24 18:19

Dünyanın Önemli Merkezleri

Merkez Fajr Maghrib
Mekke 05:25 18:25
Medine 05:26 18:25
Kudüs 04:46 17:37
Kahire 04:56 17:55
Londra 04:55 17:48
Paris 06:25 18:34
Moskova 05:34 18:02
Tokyo 04:48 17:37
New York 05:04 17:48

Mübarek Ramazan’ın 10. Günü | İyilik et, infak et ve incitme

Ramazan’ın 10. günü, yalnızca açlığın ve susuzluğun değil; kalbin terbiyesinin, iyiliğin sürekliliğinin ve infakın hikmetinin daha derinden hissedildiği bir vakittir. Bugün, Kur’an’ın “Allah yolunda harcayın” çağrısı ile merhameti somutlaştıran bir ahlâk ufkuna davet ediliyoruz. Bir yanda Bakara Suresi’nden iyilik ve paylaşımın ölçüsünü hatırlatan ayet, diğer yanda Efendimiz’in (S.A.V.) insan ilişkilerine incelik kazandıran hadis-i şerifi; Ramazan’ın ruhunu hayata taşımamız için güçlü bir rehber sunuyor. Bu özel günde, dua ile mazlumların yarasına ortak olurken; Hz. Saîd bin Zeyd’in (R.A.) sahabe vakarından, Emir Külâl’in (K.S.) irfan çizgisinden ve Alvarlı Lütfi Efe’nin “incitme” nasihatinden ilhamla, kalp kırmayan bir dil ve şefkatli bir hayat için yeniden niyet tazeliyoruz.

Ayet

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla.
“Mallarınızı Allah yolunda harcayın. Kendi kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin. Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.”
(Bakara Suresi, 2/195)

Hadis

Allah’ın Rasulü Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle buyurdu:
“Allah için size sığınan kimseye sığınak olun. Allah için isteyen kimseye verin. Sizi davet edene icabet edin; size bir iyilik yapana karşılığını verin. Eğer onun karşılığını verecek bir şey bulamazsanız, karşılıkta bulunduğunuza kanaat getirinceye kadar ona dua edin.”
(Ebu Davud, Zekât, 38)

Dua

Halim ve yüce olan Allah’dan başka ilah yoktur. Yüce arşın Rabbi olan Allah’tan başka ilah yoktur. Yüce arşın, yerin ve yedi kat göklerin Rabbi olan Allahdan başka ilah yoktur. Allahım! Bizi ahiret azabından ve dünyanın bütün belalarından koru. Dünyanın ve ahiretin şerrini bizden uzaklaştır. Kıyamet günü Hz. Peygamber (S.A.S.)’in şefaatiyle bizi rızıklandır. Ey kalpleri istediğine çeviren! Bizim kalblerimizi de dinine ve sana itaata çevir. Ey merhamet edenlerin en merhametlisi! Rahmetinle ve peygamberlerin efendisinin hürmetine duamızı kabul et.

Amin

Ebedi olan Allahı tesbih ederim. Biricik olan Allah’ı tesbih ederim. Tek ve her şeyin muhtaç bulunduğu Allah’ı tesbih ederim. Semayı direksiz yücelten Allah’ı tesbih ederim. Yeri donmuş su üzerine yapan Allah’ı tesbih ederim. Mahlukatı yaradan ve onları teker teker sayan Allah’ı tesbih ederim. Rızıkları taksim eden ve kimseyi unutmayan Allah’ı tesbih ederim. Doğmayan, doğurmayan, kendisinin dengi olmayan Allah’ı tesbih ederim

Hz. Saîd Bin Zeyd (R.A.)

Hz. Saîd bin Zeyd (R.A.), 600 yılı civarında Mekke’de doğmuştur. Nesebi, Peygamber Efendimiz (S.A.V.) ile Kâ’b bin Lüey’de birleşir. Cahiliye döneminde dahi puta tapmamış; tevhid inancına bağlılığıyla tanınmıştır. Babası Zeyd bin Amr, Allah’ın varlığı ve birliğine iman eden, kız çocuklarının diri diri gömülmesine ve putperestliğe şiddetle karşı duran hanif bir şahsiyetti. Bu atmosferde yetişen Saîd bin Zeyd’in İslam’la buluşması da kolay olmuştur.

Peygamber Efendimiz’in (S.A.V.) davetini duyar duymaz, henüz 19–20 yaşlarındayken hiçbir tereddüt göstermeden iman etmiş; eşi Fâtıma (Hz. Ömer’in kardeşi) ile birlikte ilk Müslümanlar arasında yer almıştır. Ayrıca Hz. Ömer (R.A.) ile amca çocuklarıdır. Hz. Ömer’in de Saîd’in kız kardeşi Atîke ile evli olduğu rivayet edilir.

Kaynaklarda, Hz. Ömer’in (R.A.) Peygamber Efendimiz’e (S.A.V.) zarar vermek niyetiyle yola çıktığı gün, “Kardeşin Müslüman oldu; önce oraya git” denilerek yönlendirildiği evin, Hz. Saîd bin Zeyd’in evi olduğu aktarılır. Bu evde Kur’an tilavetini dinleyen Hz. Ömer’in kalbi yumuşamış ve İslam’ı kabul etme süreci başlamıştır.

Hz. Saîd bin Zeyd’in künyesi Saîd bin Zeyd bin Amr; lakapları ise Ebu A‘ver ve Ebu Sevr olarak zikredilir. Onun rivayet ettiği hadisler arasında, Resûl-i Ekrem’in (S.A.V.) Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman ile Uhud Dağı’na çıktığı; Uhud’un sarsılması üzerine Efendimiz’in “Dur ey Uhud! Üzerinde bir peygamber, bir sıddîk ve iki şehid vardır” buyurduğunu bildiren rivayet de yer alır. Annesinin adı Fâtıma binti Bâce olarak kaydedilir.

Babası Zeyd bin Amr’ın, Suriye taraflarında Hz. İbrahim’in dinini sürdüren haniflerle tanıştığı; “Benim Rabbim İbrahim’in Rabbidir, dinim İbrahim’in dinidir” diyerek tevhid üzere yaşadığı da kaynaklarda anlatılır.

Hz. Saîd bin Zeyd (R.A.), Hz. Osman’ın (R.A.) şehadetiyle başlayan fitne dönemlerine şahit olmuş; duası kabul olan sahabilerden sayıldığı için insanlar onu incitmekten çekinmiştir. Rivayet edilen bir olayda, bir kadının arazisine tecavüz ettiği iddiasıyla şikâyette bulunması üzerine, Hz. Saîd “Haksız yere bir karış toprağı gasp edenin boynuna kıyamet günü yedi kat yer dolanır” ikazını hatırlatmış; “Allah’ım, eğer bu kadın yalan söylüyorsa gözleri kör olmadan canını alma ve kuyusunu ona mezar eyle” diye dua etmiştir. Rivayete göre kadın daha sonra kör olmuş ve yürürken kuyuya düşerek hayatını kaybetmiştir.

Hz. Saîd bin Zeyd (R.A.), diğer Müslümanlar gibi müşriklerin zulmüne maruz kalmış; Bedir Savaşı hariç Peygamber Efendimiz (S.A.V.) ile birlikte gazvelere katılmıştır. Efendimiz’in yakınında bulunmaya büyük gayret göstermiş, 48 hadis rivayet etmiştir. Süryanice bildiği; Resûlullah’ın yazı işlerinde ve bazı mektuplara cevap hazırlanmasında yardımcı olduğu da aktarılır.

Hz. Ömer’in (R.A.) hilafet dönemini görmüş, şehadetine de şahit olmuştur. Hz. Ömer’in şehadetiyle İslam ümmetinde büyük bir gedik açıldığını, bunun kolay kolay kapanmayacağını ifade ederek onun İslam tarihindeki eşsiz yerini vurguladığı nakledilir. Şam’ın kuşatılması ve fethi süreçleri ile Yermük Muharebesi gibi önemli hadiselerde bulunduğu da rivayetler arasındadır.

Zühd ve takvasıyla tanınan Hz. Saîd bin Zeyd (R.A.), makam ve mevkie meyletmemiş; görev verildiğinde ise hakkıyla yerine getirmiştir. 671 yılında Medine yakınlarındaki Akik’te vefat etmiş; cenazesi Sa’d bin Ebî Vakkas tarafından yıkanıp kefenlenmiş, cenaze namazını Abdullah bin Ömer kıldırmıştır.

Allah ondan razı olsun.

Fahreddin Er-Râzî

Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî (ö. 606/1210)
Kelâm, felsefe, tefsir ve usûl-i fıkıh alanlarındaki çalışmalarıyla temayüz eden Eş‘arî çizgide bir âlimdir.

Hayatı ve İlmi Yolculuğu

Tercih edilen rivayete göre Fahreddin er-Râzî, 25 Ramazan 543 (6 Şubat 1149) tarihinde Büyük Selçuklu Devleti’nin başşehri Rey’de doğdu (544’te doğduğu da nakledilir). Bekrî, Teymî ve Kureşî nisbeleri, Arap asıllı bir aileye mensubiyetine işaret eder. Kaynaklarda “İbnü’l-Hatîb” veya “İbn Hatîbü’r-Rey” diye de anılsa da daha çok Fahreddin er-Râzî ismiyle meşhur olmuştur. Şâfiî ve Eş‘arî literatürde “İmâm” unvanıyla zikredilir.

İlk hocası, Begavî’nin yanında yetişmiş olan babası Ömer’dir. On altı yaşındayken babasının vefatı üzerine Simnân’a giderek Kemâleddin es-Simnânî’nin ders halkasına katıldı. Ardından Rey’e döndü; İşrâkî filozof Sühreverdî el-Maktûl’ün hocalarından Mecdüddin el-Cîlî’den kelâm ve felsefe tahsil etti. Cîlî ile birlikte gittiği Merâga’da da eğitimini sürdürdü. Üstün zekâsı, güçlü hâfızası ve çalışma azmi sayesinde kısa sürede temayüz etti.

Râzî’nin şöhret kazanmasında ilmî seyahatlerinin önemli payı vardır. Cürcân, Tûs, Herat, Hârizm, Buhara, Semerkant, Hucend, Belh, Gazne ve bazı Hint beldeleri başlıca uğrak merkezleridir. Hârizm’de Mu‘tezilî âlimlerle yaptığı münazaralar sonrası çıkan hadiseler sebebiyle oradan ayrılarak Rey’e dönmek zorunda kaldığı aktarılır. Daha sonra Mâverâünnehir’de, kendi eserlerinin de okutulduğu bazı medreselerin bulunduğu bölgeleri dolaştı; Serahs’ta meşhur tabip Abdurrahman b. Abdülkerîm ile tanışarak dostluk kurdu ve İbn Sînâ’nın el-Kânûn’u üzerine onun için bir şerh kaleme aldığı kaydedilir.

Buhara’da Hanefî âlimlerinden Şerefüddin el-Mes‘ûdî, Radıyyüddin en-Nîsâbûrî ve Rükneddin el-Kazvînî ile fıkhî meseleler; Nûreddin es-Sâbûnî ile itikadî konular üzerinde münazaralar yapmış, ayrıca Bâtınîler ve Kerrâmîler’le tartışmaları geniş yankı uyandırmıştır. Bazı kaynaklarda Râzî’nin Belh’te iken Bahâeddin Veled’i şehirden çıkarılmasına sebep olduğu ileri sürülse de bu doğru görülmez; zira Bahâeddin Veled’in Belh’ten ayrılışı (616/1219), Râzî’nin vefatından sonradır.

Râzî, Horasan’da Alâeddin Tekiş ve oğlu Muhammed, Gūr sultanları Gıyâseddin ve Şehâbeddin gibi siyaset adamlarından iltifat görmüştür. İran, Türkistan, Afganistan ve Hindistan bölgesindeki seyahatlerinin ardından 600/1203’te Herat’a yerleşti. Ömrünün kalan kısmını büyük ölçüde Herat’ta geçirerek bir yandan eser telif etti, diğer yandan sayıları 300’ü aştığı belirtilen talebe yetiştirdi.

Râzî, 1 Şevval 606 (29 Mart 1210) tarihinde Herat’ta vefat etti. Kerrâmîler tarafından zehirletildiği de rivayet edilir. Kabriyle ilgili olarak, vasiyeti gereği Herat yakınlarındaki Muzdâhân civarına defnedildiği; başka bir rivayette ise aslında evine gömüldüğü ve Muzdâhân’da defnedilmiş gibi gösterildiği kaydedilir.

İlmi Şahsiyeti ve Etkisi

Üstün zekâ, güçlü hâfıza ve etkili hitabetiyle tanınan Fahreddin er-Râzî, VI. (XII.) yüzyılın en güçlü düşünürleri arasında kabul edilir. Kelâm, tefsir, fıkıh usulü, Arap dili, mantık, felsefe, astronomi, tıp ve matematik gibi pek çok alanda eser vermiş; bu sebeple “allâme” unvanıyla da anılmıştır. Rivayete göre İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin eş-Şâmil’i, Gazzâlî’nin el-Müstaṣfâ’sı ve Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin el-Mu‘temed’ini çocuk yaşlarda ezberlemesi, hâfızasının kuvvetine delil olarak gösterilir.

Talebeleri arasında Kutbüddin el-Mısrî, Esîrüddin el-Ebherî, Tâceddin el-Urmevî, Sirâceddin el-Urmevî gibi isimler zikredilir; soyundan da bazı âlimlerin yetiştiği belirtilir. Hitabet gücü sayesinde münazaralarda etkili olduğu, Ehl-i sünnet çizgisine intisap edenlerin sayısında rol oynadığı nakledilir. Fikrî mücadelesi daha çok Mu‘tezile, Kerrâmiyye, Felâsife ve Bâtıniyye’ye yönelmiştir. Şiî olduğu iddiası ise isabetli görülmez; zira Şiî ve Bâtınî görüşlere yönelik sert eleştirileri bilinmektedir.

Tefsir ve Kelâmda Râzî

Râzî’nin en belirgin temayüz alanları tefsir ve kelâmdır. Tefsirinde dirâyet yöntemini güçlü biçimde kullanmış, döneminin ilim birikimini yorumuna taşımış ve kendisinden sonraki müfessirler üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır. En meşhur eseri, Mefâtîḥu’l-ġayb (et-Tefsîrü’l-kebîr), hem övgü hem eleştiri alan hacimli bir külliyat olmuştur.

Kelâmda ise Râzî, felsefe ile kelâmın meselelerini aynı metin içerisinde ele alarak “felsefî kelâm” döneminin öncü isimlerinden sayılır. Kaynaklar, ömrünün sonlarına doğru kelâm ve felsefenin yöntemlerinin itikadî tatmin için yeterli olmayabileceği kanaatini daha fazla benimsediğini ve Kur’an’ın yöntemine dönmeye çağırdığını kaydeder.

Tasavvufla İlişkisi

Râzî’nin tasavvufa ilgisi olduğu; tefsirinde yer yer işârî yorumlara yer vermesi, “keşf ehli” vurgusu ve bazı sûfîlerle yazışmaları bu eğilime delil olarak gösterilir. Bununla birlikte belirli bir tarikata intisabı konusunda yeterli ve kesin bilgi bulunmadığı için, daha isabetli yaklaşım, onun tasavvufî düşünceye değer veren bir âlim olduğu yönündedir.

Alvarlı Efe’ye Göre “İnsan Olmak”

İnsan olmak kolay; insan kalmak ise zordur. Dünyaya “hiç ölmeyecekmiş gibi” sarıldığımız çağda, insani duyarlılığın zayıflaması, kalpleri kırmayı sıradanlaştırdı. Oysa düşeni kaldırmak, yarayı sarmak, mahcup olanı rencide etmemek; insanlığımızı azaltmaz, çoğaltır.

Alvarlı Lütfi Efe Hazretleri’nin “incitme” çağrısı tam da bu yüzden gündemimizden düşmemeli: Kalp, Rabbin evi gibidir. İnsan olmanın biricik kaydı, o evi yıkmamaktır.

Özetle: İnfak, iyilik ve merhamet; yalnız sofrada değil, dilde ve davranışta da tamam olur. “İnsan isen bir canı incitme” öğüdü, Ramazan’ın terbiyesini hayata taşımanın en sahih yoludur.

Çanakkale İftar Menüsü Önerisi

1) İftariyelik

  • Zeytin (özellikle Ezine yöresi), hurma
  • Ezine peyniri + domates–salatalık
  • Zeytinyağlı Ege otları (roka, radika, cibes) limonla

2) Çorba

  • Tarhana çorbası (Çanakkale köy mutfağında çok yaygın)

3) Ara Sıcak

  • Fırında peynirli patlıcan (Ezine peyniriyle)
    ya da
  • Zeytinyağlı kabak/enginar (mevsime göre)

4) Ana Yemek (Çanakkale Klasiği)

  • Tumbi (Biga/Çanakkale usulü etli-sebzeli güveç lezzetinde)

5) Pilav / Ekmek

  • Şehriyeli pirinç pilavı veya bulgur pilavı
  • Ramazan pidesi

6) Salata

  • Roka–domates–soğan salatası, zeytinyağı + limon

7) Tatlı

  • Peynir helvası (Çanakkale’nin en bilinen tatlısı)

8) İçecek

  • Hoşaf/komposto (üzüm veya kayısı), yanında su

Ana Yemek Tarifi: Çanakkale Usulü Tumbi

Kaç kişilik: 4–5
Süre: 60–75 dk

Malzemeler

  • 500–600 g kuşbaşı dana eti (tercihen döş/kol)
  • 2 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 1 büyük kuru soğan (yemeklik)
  • 2 diş sarımsak (isteğe bağlı)
  • 2 adet patlıcan
  • 2 adet patates
  • 2 adet yeşil biber
  • 2 adet domates (veya 1 su bardağı domates rendesi)
  • 1 yemek kaşığı salça (domates)
  • 1 çay kaşığı karabiber
  • 1 çay kaşığı pul biber
  • 1–1,5 çay kaşığı tuz (eti pişirirken kontrollü)
  • 2–2,5 su bardağı sıcak su (etin cinsine göre)
  • Üzeri için: maydanoz (opsiyon)

Not: Patlıcanı acısına göre 15–20 dk tuzlu suda bekletip süzmek lezzeti toparlar.

Yapılışı

  1. Eti mühürleyin: Tencerede zeytinyağını kızdırın. Kuşbaşı eti ekleyip yüksek ateşte suyunu salıp çekene kadar kavurun.
  2. Soğanı ekleyin: Doğranmış soğanı ekleyip 4–5 dk pembeleştirin. Sarımsak kullanacaksanız bu aşamada ekleyin.
  3. Salça ve domates: Salçayı 1 dk kavurun, ardından domatesi ekleyip 3–4 dk pişirin.
  4. Baharat ve su: Karabiber–pul biberi ekleyin, sıcak suyu ilave edin. Kısık ateşte et yumuşayana kadar (yaklaşık 35–45 dk) pişirin.
  5. Sebzeler: Patates, patlıcan ve biberleri iri küp doğrayın. Et yumuşamaya yaklaşınca sebzeleri tencereye alın. Gerekirse az daha sıcak su ekleyin.
  6. Kıvam: Sebzeler pişip yemek “güveç” kıvamı alınca tuzunu ayarlayın.
  7. Servis: 5 dk dinlendirip maydanozla servis edin. Yanına pilav ve roka salatası çok yakışır.

İpucu

  • Daha “taş fırın” tadı isterseniz, yemeği son 10–15 dk fırın kabına alıp 200°C’de üstü hafif kızarana kadar tutabilirsiniz.

Aşağıdaki vakitler 28 Şubat 2026 Cumartesi (10 Ramazan 1447) içindir. Türkiye şehirlerinde İmsak/Akşam (İftar) saatleri Diyanet verilerinden; dünya şehirlerinde Fajr/Maghrib saatleri yerel saatle verilmiştir.

Konya + Tüm Komşu İller

İl İmsak İftar
Konya 05:56 18:49
Aksaray 05:50 18:42
Ankara 05:54 18:45
Eskişehir 06:04 18:55
Afyonkarahisar 06:04 18:56
Isparta 06:04 18:57
Antalya 06:04 18:57
Niğde 05:48 18:40
Karaman 05:54 18:46
Mersin 05:48 18:41

Büyük Şehirler

Şehir İmsak İftar
İstanbul 06:09 19:00
Ankara 05:54 18:45
İzmir 06:18 19:10
Bursa 06:09 19:00
Adana 05:45 18:38
Antalya 06:04 18:57
Gaziantep 05:37 18:30

10 Dünya Merkezi

Merkez İmsak (Fajr) İftar (Maghrib)
Mekke 05:28 18:24
Medine 05:27 18:23
Kudüs 04:46 17:36
Kahire 04:55 17:53
Dubai 05:27 18:20
Doha 04:42 17:35
Berlin 05:42 17:43
Saraybosna 04:50 17:34
Londra 04:57 17:39
New York 05:00 17:46

 

 

Mübarek Ramazan’ın 5. Günü | 23 Şubat 2026 Pazartesi | 5. Gün | İnfakla İyiliğe, İyilikle Diriliğe

Ramazan’ın beşinci günü, infakın yalnızca bir yardım değil, insanın kendi kalbini arındıran bir imtihan olduğunu hatırlatıyor. Sevdiğimiz şeylerden vazgeçebilmek, paylaşmayı bir yük değil bir şükür olarak görebilmek… İşte iyiliğin kapısı tam da buradan aralanıyor.

Bugün, Kur’an’ın “iyiliğe erişme” ölçüsünü, Peygamber Efendimizin (s.a.s.) merhameti toplumsal bir sorumluluğa dönüştüren sözlerini ve kalpleri birleştirmeye çağıran duayı yeniden hatırlıyoruz. Çünkü Ramazan; açın doyurulduğu, susuzun gözetildiği, kimsesizin kimsesi olunduğu ölçüde gerçek anlamını bulur.

Mübarek Ramazan’ın 5. günü: İnfakla iyiliğe, iyilikle diriliğe

Ramazan’ın beşinci günü, “sevdiğimiz şeylerden” vazgeçmeden iyiliğe erişilemeyeceğini hatırlatıyor. İnfak; yalnızca maddi paylaşım değil, kalbi arındıran ve toplumu ayakta tutan bir sorumluluk. Bugün, açın doyurulması, susuzun giderilmesi ve ihtiyaç sahibinin gözetilmesi üzerinden merhametin bir “hayat düzeni”ne dönüşmesini konuşuyoruz.

Ayet

“Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne harcarsanız Allah onu bilir.”
(Âl-i İmrân Suresi, 3/92)

Hadis

“Bir mümin, aç bir mümini doyurursa Allah da onu cennet meyveleriyle doyurur. Bir mümin, susuz kalan bir mümine içirirse Allah kıyamet günü ona misk ile mühürlenmiş bir içecek sunar. Bir mümin, elbiseye ihtiyacı olan bir mümini giydirirse Allah da ona cennetin yemyeşil elbiselerinden giydirir.”
(Tirmizî, Kıyâmet, 18)

Dua

Allah’ım;
Ülkemize, milletimize ve ümmete dirlik verecek hayırlı idareciler nasip eyle. Kalpleri birleştir, gönüllere hidayet lütfet. Bize feraset ver; iyiliği çoğaltmayı, mazlumun yanında durmayı, doğru yolda sebatı kolaylaştır. Devletimize, milletimize ve ümmete ihsan ettiğin nimetlere şükürle yürümeyi nasip eyle.
Âmin.

Bugünün hatırlatması

İnfak, yalnızca “fazlasını vermek” değildir; insanın gönlünde değerli olanı Allah rızası için paylaşabilmesidir. Ramazan, bu bilinci büyüten bir mekteptir: Paylaşım arttıkça iyilik görünür olur; iyilik görünür oldukça umut güçlenir.

Zübeyir bin Avvâm (r.a.)

Hz. Zübeyir bin Avvâm (r.a.), 586 yılında Mekke’de dünyaya geldi. Annesi Safiyye binti Abdülmuttalib, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) halası; babası Avvâm ise Hz. Hatice’nin (r.a.) kardeşidir. Küçük yaşta yetim kalan Zübeyir (r.a.), 15 yaşındayken Hz. Ebû Bekir’in (r.a.) davetiyle İslam’la şereflendi; ilk Müslüman olanların dördüncüsü veya beşincisi olarak anılır.

Boylu poslu, güçlü ve cesur olduğu kadar; temiz ahlâkı, takvası, cömertliği ve merhametiyle de temayüz etmiş bir sahabiydi. Emanete riayetiyle meşhurdu; sahabeler en kıymetli eşyalarını gönül rahatlığıyla ona emanet ederdi.

İslam tarihinde müşriklere karşı ilk kılıç çeken sahabi olarak kayda geçen Hz. Zübeyir (r.a.) için Hz. Ali (r.a.), kılıcını işaret ederek, “Öyle bir kılıç ki, sahibi onunla daima Resûlullah’ı (s.a.v.) tehlikelerden uzaklaştırmıştır” buyurmuştur.

Geçimini ticaretle sağlayan Hz. Zübeyir (r.a.), zengin sahabeler arasında yer alsa da son derece sade yaşar, mütevazı giyinir ve hayatında Resûlullah’ı (s.a.v.) örnek alırdı. Cömertliği dilden dile dolaşır; fakir Müslümanların geçimini üstlenir, borç isteyenlere yardım eder, mücahitleri cihada hazırlamak için büyük gayret gösterirdi.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) onun hakkında, “Her peygamberin bir havârisi (yardımcısı) vardır; benim havârim de Zübeyir’dir” buyurmuştur. Resûlullah’ın (s.a.v.) katıldığı savaşların tamamında yer aldığı rivayet edilir. Mekke’nin fethinde İslam ordusunun sancaktarlığını yaptı; daha sonra Mısır’ın fethi için görevlendirilen büyük bir ordunun sevkinde de önemli rol üstlendi. Suriye ve Mısır’ın İslam beldesi hâline gelmesinde, onun gibi mümtaz sahabelerin büyük payı olduğu belirtilir.

Hz. Osman (r.a.) döneminde daha çok sükûnet içinde yaşayan Hz. Zübeyir (r.a.), halifeyi korumak amacıyla oğlu Abdullah’ı görevlendirdi. Hz. Osman’ın (r.a.) şehadetinin ardından Hz. Ali’ye (r.a.) biat etti. Ancak daha sonra Hz. Talha (r.a.) ile birlikte, Hz. Osman’ın katillerinin cezalandırılması talebini gündeme taşıdı ve Cemel Vakası sürecinde Hz. Âişe’nin yanında yer aldı.

Bu süreçte Hz. Ali (r.a.), Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) bir hatırlatmasını ona iletti: “Sen bir gün Ali’yle haksız yere savaşacaksın.” Bu ikaz üzerine Hz. Zübeyir (r.a.) hakperestlik göstererek, “Evet, hatırladım… Vallahi ben seninle savaşmam” dedi ve savaş meydanından ayrıldı.

Hz. Zübeyir (r.a.) ayrıldıktan sonra Amr bin Cürmüz adlı bir kişinin takibine uğradı. Rivayete göre namaza durduğu sırada, secdede iken saldırıya maruz kaldı ve 658 yılında şehit edildi. Hz. Ali’nin (r.a.) bu haber üzerine, “Safiyye’nin oğlunu öldürene cehennemi müjdeleyin” dediği aktarılır. Cenaze namazının Hz. Ali (r.a.) tarafından kıldırıldığı da rivayetler arasındadır.

Allah ondan razı olsun.

Abdülhâlık Gucdüvânî (k.s.)

Abdülhâlık Gucdüvânî (k.s.), 1103 yılında Özbekistan’da Buhara yakınlarındaki Gucdüvân kasabasında doğdu. Babasının Anadolu’nun Malatya’sından Orta Asya’ya göç etmiş, ilimle meşgul bir fakih olduğu kaydedilir. Buhara’da tefsir tahsili sırasında, Nakşibendî silsilesinin önemli isimlerinden Yusuf Hemedânî ile tanıştı; ondan feyz alarak tasavvuf yolunda ilerledi.

Kaynaklarda, Gucdüvânî’nin zâhir ve bâtın ilimlerinde derinleştiği, basiret sahibi olduğu ve manevî hâllerinin kuvvetiyle tanındığı aktarılır. “Hâcegân yolu”nun önde gelen isimleri arasında gösterilir. Bazı rivayetlerde, Nakşbendiyye çizgisinin Gucdüvânî’den Şâh-ı Nakşbend’e kadar “Tarîk-i Hâcegân” adıyla anıldığı belirtilir.

Abdülhâlık Gucdüvânî’nin, Ahmed Yesevî yolundan farklı olarak hafî zikir (sessiz zikir) esasını öne çıkardığı ve tarikatın temel prensiplerini sistemleştirdiği ifade edilir. Hayatına dair ayrıntılı bilgiler ise daha çok, kendisinden sonraki asırlarda kaleme alınan tabakat ve adab kitaplarında yer alan sınırlı rivayetlere dayanır. 595/1199 yılında vefat ettiği kaydedilir.

“Vasiyet”ten öne çıkanlar

Gucdüvânî Hazretleri’nin oğluna hitaben kaleme aldığı vasiyet, Nakşî geleneğinde hikmet ve irfan yönüyle önemsenir. Bu vasiyetin özünde şu ilkeler öne çıkar:

  • İlim, edep ve takva üzere yaşamak; selefin eserlerinden istifade etmek
  • Ehl-i sünnet çizgisini korumak, fıkıh ve hadis öğrenmek
  • Şöhretten ve gösterişten uzak durmak; makam ve mevki hırsına kapılmamak
  • Helal lokma hassasiyeti; şüpheli olandan sakınmak
  • Az konuşmak, az yemek, az uyumak; kalabalığın gürültüsünden uzaklaşıp tefekküre yönelmek
  • Kimseyi hor görmemek, insanlara şefkat nazarıyla bakmak
  • Dünya ile meşgul olurken kalbi dünyaya bağlamamak, “dostun Allah” şuurunu diri tutmak

Abdülhâlık Gucdüvânî (k.s.), tasavvuf geleneğinde, özellikle kalp terbiyesi, ihlâs, edep ve istikamet vurgusuyla anılan müstesna isimler arasında kabul edilir.

Kimsesizlerin kimsesi olmak

Ebû Hureyre (r.a.)’den rivayet edildiğine göre Allah Resûlü (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

“Allah azze ve celle kıyamet gününde (bir kimseye) şöyle seslenecek: ‘Ey Âdemoğlu! Hastalandım, beni ziyaret etmedin.’
(O kişi), ‘Ey Rabbim! Sen âlemlerin Rabbisin, ben seni nasıl ziyaret edebilirim?’ deyince Allah, ‘Falan kulum hastalandı, onu ziyaret etmedin. Eğer ziyaret etseydin beni onun yanında bulacağını bilmiyor muydun?’ buyuracak.

Allah, ‘Ey Âdemoğlu! Yiyecek istedim, bana yedirmedin’ diyecek.
(O kişi), ‘Ey Rabbim! Sen âlemlerin Rabbisin, ben sana nasıl yedirebilirim?’ deyince Cenâb-ı Hak, ‘Falanca kulum yiyecek istediğinde ona yedirmedin. Şayet yedirseydin, bunun karşılığını benim yanımda bulacağını bilmiyor muydun?’ buyuracak.

Allah, ‘Ey Âdemoğlu! Senden su istedim, bana su vermedin’ diyecek.
(O kişi), ‘Ey Rabbim! Sen âlemlerin Rabbisin, ben sana nasıl su verebilirim?’ deyince Allah, ‘Falan kulum senden su istediği hâlde ona su vermedin. Eğer verseydin bunun karşılığını benim katımda bulurdun’ buyuracak.”
(Müslim, Birr, 13)

Bu hadis, Yüce Allah’ın kullarına yapılan iyiliği, adeta kendisine yapılmış gibi kabul edip değer verdiğini güçlü bir üslupla anlatır. Benzer bir mecaz dili, Kur’an’da da “karz-ı hasen” (güzel borç) kavramında karşımıza çıkar. Nitekim, “Eğer siz Allah’a güzel bir borç verirseniz, Allah onu size kat kat öder ve sizi bağışlar…” ayetinde “Allah’a borç verme” ifadesi bu anlamı pekiştirir. (Teğâbun, 64/17)

İyilik ve kötülük, insanın bu dünyadaki varoluşuna doğrudan temas eden iki temel kavramdır. Kur’an’ın ifadesiyle, “iyilik yapan kendi lehine, kötülük yapan kendi aleyhine” davranmış olur. (Fussılet, 41/46) Zira insanın yaptığı iyilik Allah’a bir fayda sağlamaz; fakat insanlığa, topluma ve nihayet iyilik sahibinin kendi kalbine tesir eder. “İyi söz ve güzel iş” Allah katına yükselir; karşılığını ise insanlar ve bütün yaratılmışlar görür. (Fâtır, 35/10)

Kurbanın eti ve kanı Allah’a ulaşmaz; fakat muhtaçların doyurulmasıyla kazanılan takvâ Allah katında kıymet bulur. (Hac, 22/37) Hastayı ziyaret etmek, açın karnını doyurmak, susuzun susuzluğunu gidermek; bu dünyada ihtiyaç sahibine nefes olurken, ahirette de iyilik sahibine umut olur.

Bu yüzden İslam, yalnız bireysel bir dindarlık değil; aynı zamanda yardımlaşma ve dayanışma ahlâkıdır. Toplum içinde farklı imkânlara sahip insanları asgari bir hayat standardında buluşturmak, ancak ortak sorumluluk bilinciyle mümkündür. İslam’ın ilk dönemlerinde bu görev daha çok toplumsal bir vecibe olarak görülmüş; Medine döneminde zekâtın kurumsal bir yükümlülüğe dönüşmesi de bu bilincin bir tezahürü olmuştur.

Resûlullah (s.a.s.), zekâtı dinin temel esasları arasında saymış; Müslümanlar da bu ibadeti sadece bir yardım değil, imanın toplumsal karşılığı olarak görmüştür. Hz. Ebû Bekir’in (r.a.), zekât vermek istemeyenlere karşı sergilediği kararlı tutum ise dayanışmanın keyfî bir tercih değil, toplum düzenini koruyan bir sorumluluk olduğuna işaret eder.

Bugün de hâli vakti yerinde olan Müslüman, resmî bir talimat beklemeden; sevdiği şeylerden infak etmeyi, muhtacı geri çevirmemeyi ve komşusunun derdiyle dertlenmeyi dinî, ahlâkî ve vicdanî bir vazife bilir. Çünkü ebedî âlemde kimsesiz kalmamak için, bu dünyada kimsesizlerin kimsesi olmak en kestirme yollardandır.

“Herkesin var bir kesi, ben bîkesin yok kimsesi
Ben bîkesin sen ol kesi, ey kimsesizler kimsesi”

İftar Sofrası Önerisi: Dengeli, Sade ve Lezzetli

Ramazan akşamında uzun süren açlığın ardından mideyi yormayan, besleyici ve dengeli bir menü tercih etmek hem sağlıklı hem de huzurlu bir iftar için önemli. İşte ölçülü ve pratik bir iftar önerisi:

Menü

  • Hurmalı su ve zeytinle açılış
  • Mercimek çorbası (hafif ve mideyi hazırlayan)
  • Fırında Tavuklu Sebzeli Pilav (ana yemek)
  • Mevsim salatası (limonlu-zeytinyağlı)
  • Yoğurt veya cacık
  • Güllaç (hafif tatlı alternatifi)

Ana Yemek Tarifi

Fırında Tavuklu Sebzeli Pilav

Malzemeler (4-6 kişilik)

Tavuk için:

  • 4 adet kemiksiz tavuk but veya göğüs
  • 3 yemek kaşığı zeytinyağı
  • 1 tatlı kaşığı tuz
  • 1 çay kaşığı karabiber
  • 1 çay kaşığı kekik
  • 2 diş ezilmiş sarımsak

Pilav için:

  • 2 su bardağı baldo pirinç
  • 3 su bardağı sıcak tavuk suyu
  • 1 adet küçük soğan
  • 1 adet havuç (küçük küp doğranmış)
  • 1 çay bardağı bezelye
  • 2 yemek kaşığı tereyağı
  • 1 yemek kaşığı zeytinyağı
  • Tuz

Yapılışı

  1. Tavukları hazırlayın:
    Zeytinyağı, sarımsak ve baharatlarla tavukları harmanlayın. 20 dakika dinlendirin.
  2. Pilavı hazırlayın:
    Pirinçleri 15 dakika ılık tuzlu suda bekletip yıkayın.
    Tencerede tereyağı ve zeytinyağını ısıtın. Küp doğranmış soğanı kavurun.
    Havuç ve bezelyeyi ekleyin, 2-3 dakika çevirin.
    Pirinçleri ilave edip birkaç dakika kavurun.
    Sıcak tavuk suyunu ve tuzu ekleyin.
    Kısık ateşte suyunu çekene kadar pişirin.
  3. Fırın aşaması:
    Pilavı fırın kabına yayın. Üzerine marine edilmiş tavukları yerleştirin.
    Önceden ısıtılmış 190°C fırında yaklaşık 25-30 dakika pişirin.
    Tavuklar kızarıp içi tamamen piştiğinde çıkarın.
  4. Dinlendirme:
    Fırından çıktıktan sonra üzerini kapatıp 10 dakika dinlendirin.

Servis Önerisi

Yanına bol limonlu salata ve cacık eklemek yemeği dengeleyerek ağırlaşmasını önler. İftar sonrası çayı en az 30-40 dakika geciktirmek sindirimi rahatlatır.

İmsak – İftar 

Aşağıdaki liste Ramazan 5. gün (5 Ramazan 1447) = 23 Şubat 2026 Pazartesi içindir. Türkiye saatleri Diyanet imsakiye tablolarından alınmıştır.

Konya ve çevre iller (5. gün)

İl İmsak İftar (Akşam)
Konya 06:03 18:44
Karaman 06:00 18:41
Aksaray 05:57 18:37
Isparta 06:11 18:51
Afyonkarahisar 06:10 18:50

Türkiye’de büyük iller (5. gün)

İl İmsak İftar (Akşam)
Ankara 06:01 18:40
İstanbul (Avrupa – Avcılar) 06:17 18:55
İstanbul (Anadolu – Tuzla) 06:15 18:53
İzmir 06:24 19:04
Bursa 06:16 18:55
Adana 05:36 18:35
Gaziantep 05:43 18:25
Trabzon 05:33 18:11
Diyarbakır 05:32 18:13

Dünyada önemli merkezler (5. gün)

Şehir İmsak İftar
Mekke (Makkah) 05:19 18:29
Dubai 05:17 18:25
Kudüs (Al-Quds/Jerusalem) 04:39 17:39
Londra 04:48 17:39
Berlin 04:52 17:44
New York (Cross River, NY) 04:51 17:45
Paris 05:41 18:33
Moskova 05:10 18:02

 

Mübarek Ramazanın 2. Günü: Bir Ayet, Bir Hadis, Bir Dua

Ramazan’ın ikinci günü, ilk günün heyecanı yerini daha sakin bir idrake bırakırken; insanın iç dünyasında “düzen” ve “derinlik” ihtiyacı daha belirgin hale gelir. Bugün; sahurun bereketini hatırlatan bir hadisle, kulluğu nitelikler üzerinden tarif eden bir ayetle ve kalbi toparlayan bir duayla yolumuzu aydınlatalım. Ardından; adaletin omurgası Hz. Ömer’i (R.A.) ve gönül terbiyesinin büyük isimlerinden Ebu’l-Hasan Harakânî’yi (K.S.) anarak, Ramazan’ın “arınma” çağrısını yeniden duyalım.

AYET

“Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar, doğru erkeklerle doğru kadınlar, sabreden erkeklerle sabreden kadınlar, Allah’a derinden saygı duyan erkekler, Allah’a derinden saygı duyan kadınlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar, namuslarını koruyan erkeklerle namuslarını koruyan kadınlar, Allah’ı çokça anan erkeklerle Allah’ı çokça anan kadınlar var ya; işte onlar için Allah bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
(Ahzâb Suresi 35. Ayet)

HADİS

Allah Resûlü (S.A.V.) buyurdu ki:
“Sahur yemeğini yiyiniz. Çünkü sahur yemeğinde bereket vardır.”
(Sahih-i Müslim: 1835)

DUA

Rabbimiz, unutursak veya hata yaparsak bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Rabbimiz, zorlanacağımız yükü bize taşıtma. Günahımızı affet. Bizi bağışla. Bize ikramda bulun. Yolundan ayırma. Bizim velimiz sensin. Kâfirlere karşı bize yardım et. Âmin.

ÖMER (R.A.)

Sert mizacın adalete dönüşen hikâyesi

Hz. Ömer (R.A.), 581 yılında Mekke’de doğdu. Genç yaşlarında hayatın sert yüzünü erken tanıdı; ailesine ait sürülerde çobanlık yaptı. Kabileler arası anlaşmazlıklarda etkin rol aldığı, Mekke şehir devletinde elçilik görevini yürüttüğü rivayet edilir. Güçlü yapısı, keskin zekâsı ve kararlı duruşuyla tanınırdı.

İslâm’ın ilk yıllarında, yeni dine karşı en sert tepki verenler arasındaydı. Hatta Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed’i (S.A.V.) öldürmeye karar verdiği anlatılır. Fakat insanın kaderinde bazen bir cümlenin, bir kapının, bir tilavetin yeri büyüktür. Efendimiz’i (S.A.V.) aramak üzere yola çıktığında Nuaym b. Abdullah ile karşılaşır; Nuaym ona kız kardeşi ve eniştesinin Müslüman olduğunu söyler. Öfkeyle onların evine yönelen Ömer (R.A.), içeride Kur’ân okunduğunu duyar. Yaşanan gerginlikten sonra, okunan ayetleri görmek ister. Sahifeleri eline aldığında, kalbinin yumuşadığı ve imanla ayağa kalktığı rivayet edilir.

Rasûlullah’ın (S.A.V.) Daru’l-Erkam’da olduğunu öğrenince doğruca oraya gider. İman ettikten sonra dini açıkça savunur; çekinmeden, geri durmadan… Onun Müslüman oluşu, Müslümanların Mekke’deki görünürlüğünü ve cesaretini artıran büyük bir kırılma noktası olarak anılır.

Hz. Ömer (R.A.), Bedir, Uhud, Hendek, Hayber gibi gazvelere katılmış; bazı seferlerde komutanlık görevi üstlenmiştir. Rasûlullah (S.A.V.), önemli kararlar öncesinde onun görüşlerini alan isimlerin başında geldiği de rivayet edilir. İstişareye dayalı bu çizgi, Hz. Ömer’in adalet ve dirayetle anılmasının sebeplerindendir.

Hz. Ebû Bekir’den (R.A.) sonra halife olmuş, yaklaşık 10 yıl süren hilafeti boyunca devlet teşkilatını güçlendiren adımlar atmıştır. Divan sistemi, kadılık kurumunun bağımsızlaştırılması, idari disiplinin sıkılaştırılması; bu dönemde öne çıkan uygulamalardandır. Rivayetlerde en çok vurgulanan yönü ise “adalet”tir: Mevki, rütbe ve soyluluk gözetmeden hakkı sahibine verme hassasiyetiyle anılır.

1 Kasım 644’te Medine’de sabah namazında hançerli saldırıya uğradığı; üç gün sonra vefat ederek Hücre-i Saadet’e defnedildi.

EBU’L-HASAN HARAKÂNÎ (K.S.)

Gönül terbiyesi ve merhametin dili

Ebu’l-Hasan Harakânî (K.S.), tasavvuf geleneğinde “gönül sultanları” arasında anılan bir isimdir. Adı Ali bin Ca’fer, künyesi Ebu’l-Hasan’dır. Hicrî 352 (Miladî 963) yılında doğduğu; Hicrî 425’te (Miladî 1034) Aşure günü vefat ettiği yönünde bilgiler aktarılır. Rivayetlerde; çağdaşı bazı mutasavvıflarla, döneminin devlet ricaliyle ve ilim insanlarıyla temaslarına işaret edilir.

Harakânî’nin sözlerinde iki güçlü damar belirir:
Kalpte samimiyet ve insana merhamet…
Onun dilinde tasavvuf; kıyafetle, merasimle, gösterişle ölçülen bir hâl değil; benliği incelten, kalbi arıtan, mahlûkata şefkatle bakan bir terbiyedir.

Gazneli Sultan Mahmud’un kendisinden nasihat istediği rivayetinde Harakânî’nin şu dört başlığı öne çıkardığı aktarılır:

  1. Günahlardan sakın,
  2. Namazını cemaatle kıl,
  3. Cömert ol,
  4. Mahlûkata şefkatle muamele et.

Ve onu anlatan en çarpıcı çizgilerden biri, başkasının acısını kendine yakın bilmesidir. Derdin uzağa atılmadığı, yükün paylaşılabildiği bir gönül iklimi…

İSTER MİSİN TEMİZLENESİN?

Ramazan’ın en sessiz ama en güçlü çağrısı

Temizlik, çoğu zaman “su”yla anılır. Oysa insanın her kiri elde, yüzde, elbisede değildir. Bazı kirler, sözün içinde birikir. Bazısı bakışın alışkanlığında… Bazısı öfkenin tekrarında… Bazısı da “ihmal” denen, sessiz ama ağır yükte… İnsan, fark etmeden kendi içine yığar: kırgınlıkları, acele hükmü, gereksiz cümleleri, başkasını küçülten tonları, kalbi sertleştiren alışkanlıkları.

Maddî kir, görülür ve giderilir. Manevî kir ise çoğu zaman görünmez; insan onu taşıdığını bile fark etmeyebilir. İşte en tehlikelisi burasıdır: İnsan, yanlışla uzun süre yan yana kalınca, yanlış “yanlış” gibi görünmemeye başlar. Nasıl ki ağır bir kokuya bir süre sonra alışılır; günah da, ihmal de, kırıcı dil de alışkanlığa dönüşünce insanı rahatsız etmez hale gelir. Rahatsız etmeyen şey, çoğu zaman en çok kirleten şeydir.

Ramazan, bu uyuşmayı bozan aydır. İnsanı sarsmadan ama güçlü bir hatırlatmayla kendine getirir. Oruç, yalnızca açlık değildir; insanın kendine “dur” demesidir. Dilini tutmasıdır. Gözünü sakınmasıdır. Kalbini tartmasıdır. Niyetini toparlamasıdır. Ramazan’ın terbiyesi; insanın kendine karşı dürüstleşmesiyle başlar.

“Ister misin temizlenesin?” sorusu, bir yargı cümlesi değildir. Bir kapının nazikçe aralanmasıdır. İnsan, arınmayı istemeden arınamaz; iyi olmayı istemeden toparlanamaz. Bu soru, insanın kalbine şunu söyler:
“Yükünü azaltmak ister misin?”
“Kırdığını onarmak ister misin?”
“Yanlışı normalleştirmekten vazgeçmek ister misin?”

Çünkü çoğu zaman sorun büyük bir günah değil; küçük küçük biriken ihmal ve alışkanlıklardır. Bir hakkı geciktirmek… Bir özrü ertelemek… Bir gönlü almamak… Bir cümleyi “nasıl olsa” diye sert söylemek… Sonra kalbin, bu sertliği sıradan kabul etmesi… Ramazan, sıradanlaşan yanlışları tekrar “yanlış” diye gösterir. Bu, bir lütuftur.

Manevî temizlikte tövbe, su gibidir. Tövbe; “ben bittim” demek değil, “yeniden başlıyorum” demektir. İnsanı asıl yoran hata değil; hatanın üstünde ısrar, yanlışın içinde konfor bulmaktır. Ramazan, konforu bozar: “Bu sana yakışmıyor” der. “Sen daha güzelini taşıyorsun” der. “Daha temiz bir dil, daha yumuşak bir kalp, daha doğru bir yön mümkün” der.

Bu yüzden bugün, sahurun bereketiyle başlayan saatlerin içine şu niyeti koyalım:
Dilimizi temizleyelim.
Kalbimizi hafifletelim.
Hakkı olanın hakkını geciktirmeyelim.
Kırdığımız gönlü onarmadan uyumayalım.
İstiğfarı bir cümle değil, bir yöneliş yapalım.

Ve günün sonunda, Ramazan’ın sorusu yine gelir:
İster misin temizlenesin?

Cevap, gösterişli cümleler istemez. Bazen en sahih cevap, insanın içinden geçen kısacık bir sığınmadır:
“İsterim ya Rabbi… İsterim.”

Mübarek Ramazan – 1. Gün – Bir Ayet • Bir Hadis • Bir Dua

Mübarek Ramazan ayının ilk gününe, Kur’ân’ın rehberliği, sünnetin diriltici çağrısı ve gönülden yükselen dualarla adım atıyoruz. Oruçla nefsi terbiye ederken, ayetle yönümüzü buluyor; hadisle bilinç tazeliyor, duayla kalbimizi arındırıyoruz. Bu müstesna başlangıçta, Sıddîklar Alemdârı Hz. Ebû Bekir’in (r.a.) sadakatini ve infak ufkunu; Bayezîd-i Bistâmî’nin (r.a.) tevhid ve teslimiyet çizgisini hatırlıyor, Ramazan’ı tarih boyunca bereketiyle olduğu kadar zaferleriyle de anlamlandırıyoruz. İşte “1. Gün” dosyamız; bir ayet, bir hadis, bir dua ve ibret dolu hatırlatmalarla, Ramazan’a yakışır bir şuur ve umut iklimine davet niteliğindedir.

Bir Ayet • Bir Hadis • Bir Dua

“Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an’ın indirildiği aydır.”

Ayet

Bakara Suresi 185. Ayet (mealen):
Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an’ın indirildiği aydır. Öyle ise sizden Ramazan ayını idrak edenler onda oruç tutsun. Kim o anda hasta veya yolcu olursa (tutamadığı günler sayısınca) başka günlerde kaza etsin. Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez. Bütün bunlar, sayıyı tamamlamanız ve size doğru yolu göstermesine karşılık, Allah’ı tazim etmeniz, şükretmeniz içindir.

Hadis

Kim Allah Teâlâ yolunda bir gün oruç tutsa, Allah onunla ateş arasına, genişliği sema ile arz arasını tutan bir hendek kılar.
(Tirmizî, Cihâd 3, 1624)

Dua

Ey âlemlerin Rabbi olan Allah’ım… Bizi Ramazan’a kavuşturduğun için Sana hamd ediyor, şükrediyoruz.
Bugün tuttuğum orucu gerçek oruç tutanların orucu gibi, ibadetimi de gerçek ibadet edenlerin ibadeti gibi kabul eyle. Beni gafillerin uykusundan uyandır.
Benim, annemin, babamın ve ailemin günahlarını bağışla. Ey âlemlerin İlâhı… Ramazan’ı İslâm âlemine hayırlı eyle. İşlerimizi bereketli kıl. Bizi affeyle, ey suçları affeden Rabbimiz…
Âmin.

Sıddîklar Alemdârı Hz. Ebû Bekir (r.a.)

Hz. Ebû Bekir (r.a.), meşhur Fil Vak’ası’ndan iki sene altı ay sonra doğmuştur. Asıl adı Abdullah b. Osman b. Âmir b. Amr b. Ka‘b b. Sa‘d b. Mürre et-Teymî’dir. Cahiliye döneminde kendisine Abdullât, Abdülkâbe veya Abdüluzzâ denildiğine dair rivayetler aktarılır; “Abdullah” ismini ise Hz. Muhammed (s.a.v.) vermiştir. Babası Osman olup Ebû Kuhâfe lakabıyla tanınır. Annesi Selmâ binti Sahr’dır; Mekke’de “bütün hayırların annesi” manasında Ümmü’l-Hayr lakabıyla anıldığı rivayet edilir.

Hz. Ebû Bekir’in ilk lakabının “Atîk” olduğu; Allah Resûlü’nün (s.a.v.) cehennemden azad edildiğine dair müjde sebebiyle bu lakabın verildiği nakledilir. İsra gecesinin sabahında başta olmak üzere, Allah Resûlü’nü (s.a.v.) tereddütsüz tasdik edişi sebebiyle kendisine “Sıddîk” denilmiştir.

Hz. Ebû Bekir’in İslâm’a girişindeki sürat ve kararlılık, kaynaklarda şu anlamda aktarılır:
“Kimi İslâm’a çağırdıysam mutlaka onda bir duraklama, bir tereddüt olmuştu. Ama Ebû Bekir, İslâm’ı teklif ettiğimde ne duraksadı ne de tereddüt gösterdi.”

Hz. Âişe’nin (r.a.) rivayetinde, bir gün Ebû Bekir’in (r.a.) Allah Resûlü ile karşılaştığı ve davetin hemen ardından İslâm’ı kabul ettiği anlatılır. Onun imanı “sıradağlar gibi muhkem” diye tasvir edilir: fıtratıyla bütünleşen bir teslimiyet ve sarsılmayan bir sadakat…

Hz. Ebû Bekir (r.a.), Mekke’nin varlıklı isimleri arasındaydı. Müslüman olduğunda tarihçilerin verdiği bilgilere göre hatırı sayılır bir mala sahipti; ancak sahip olduklarını Allah yolunda infak etmiş, özellikle Müslüman olduğu için eziyet gören köleleri satın alıp azad etmeye gayret göstermiştir.

Bayezîd-i Bistâmî (r.a.)

Bayezîd-i Bistâmî, sûreti itibarıyla Hz. Ebû Bekir’e (r.a.) benzetilir; uzun boylu, zayıf bedenli ve beyaz tenli olduğu, seyrek ve ak sakallı, çukurca gözlü bulunduğu rivayet edilir. “Sultânü’l-ârifîn” diye anıldığı aktarılır.

Hicrî 188 yılında Bistâm’da doğduğu; vefatının ise kaynaklarda farklı tarihlerle geçtiği (Hicrî 231/232 veya bazı rivayetlere göre 261/262) ifade edilir.

“Tevhid nedir?” diye soranlara şu minvalde cevap verdiği nakledilir:
Tevhid yakîndir; yakîn ise mahlûkatın her türlü hareketini Allah’ın fiili olarak bilmek ve O’nun fiillerinde hiçbir şeyi ortak koşmamaktır.

Mürşidi tanımak için ölçü koyduğu rivayet edilir:
“Kendisine gökyüzünde uçma veya bağdaş kurma kerameti verilen kimseye hemen aldanmayın. Önce onun emir ve nehiy çizgisindeki yerine, şer‘î hududa riayetindeki durumuna bakın.”

Keramet izharından kaçındığı ve bunu manevî düşüşe sebep görerek sakındığı da anlatılır. Bu yaklaşımı “Kerim isterim, keramet değil” sözüyle özetlenir.

Tasavvufu ise şu çerçevede tarif ettiği aktarılır:
“Rahat kapısını kapayıp, sıkıntı ve mücahede kapısını açmaktır.”

Zaferler Ayı: Ramazan

Şanlı İslâm tarihinde birçok önemli fetih ve zafer, Allah’ın izni ve yardımıyla Ramazan ayında gerçekleşmiştir. Bu yönüyle Ramazan; oruç ve Kur’ân tilavetiyle değerlendirildiği gibi, sabır, sebat, gayret ve tebliğ şuuruyla da idrak edilmesi gereken bir “feyiz mevsimi” olarak görülmüştür. Ramazan ayında gerçekleşen fetih ve zaferlerden öne çıkan bazıları şöyledir:

  1. Büyük Bedir Zaferi
    Hicretin 2. yılı 17 Ramazan Cuma günü (13 Mart 624) elde edilmiştir. Sayıca az olan İslâm ordusu, kendisinin yaklaşık üç katı olan müşrik ordusuna karşı zafer kazanmıştır. Bu savaşta müşriklerin ileri gelenlerinden birçok kişi hayatını kaybetmiş; Müslümanlar ise şehitler vermiştir.
  2. Mekke’nin Fethi
    Hicretin 8. yılı 20 Ramazan günü Allah Resûlü (s.a.v.) on bin sahabî ile Medine’den Mekke’ye hareket etmiştir. Fetih ordusunun Mekke’ye girişi, aynı yılın Ramazan’ında 27 Ramazan Çarşamba gününe tarihlenir. Fetihle birlikte Mekke’de yeni bir dönem başlamıştır.
  3. Tebük Gazvesi (Seferi)
    Hicretin 9. yılında düzenlenen Tebük seferinin dönüşünün Ramazan ayına rastladığı aktarılır. Bizans sınırına yakın bir hatta yapılan bu sefer, İslâm Devleti’nin caydırıcılığı ve siyasî etkisi bakımından önemle değerlendirilir.
  4. Kādisiyye Zaferi
    Hz. Ömer (r.a.) döneminde, Hicrî 14. yılın Ramazan’ında (Milâdî 636) Sa‘d b. Ebî Vakkās komutasındaki İslâm ordusunun Sâsânî ordusuna karşı kazandığı zafer olarak anılır; İran coğrafyasında yeni bir dönemin kapılarını araladığı ifade edilir.
  5. Rodos Adası’nın Fethi
    Hicrî 53 yılı Ramazan ayında Rodos’un fethedildiği rivayet edilir; stratejik konumu sebebiyle önemine dikkat çekilir.
  6. Endülüs’ün Güney Kıyıları Zaferi
    Tarık b. Ziyâd komutasındaki İslâm ordusunun, Hicrî 91 yılı Ramazan ayında Endülüs’ün güney kıyılarına ulaşıp ilerleyişini başlattığı anlatılır.
  7. Endülüs’ün Fethi
    Hicrî 92 yılı Ramazan’ında Endülüs topraklarında yapılan mücadelelerin, dört asır sürecek Endülüs İslâm medeniyetinin ilk adımlarını oluşturduğu değerlendirilir.
  8. Safed Kalesi Zaferi
    Safed’in, Selahaddin Eyyûbî tarafından Hicrî 584 yılında fethedildiği; Ramazan günlerinde askerî hazırlığın sürdürüldüğü rivayetleri aktarılır.
  9. Ayn Câlût Zaferi
    Hicrî 658 yılı Ramazan’ında (Milâdî 1260) Memlûklerin Filistin’de Ayn Câlût’ta Moğol ordusunu yenmesi, hem İslâm tarihi hem dünya tarihi açısından dönüm noktası olarak görülür; Moğolların ilk kez büyük bir yenilgi tattığı belirtilir.

Bu vesileyle, Ramazan’ın yalnızca bir ibadet ayı değil; aynı zamanda sabır, irade, adanmışlık ve sorumluluk bilinciyle “ihya edilen” bir zaman dilimi olduğu hatırda tutulmalıdır.

 

Uğur İbrahim Altay: “Berat Kandilimiz mübarek olsun”

Konya Büyükşehir Belediye Başkanı Uğur İbrahim Altay, Berat Kandili dolayısıyla yayımladığı mesajda, bu mübarek gecenin Ramazan-ı Şerif’in müjdecisi olduğunu vurgulayarak, kandilin Konya başta olmak üzere tüm İslam coğrafyasında huzur, barış ve esenliğe vesile olmasını diledi.

Başkan Altay, mesajında Berat Kandili’ni “rahmet ve mağfiret iklimi” olarak nitelendirerek, gecenin insanın geçmişini muhasebe etmesi ve yarınlara daha halis niyetlerle yürüyebilmesi için önemli bir fırsat sunduğunu ifade etti.

Altay, Berat Kandili’nde yalnızca kişisel dualarla yetinilmemesi gerektiğine dikkat çekerek, başta Gazze olmak üzere dünyanın farklı bölgelerinde zor durumda olan mazlumlar ve Müslümanlar için de dua çağrısında bulundu.

Mesajında birlik ve beraberlik vurgusu da yapan Altay, milletin ve İslam âleminin fitneden, ayrılıktan ve darlıktan korunması için niyazda bulundu; gönüllerin imanla, dillerin duayla, yolların hayırla mamur olmasını temenni etti.

Başkan Altay mesajını, “Bu duygu ve düşüncelerle mübarek Berat Kandili’nin başta şehrimiz ve ülkemiz olmak üzere, tüm İslam coğrafyasında huzura, barışa ve esenliğe vesile olmasını diliyorum. Rabbim hepimizi sağlıkla önce Ramazan ayına, sonra bayrama kavuştursun. Berat Kandilimiz mübarek olsun” ifadeleriyle tamamladı.

Ahmet Pekyatırmacı’dan Berat Kandili mesajı

Selçuklu Belediye Başkanı Ahmet Pekyatırmacı, Berat Kandili dolayısıyla yayımladığı kutlama mesajında, Berat Kandili’nin Ramazan-ı Şerif’in müjdecisi olduğunu belirterek; kalplerin arındığı, duaların semaya yükseldiği ve bağışlanma kapılarının açıldığı kıymetli bir gece olduğuna dikkat çekti.

Pekyatırmacı mesajında, bu gecenin geçmişi gözden geçirip gönülleri arındırmak, tövbe ederek af dilemek ve geleceğe umutla bakmak için önemli bir fırsat sunduğunu ifade etti.

Başkan Pekyatırmacı, birlik ve beraberliğin güçlenmesi, paylaşma ve dayanışmanın artması çağrısında da bulunarak şu görüşlere yer verdi:

“Berat Kandili’nin verdiği bu manevi imkanı en iyi şekilde değerlendirmeli; gönüller yaparak kalplerimizi yumuşatmalı, ihtiyaç sahiplerine yardım eli uzatmalı ve birlik ile beraberliğimizi daha da güçlendirmeliyiz.”

Mesajında, kandil gecesinde yapılan duaların kabul olmasını temenni eden Pekyatırmacı, hanelere huzur, şehre bereket, ülkeye birlik ve dirlik dileğinde bulundu. İslam âleminin selameti için dua edilmesi gerektiğini belirten Pekyatırmacı, dualarda mazlumların da unutulmaması gerektiğini vurgulayarak, “Dualarımızda başta Gazze olmak üzere dünyanın dört bir yanındaki mazlum Müslümanları unutmayalım” ifadelerini kullandı.

Başkan Pekyatırmacı, mesajını “Kandilimiz mübarek olsun” sözleriyle tamamladı.