Nöbetçi Eczaneler
Yoğun iş temposu, değişen tüketim alışkanlıkları ve hazır gıdalara erişimin kolaylaşması, paketli ve yüksek oranda işlenmiş ürünlerin sofralardaki yerini her geçen gün artırıyor. Özellikle kısa sürede hazırlanabilen, uzun raf ömrüne sahip ve lezzeti artırılmış ürünler, pratik olmaları nedeniyle milyonlarca kişi tarafından düzenli olarak tüketiliyor.
Ancak yüksek miktarda şeker, tuz, doymuş yağ, trans yağ ve rafine karbonhidrat içerebilen bu yiyeceklerin kontrolsüz tüketimi; kilo artışından kalp ve damar hastalıklarına, insülin direncinden yüksek tansiyona kadar birçok sağlık sorunuyla ilişkilendiriliyor.
Asıl tehlike sürekli ve aşırı tüketim
Beslenme konusunda yapılan değerlendirmelerde, herhangi bir yiyeceğin tek başına bütün sağlık sorunlarının nedeni olarak gösterilmesinin doğru olmadığı belirtiliyor. Riskin, çoğunlukla ürünün ne kadar sık tüketildiği, porsiyon miktarı, hazırlanış şekli ve kişinin genel yaşam tarzıyla birlikte ortaya çıktığı ifade ediliyor.
Örneğin şekerli içeceklerin nadiren tüketilmesiyle her gün birkaç kutu içilmesi arasında büyük fark bulunuyor. Aynı şekilde kızartılmış ürünlerin düzenli olarak tüketilmesi, günlük alınan yağ ve enerji miktarını önemli ölçüde artırabiliyor.
Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve kaliteli protein kaynaklarının yetersiz olduğu bir beslenme düzeninde paketli ve işlenmiş ürünlere ağırlık verilmesi, sağlık risklerini daha da artırabiliyor.
Beyaz ekmek ve rafine makarnaya dikkat
Listenin ilk sırasında, Türkiye’de en sık tüketilen temel gıdalardan biri olan beyaz ekmek yer alıyor. Beyaz unla hazırlanan ekmeklerin lif oranının düşük olması, tüketildikten sonra kan şekerinin hızlı yükselmesine yol açabiliyor.
Fazla miktarda beyaz ekmek tüketimi, özellikle hareketsiz yaşam tarzına sahip kişilerde günlük kalori alımını artırabiliyor. Uzmanlar, mümkün olduğunda tam buğday, çavdar veya yüksek lif içeren ekmeklerin tercih edilmesini öneriyor.
Benzer bir durum rafine undan üretilen makarnalar için de geçerli. Makarnanın tüketim miktarı, yanında kullanılan soslar ve yağ oranı, öğünün toplam kalorisini doğrudan etkiliyor. Sebzelerle ve dengeli protein kaynaklarıyla tüketilmeyen büyük porsiyonlardaki makarna, kilo kontrolünü zorlaştırabiliyor.
Hazır çorba ve noodle ürünlerinde tuz riski
Paketli hazır çorbalar ve hazır noodle çeşitleri, kısa sürede hazırlanabilmeleri nedeniyle özellikle öğrenciler ve yoğun çalışanlar arasında sıkça tercih ediliyor.
Bu ürünlerdeki en önemli risklerden biri yüksek tuz oranı olarak gösteriliyor. Fazla tuz tüketimi; tansiyonun yükselmesine, vücutta sıvı tutulmasına ve kalp-damar sistemi üzerindeki yükün artmasına neden olabiliyor.
Hazır noodle ürünlerinde kullanılan yağ, aroma vericiler ve işlenmiş sosların yanı sıra ürünlerin lif ve besleyici değer açısından yetersiz kalabilmesi de dikkat çekiyor. Bu nedenle hazır ürünlerin günlük öğünlerin yerini alacak şekilde sürekli tüketilmemesi gerekiyor.
Patates cipsi yüksek kalori içeriyor
Patates cipsi, yüksek yağ ve tuz içeriği nedeniyle en fazla dikkat edilmesi gereken paketli atıştırmalıklar arasında bulunuyor.
Küçük bir paket cips bile yüksek miktarda kalori içerebiliyor. Ayrıca cipslerin hızlı tüketilmesi ve yeterince tokluk sağlamaması, kişinin farkında olmadan fazla miktarda yemesine neden olabiliyor.
Uzmanlar, cips yerine tuzsuz kuruyemiş, yoğurt, meyve veya evde hazırlanmış daha düşük yağlı atıştırmalıkların tercih edilebileceğini belirtiyor.
İşlenmiş et ürünleri mercek altında
Sosis, salam, sucuk, pastırma ve konserve et ürünleri de dikkatli tüketilmesi gereken gıdalar arasında gösteriliyor.
Bu ürünlerde yüksek miktarda tuz, doymuş yağ ve çeşitli koruyucu maddeler bulunabiliyor. Özellikle işlenmiş et ürünlerinin sık ve yüksek miktarda tüketilmesi, dengeli beslenme düzenini bozabiliyor.
Sucuk ve pastırma gibi geleneksel ürünlerin tüketiminde de porsiyon kontrolü önem taşıyor. Kahvaltılarda veya ana öğünlerde düzenli olarak büyük miktarlarda tüketilen işlenmiş et ürünleri, günlük tuz ve yağ alımının yükselmesine yol açabiliyor.
Uzmanlar, işlenmiş etler yerine daha az işlenmiş tavuk, balık, yumurta, kuru baklagil ve yağsız et seçeneklerinin dönüşümlü olarak tüketilmesini tavsiye ediyor.
Gazlı içeceklerde yüksek şeker uyarısı
Gazlı ve şekerli içecekler, günlük şeker tüketiminin en önemli kaynakları arasında yer alıyor. Bu ürünler yüksek enerji içermelerine rağmen uzun süreli tokluk sağlamıyor.
Düzenli şekerli içecek tüketimi, kişinin günlük kalori alımını farkında olmadan artırabiliyor. Bu durum zaman içerisinde kilo artışı, insülin direnci ve kan şekeri dengesizliklerine zemin hazırlayabiliyor.
Şekersiz veya tatlandırıcılı içeceklerin de suyun yerini almaması gerektiği belirtiliyor. Sağlıklı sıvı tüketiminde önceliğin suya, şekersiz ayrana ve ölçülü şekilde tüketilen bitki çaylarına verilmesi öneriliyor.
Enerji içecekleri bilinçsiz tüketilmemeli
Enerji içecekleri, içerdikleri yüksek miktardaki kafein ve şeker nedeniyle özellikle gençler açısından risk oluşturabiliyor.
Bu içeceklerin fazla tüketilmesi; kalp çarpıntısı, uykusuzluk, huzursuzluk, tansiyon değişiklikleri ve konsantrasyon sorunlarına neden olabiliyor. Enerji içeceklerinin alkolle birlikte tüketilmesi ise sağlık risklerini daha da artırabiliyor.
Çocukların, ergenlerin, hamilelerin, kalp hastalığı veya tansiyon sorunu bulunan kişilerin enerji içecekleri konusunda daha dikkatli olması gerekiyor.
Şekerli kahveler masum görünse de kalori deposu olabilir
Kahve tek başına düşük kalorili bir içecek olmasına rağmen şeker, krema, şurup ve aromalı soslarla hazırlanan kahve çeşitleri yüksek miktarda kalori içerebiliyor.
Büyük boy şekerli bir kahve içeceği, bazı durumlarda bir ana öğüne yakın enerji sağlayabiliyor. Bu ürünlerin her gün tüketilmesi, şeker ve doymuş yağ alımını önemli ölçüde artırabiliyor.
Kahve tüketiminde şeker miktarının azaltılması, krema yerine süt tercih edilmesi ve porsiyonların küçültülmesi öneriliyor.
Paketli meyve suları meyvenin yerini tutmuyor
Paketli meyve suları, üzerlerinde meyve görselleri bulunması nedeniyle sağlıklı bir seçenek olarak algılanabiliyor. Ancak bazı ürünlerde yüksek miktarda ilave şeker bulunabiliyor.
Meyvenin kendisi lif içerirken meyve suyunda lif oranı önemli ölçüde azalabiliyor. Bu nedenle bir bardak meyve suyuyla kısa sürede birden fazla meyvenin şekeri alınabiliyor.
Uzmanlar, meyve suyu yerine meyvenin kendisinin tüketilmesinin daha uzun süre tokluk sağladığını ve lif alımına katkıda bulunduğunu ifade ediyor.
Şekerlemeler ve jelibonlarda besleyici değer düşük
Şekerlemeler, yumuşak şekerler ve jelibonlar büyük ölçüde şeker, glikoz şurubu, aroma ve renklendiricilerden oluşabiliyor.
Besleyici değeri oldukça düşük olan bu ürünler, özellikle çocuklarda diş çürükleri ve aşırı şeker tüketimi riskini artırabiliyor. Küçük paketler halinde satılmaları, tüketilen miktarın gözden kaçmasına da neden olabiliyor.
Bu tür ürünlerin günlük beslenmenin parçası haline getirilmemesi ve özel günlerle sınırlandırılması tavsiye ediliyor.
Kızartılmış tavuk ürünleri yağ ve tuz içeriyor
Pane kaplı kızartılmış tavuk ürünleri, tavuk eti içermelerine rağmen hazırlanış biçimleri nedeniyle yüksek yağ ve kalori barındırabiliyor.
Kızartma sırasında kullanılan yağın kalitesi, kaç kez kullanıldığı ve ürünün kaplama miktarı sağlık açısından önem taşıyor. Fast food restoranlarında sunulan kızarmış tavuk ürünlerinin yanında patates kızartması ve şekerli içecek tüketilmesi, öğünün toplam kalorisini daha da yükseltiyor.
Tavuğun fırında, ızgarada veya haşlanarak hazırlanması daha dengeli bir seçenek olarak öne çıkıyor.
Fast food hamburgerlerde porsiyon büyüyor
Fast food hamburgerler, yüksek miktarda tuz, doymuş yağ ve kalori içerebiliyor. Hamburgerin yanında patates kızartması, sos ve gazlı içecek tüketilmesiyle tek bir öğünde günlük enerji ihtiyacının önemli bir bölümü alınabiliyor.
Çift köfteli, ekstra peynirli ve yoğun soslu ürünlerde kalori miktarı daha da yükseliyor. Bu tür öğünlerin sık tüketilmesi, kilo kontrolünün zorlaşmasına ve sebze-lif tüketiminin azalmasına yol açabiliyor.
Hazır donmuş pizzalarda tuz ve yağ yüksek olabilir
Hazır donmuş pizzalar da pratik yiyecekler arasında yer alıyor. Ancak bu ürünlerde kullanılan işlenmiş etler, peynir, sos ve hamur nedeniyle tuz ve doymuş yağ miktarı yüksek olabiliyor.
Pizzanın tek başına tüketilmesi ve porsiyon sınırının aşılması, yüksek kalori alımına neden olabiliyor. Evde hazırlanan pizzalarda tam tahıllı hamur, daha fazla sebze ve daha az işlenmiş et kullanılması daha dengeli bir alternatif sunabiliyor.
Paketli kek ve kurabiyelerde gizli yağ ve şeker
Endüstriyel olarak üretilen paketli kek, bisküvi ve kurabiyeler; şeker, rafine un ve yağ içeriği nedeniyle dikkatli tüketilmesi gereken ürünler arasında bulunuyor.
Uzun raf ömrü sağlamak ve ürünün lezzetini korumak amacıyla kullanılan bazı yağlar, şuruplar ve katkı maddeleri, ürünün kalori yoğunluğunu artırabiliyor.
Bu ürünlerin çay veya kahve yanında farkında olmadan sık tüketilmesi, günlük şeker ve enerji alımının yükselmesine neden olabiliyor.
Trans yağ içeren margarinlere dikkat
Trans yağ içeren ürünlerin düzenli tüketimi, kalp ve damar sağlığı açısından risk oluşturabiliyor. Günümüzde birçok üretici trans yağ miktarını azaltmış olsa da tüketicilerin ürün etiketlerini incelemesi önem taşıyor.
“Bitkisel yağ” ifadesinin tek başına ürünün sağlıklı olduğu anlamına gelmediğini belirten uzmanlar, içerik bölümünde “hidrojene yağ” veya “kısmen hidrojene yağ” ifadelerinin bulunup bulunmadığına bakılması gerektiğini ifade ediyor.
Sık tüketildiğinde sağlığı tehdit edebilecek 20 yiyecek
Dikkatli ve ölçülü tüketilmesi önerilen ürünler şöyle sıralanıyor:
- Beyaz ekmek
- Rafine undan üretilen makarna
- Paketli hazır çorbalar
- Hazır noodle
- Patates cipsi
- Sosis
- Salam
- Sucuk
- Pastırma
- Konserve et ürünleri
- Gazlı ve şekerli içecekler
- Enerji içecekleri
- Şekerli ve kremalı kahve içecekleri
- Paketli meyve suları
- Şekerlemeler ve jelibonlar
- Kızartılmış tavuk ürünleri
- Fast food hamburgerler
- Hazır donmuş pizzalar
- Endüstriyel paketli kek ve kurabiyeler
- Trans yağ içeren margarinler
Ürün etiketlerinin okunması gerekiyor
Uzmanlar, paketli ürün satın alırken yalnızca ürünün ön yüzündeki tanıtım ifadelerine bakılmaması gerektiğini belirtiyor. İçindekiler bölümü, şeker miktarı, tuz oranı, doymuş yağ ve porsiyon bilgileri dikkatlice incelenmeli.
“Şekersiz”, “fit”, “doğal”, “light” veya “meyveli” gibi ifadeler, ürünün mutlaka sağlıklı olduğu anlamına gelmiyor. Bir ürünün genel içeriği ve tüketim miktarı birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.
Yasaklamak yerine denge kurmak önemli
Sağlıklı beslenmede temel hedefin bütün yiyecekleri tamamen yasaklamak değil, doğru sıklıkta ve doğru miktarda tüketmek olduğu vurgulanıyor.
Paketli ve işlenmiş ürünlerin yerine sebze, meyve, kuru baklagiller, tam tahıllar, yoğurt, yumurta, balık ve evde hazırlanmış yemeklere ağırlık verilmesi öneriliyor.
Kişinin yaşı, sağlık durumu, günlük hareket düzeyi ve kullandığı ilaçlara göre beslenme ihtiyaçları değişebiliyor. Diyabet, yüksek tansiyon, kalp hastalığı veya böbrek rahatsızlığı bulunan kişilerin ise beslenme düzenlerini hekim ve diyetisyen kontrolünde oluşturması önem taşıyor.