Nöbetçi Eczaneler
Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünyada 55 milyondan fazla kişi demans, bir başka ifadeyle bunama sorunu yaşıyor. Nüfusun yaşlanmasıyla birlikte bu sayının hızla artarak 2050 yılına kadar 139 milyona ulaşması bekleniyor.
Demans yalnızca unutkanlıkla sınırlı kalmıyor. Hastalık; hafıza, dikkat, dil, karar verme ve günlük yaşam becerilerini etkileyerek kişilerin bağımsızlıklarını kaybetmelerine yol açabiliyor. Bu durum hem hastaların hem de bakımını üstlenen kişilerin yaşam kalitesini önemli ölçüde düşürüyor.
Acıbadem International Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Fikri Halaçoğlu, yaz döneminde yapılan bazı hataların beyin sağlığını olumsuz etkileyebileceğini söyledi.
Yazın en önemli iki risk: Susuzluk ve tansiyon dalgalanmaları
İleri yaş, genetik yatkınlık ve aile öyküsü değiştirilemeyen risk faktörleri arasında yer alırken; beslenme, hareket, sigara kullanımı ve damar sağlığı gibi yaşam tarzına bağlı etkenler üzerinde kontrol sağlanabiliyor.
Yaz aylarında öne çıkan iki önemli riskin susuzluk ve tansiyon dalgalanmaları olduğunu belirten Dr. Halaçoğlu, şu uyarıda bulundu:
“Yaz mevsiminde demans riskini artıran en önemli iki etken vücudun susuz kalması ve tansiyon dalgalanmalarıdır. Bu nedenle susama hissini beklemeden bol su tüketilmesi ve yüksek tansiyon hastalarının kan basıncını düzenli olarak kontrol etmeleri son derece önemlidir.”
Değiştirilebilir risk faktörlerine karşı hayat boyunca önlem alınmasının, demans vakalarının yaklaşık yüzde 40’ının önlenmesine veya geciktirilmesine katkı sağlayabileceği ifade ediliyor.
1. Susuz kalmak
Yaz aylarında tekrarlayan veya ciddi düzeyde yaşanan sıvı kaybı, özellikle ileri yaştaki kişiler açısından önemli riskler oluşturabiliyor.
Vücudun susuz kalması; elektrolit bozukluğu, uyku bölünmesi, tansiyon düzensizliği ve idrar yolu enfeksiyonu gibi sorunlar üzerinden zihinsel performansın hızla bozulmasına neden olabiliyor.
Susuzluğun tek başına kalıcı demansa yol açmadığını belirten Dr. Halaçoğlu, mevcut bilişsel kırılganlığı görünür hale getirebileceğini, deliryumu tetikleyebileceğini ve damar sağlığını olumsuz etkileyebileceğini söyledi.
Alınabilecek önlemler:
- Güneş ışınlarının yoğun olduğu 11.00-16.00 saatlerinde mümkünse dışarı çıkılmamalı.
- Susama hissi beklenmeden düzenli su içilmeli.
- Koyu renkli idrar, ateş ve ani dalgınlık görülmesi halinde sağlık kuruluşuna başvurulmalı.
2. Yüksek tansiyon
Aşırı sıcaklar, yetersiz sıvı tüketimi ve tansiyon ilaçlarının düzensiz kullanılması kan basıncında dalgalanmalara neden olabiliyor.
Özellikle orta ve ileri yaşlarda kontrol altına alınamayan hipertansiyon; beyindeki küçük damarlarda hasar, kalp krizi ve beynin iletişim ağında bozulma riskini artırıyor. Bu hasarlar hem vasküler demans hem de Alzheimer açısından ek yük oluşturabiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Tansiyon düzenli olarak ölçülmeli.
- İlaçlar hekimin önerdiği şekilde kullanılmalı.
- Tuz tüketimi azaltılmalı ve ideal kilo korunmalı.
3. Diyabet ve metabolik sendrom
Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi, beyni besleyen küçük damarlarda hasara ve inflamasyona neden olabiliyor.
Diyabetin hipertansiyon ve obeziteyle birlikte görülmesi halinde bilişsel gerileme riski daha da yükseliyor. Yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, bel çevresinde yağlanma ve kan yağlarındaki bozuklukların bir arada görüldüğü metabolik sendrom da beyin damarlarını olumsuz etkileyebiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Kan şekeri, tansiyon ve kolesterol değerleri düzenli takip edilmeli.
- Tedavi planına uyulmalı.
- Sağlıklı beslenilmeli ve düzenli yürüyüş yapılmalı.
4. Sağlıksız beslenme
Doymuş yağ oranı yüksek yiyecekler, aşırı tuz, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdalar; obezite, insülin direnci, hipertansiyon ve damar sertliğine zemin hazırlıyor.
Yaz aylarında dondurma ve şekerli içeceklerin aşırı tüketilmesi, yüksek kalorili beslenme ve geç saatlerde yemek yenilmesi de kilo kontrolünü ve kan şekeri dengesini olumsuz etkileyebiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, balık, kuruyemiş ve zeytinyağını temel alan Akdeniz tipi beslenme tercih edilmeli.
- Porsiyon kontrolüne dikkat edilmeli.
5. Hareketsizlik
Hareketsiz yaşam; obezite, diyabet, hipertansiyon ve depresyon üzerinden demans riskini artırabiliyor.
Yazın aşırı sıcak hava, özellikle ileri yaştaki kişilerin dışarı çıkmasını ve yürüyüş yapmasını zorlaştırabiliyor. Uzun süreli hareketsizliğin beyin sağlığı açısından bağımsız bir risk göstergesi olabileceği belirtiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Hekimin önerdiği süre ve yoğunlukta fiziksel aktivite yapılmalı.
- Yürüyüş için sabah erken veya akşam serin saatler tercih edilmeli.
6. Sigara ve alkol kullanımı
Sigara, damar iç yüzeyinde hasara neden olarak beyne giden kan akışını azaltabiliyor ve damar tıkanıklığına bağlı bilişsel gerileme riskini yükseltebiliyor.
Alkol ise beyin üzerinde toksik etki oluşturmasının yanı sıra uyku bozukluğu ve vitamin eksiklikleri yoluyla hafıza ve öğrenme süreçlerini olumsuz etkileyebiliyor.
Alınabilecek önlemler:
Sigara ve alkolden uzak durulması, bırakmakta zorlanan kişilerin sağlık profesyonellerinden destek alması öneriliyor.
7. İşitme ve görme kaybı
İşitme ve görme kayıpları nedeniyle beyne ulaşan uyaranların azalması, bilişsel rezervi zayıflatabiliyor.
İşitme sorunu yaşayan kişilerin konuşmaları takip etmekte zorlanarak sosyal yaşamdan uzaklaşması, yalnızlık ve zihinsel gerileme riskini artırabiliyor. Görme kaybı da günlük yaşam aktivitelerini ve sosyal etkileşimi azaltabiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Göz ve işitme kontrolleri düzenli yaptırılmalı.
- Önerilen tedaviler aksatılmamalı.
- Sosyal yaşam ve zihinsel aktiviteler sürdürülmeli.
8. Uyku bozukluğu
Yaz aylarında artan sıcaklık ve nem, uyku kalitesinin düşmesine yol açabiliyor.
Kronik uykusuzluk ve uyku apnesi; dikkat, hafıza, problem çözme ve karar verme gibi bilişsel işlevleri olumsuz etkileyebiliyor. Uyku bozuklukları ayrıca depresyon, anksiyete ve beyin damar hastalıkları riskini de artırabiliyor.
Alınabilecek önlemler:
- Her gün aynı saatlerde yatılıp kalkılmalı.
- Yatak odası serin, karanlık ve sessiz tutulmalı.
- Horlama, uykuda nefes durması veya gündüz aşırı uyku hali varsa uzmana başvurulmalı.
Belirtiler ihmal edilmemeli
Uzmanlar, özellikle ileri yaştaki kişilerin yaz döneminde sıvı tüketimine, tansiyon takibine, düzenli beslenmeye ve uyku düzenine daha fazla dikkat etmeleri gerektiğini belirtiyor.
Ani dalgınlık, bilinç değişikliği, konuşma bozukluğu, güç kaybı veya belirgin hafıza sorunları ortaya çıktığında zaman kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulması öneriliyor.