Nöbetçi Eczaneler
İran’da para birimi riyalin çöküşüyle başlayan ve kısa sürede rejim karşıtı kitlesel hükümet protestolarına dönüşen gösterilerde can kaybına ilişkin rakamlar her geçen gün ağırlaşıyor. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), ülke genelinde 2 binden fazla kişinin öldürüldüğünü, on binlerce kişinin ise gözaltına alındığını bildirdi.
ABD Başkanı Donald Trump, bu tablo karşısında İranlı göstericilere protestoları sürdürme çağrısı yaparak “yardımın yolda olduğunu” söyledi; ancak bu yardımın tam olarak neyi kapsadığına dair somut bir plan açıklanmış değil.
Çelişkili rakamlar, ağır bilanço
Saha verilerini derleyen HRANA ile diğer insan hakları örgütlerinin aktardığı rakamlara göre, öldürülenlerin önemli kısmını göstericiler oluşturuyor; güvenlik güçleri içinde de kayıplar var. HRANA, daha önceki açıklamalarında ölü sayısını en az 2 bin civarında, gözaltı sayısını ise 10 bini aşkın olarak duyurmuştu.
İran makamları ise hâlâ kapsamlı ve şeffaf bir resmi bilanço açıklamış değil. Bazı yetkililerin kapalı toplantılarda “çatışmalarda 2 bin civarında ölüm”den bahsettiğine dair iddialar yansırken, kamuya açık açıklamalarda ölümlerin “terör saldırıları” ve “dış güçlerin kışkırttığı isyanlar”ın sonucu olduğu savunuluyor.
Bu çelişki, gerçek rakamın hem sahadaki karışıklık hem de iletişim kısıtlamaları nedeniyle hâlâ netleşmediğini gösteriyor.
Ekonomiden rejim krizine uzanan dalga
Protestolar, iki haftayı biraz aşkın süre önce riyalin dolar karşısında tarihi dip seviyelere gerilemesiyle başladı. Ekonomik çöküşe yönelik öfke, kısa sürede doğrudan teokratik yönetime ve 86 yaşındaki dini lider Ayetullah Ali Hamaney’i hedef alan sloganlara dönüştü.
Uzmanlar, 1979 İslam Devrimi’nden bu yana hiçbir protesto dalgasının bugünkü kadar doğrudan rejimin varlığını hedef almadığı değerlendirmesini yapıyor.
Trump: “Protestoya devam edin, yardım yolda”
Trump, sahibi olduğu Truth Social ve diğer açıklamalarında İranlılara “protestoya devam edin” çağrısı yaparak, “Sizin olan kurumları ele geçirin” mesajı verdi. Öte yandan, “katillerin ve işkencecilerin isimlerinin kaydedilmesini, “büyük bir bedel ödeyeceklerini” söyledi.
ABD Başkanı, İran’da göstericilere karşı “ölümcül güç kullanıldığının tespiti” halinde Washington’ın askeri seçeneği masaya koyabileceği uyarısını da yineledi. Beyaz Saray’da Trump’a sunulan seçenekler arasında, diplomatik baskının tırmandırılmasından sınırlı askeri saldırılara kadar geniş bir yelpaze bulunduğu aktarılıyor.
Trump, ayrıca İran’la ticaret yapan ülkelerin ABD ile ticaretlerinde yüzde 25 ek gümrük vergisine tabi olacağını açıklayarak Tahran üzerindeki ekonomik baskıyı artırmaya dönük yeni bir adım attı. Bu kararın ayrıntıları ise henüz netleşmiş değil.
AB ve uluslararası kurumlar devrede
Avrupa cephesinde de diplomatik baskı tırmanıyor. Almanya, Fransa, Hollanda ve İtalya başta olmak üzere çok sayıda AB ülkesi, İran büyükelçilerini Dışişleri Bakanlıklarına çağırarak gösterilere yönelik kanlı müdahaleyi kınadı.
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, sosyal medya platformu X üzerinden yaptığı açıklamada, İran’daki artan can kayıplarını “dehşet verici” sözleriyle nitelendirdi ve protestoların bastırılmasından sorumlu kişi ve kurumlara yönelik yeni yaptırımların “hızla” gündeme geleceğini söyledi.
Birleşmiş Milletler de “aşırı güç kullanımını” sert ifadelerle kınarken, Tahran yönetimine barışçıl gösteri hakkına saygı gösterme ve keyfi gözaltıları durdurma çağrısında bulundu.
İletişim karartması: Görünmeyen şiddet
İran yönetimi, protesto dalgasının ilk günlerinden itibaren ülkeyi adım adım dijital karanlığa sürükledi. İnternet erişimi büyük ölçüde kesildi; SMS ve dış hatlara erişim kısıtlandı, yurt dışından gelen aramalar önemli ölçüde engellendi.
Gazeteciler, insan hakları savunucuları ve sahadaki aktivistlerin bilgiye erişimini neredeyse imkânsız hale getiren bu karartma, yaşanan hak ihlallerini belgelemeyi de zorlaştırıyor. Uluslararası örgütler, internetin tamamen kesilmesini başlı başına bir insan hakları ihlali olarak nitelendiriyor.
Bazı haber kaynakları, Elon Musk’ın Starlink uydularının İran’da sınırlı da olsa ücretsiz internet erişimi sağladığını, bunun da dış dünyayla kurulan nadir iletişim kanallarından biri haline geldiğini aktarıyor.
Hak örgütleri: “Doğrulanmış rakam bile dehşet verici”
HRANA ve benzeri yapıların verdiği rakamlar, çoğu zaman yalnızca kimliği, yeri ve ölüm koşulları farklı kanallardan teyit edilebilen vakaları kapsıyor. Yani sahadaki gerçek bilanço, bu sayının da üzerinde olabilir.
Öte yandan Londra merkezli muhalif kanal Iran International, rejim içi ve sağlık kaynaklarına dayandırdığı haberlerinde, ölü sayısının 10 binleri bulabileceğini öne sürüyor. Bazı Batılı medya kuruluşları da, teyit edilmiş rakamlar ile sızan iddialar arasındaki makasın çok açık olduğuna dikkat çekerek, İran’daki şiddetin boyutunun yakın tarihteki birçok bastırma operasyonunu geride bırakabileceğini yazıyor.
Uluslararası insan hakları örgütleri, bu nedenle hem Tahran’ın resmî söylemini hem de iletişim karartması altında dolaşıma giren yüksek rakam iddialarını ihtiyat payıyla okuma çağrısı yapıyor; ancak şu konuda hemfikirler: Sadece doğrulanabilen ölümler bile, İran’daki mevcut baskının tarihe geçecek ölçüde ağır olduğunu gösteriyor.
Diğer taraftan İran genelinde yüzbinlerce kişi, hükümete destek vermek ve rejim karşıtı protestolara karşı “devrime sahip çıkma” mesajı vermek için sokaklara çıkıyor. Aynı süreçte başta İngiltere olmak üzere Avrupa ülkelerinde yaşayan rejim karşıtları da gösteriler düzenlerken, bu eylemlerde zaman zaman İsrail bayraklarının öne çıkması Tahran’ın “dış müdahale” söylemini besliyor. ABD Başkanı Donald Trump ise İran’daki gelişmeleri “yakından izlediklerini” vurgulayarak, “İranlı liderlere şunu söylüyorum; ateş açmasanız iyi olur, çünkü biz de ateş etmeye başlarız” sözleriyle tehditkâr bir dil kullanıyor; Trump’ın “İran belki de daha önce hiç olmadığı kadar özgürlüğe bakıyor” sözleri de hem rejim hem muhalefet cephesinde tartışma yaratıyor.