Nöbetçi Eczaneler
Yaşlı bireylerin aile içinde, bakım ortamlarında veya kurumlarda karşı karşıya kaldığı şiddet ve istismar çoğu zaman görünür hale gelmeden devam ediyor. Fiziksel şiddet morluk, kırık ve açıklanamayan yaralanmalarla fark edilebilirken psikolojik baskı, ekonomik istismar, ihmal ve cinsel şiddet kapalı kapılar ardında kalabiliyor.
Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dekan Yardımcısı ve Psikoloji Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Zeynep Gümüş Demir, yaşlılara yönelik kötü muamelenin sanılandan çok daha geniş bir alanı kapsadığını belirtti.
Yaşlı istismarı yalnızca fiziksel saldırı değil
Toplumda yaşlılara yönelik şiddet denildiğinde ilk olarak vurma, itme veya darp etme gibi davranışların akla geldiğini belirten Demir, yaşlı bireyin onurunu ve bağımsızlığını zedeleyen birçok davranışın da şiddet kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Yaşlı bireyi korkutmanın, küçük düşürmenin, kararlarını yok saymanın, parasını veya mal varlığını izinsiz kullanmanın, bakım ihtiyaçlarını karşılamamanın ve kişiyi yalnızlığa terk etmenin istismar olduğunu vurgulayan Demir, şu ifadeleri kullandı:
“Bir yaşlıya bağırmak, onu sürekli eleştirmek, hayatın dışına itmek ve insan onurunu yaralayan her davranış şiddettir.”
Şiddetin en ağır tarafı sessizlik
Türkiye’de yaşlılara yönelik şiddetin gerçek boyutunun belirlenmesinin kolay olmadığını ifade eden Demir, olayların önemli bölümünün evlerin içinde, aile mahremiyeti olarak görülen alanlarda veya bakım kurumlarında yaşandığına dikkat çekti.
İstismarı gerçekleştiren kişinin çoğu zaman yaşlı bireyin çocuğu, eşi, gelini, damadı veya bakım vereni olabildiğini belirten Demir, mağdurların yakınlarına zarar gelmemesi ya da bakımsız kalma korkusuyla konuşamadığını söyledi.
Yaşlı bireylerin;
- “Evladım zarar görmesin.”
- “Bana bakmayı bırakırlar.”
- “Gidecek yerim yok.”
- “Kimse bana inanmaz.”
gibi düşünceler nedeniyle sessiz kalabildiğini aktaran Demir, bazı yaşlıların yaşadıkları davranışın şiddet olduğunu dahi tanımlayamadığını kaydetti.
Demir, yaşlı istismarının en ağır yönlerinden birinin mağdurun sessizliği olduğunu belirterek toplumun da zaman zaman bu sessizliğe ortak olduğunu ifade etti.
Psikolojik şiddet daha sinsi ilerliyor
Fiziksel şiddetin görünür belirtiler nedeniyle daha kolay fark edilebildiğini belirten Demir, psikolojik istismarın çoğu zaman uzun süre gizli kaldığını söyledi.
Sürekli azarlama, aşağılama, tehdit etme, yaşlı bireyle konuşmama, onu sosyal çevresinden uzaklaştırma ve kararlarını yok sayma gibi davranışların psikolojik şiddet olduğunu vurgulayan Demir, bu durumun kişinin benlik saygısını ve güven duygusunu ciddi biçimde zedeleyebileceğini ifade etti.
Maaşa el koymak ekonomik istismar
Yaşlı bireyin maaşına el konulması, bankacılık işlemlerinin rızası dışında yapılması, mal varlığını devretmeye zorlanması veya parasının başka kişilerin ihtiyaçları için kullanılması ekonomik istismar olarak değerlendiriliyor.
Ekonomik şiddetin yalnızca maddi kayba yol açmadığını belirten Demir, yaşlı bireyin bağımsızlığını, geleceğe ilişkin güvenini ve kendi yaşamı üzerindeki karar verme gücünü de elinden aldığını söyledi.
Yaşlılarda cinsel istismar göz ardı edilmemeli
Toplumda en az konuşulan şiddet türlerinden birinin yaşlı bireylere yönelik cinsel istismar olduğunu belirten Demir, “Yaşlı birey cinsel istismara uğramaz” düşüncesinin büyük bir yanılgı olduğunu dile getirdi.
Cinsel istismarın en az bildirilen şiddet türleri arasında bulunduğuna dikkat çeken Demir, özellikle bakıma muhtaç, demans hastası, iletişim kurmakta zorlanan veya bakım veren kişiye bağımlı olan yaşlıların daha yüksek risk altında olabileceğini belirtti.
Demanslı bireylerin yaşadıklarını anlatmakta zorlanabileceğini, kendilerine inanılmayacağından korkabileceğini veya hangi davranışın yanlış olduğunu ayırt edemeyebileceğini kaydetti.
İhmal, yaşlılığın doğal sonucu sanılmamalı
Yaşlı bireyin uzun süre kirli bir ortamda bırakılması, yeterli beslenememesi, ilaçlarının verilmemesi veya gerekli sağlık hizmetlerinden yararlandırılmaması ihmal göstergeleri arasında yer alıyor.
Demir, bu durumların “Yaşlılıkta olur” denilerek geçiştirilemeyeceğini belirterek kötü bakımın ileri yaştaki bireylerde doğrudan yaşamı tehdit edebileceğini söyledi.
Bir yaşlının yatağa, açlığa, yalnızlığa, kirli çarşaflara veya sessizliğe terk edilmesinin kabul edilemez olduğunu vurgulayan Demir, şu belirtilerin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti:
- Açıklanamayan düşmeler ve morluklar
- Hızlı kilo kaybı
- İçine kapanma
- Yoğun korku ve huzursuzluk
- Bakımsız görünüm
- İlaçların düzensiz kullanılması
- Tekrarlayan sağlık sorunları
- Sosyal çevreden uzaklaşma
Bu belirtilerin yalnızca yaşlanmanın doğal sonucu olarak görülmemesi gerektiğini belirten Demir, arka planda ihmal, psikolojik baskı, ekonomik istismar veya yetersiz bakım bulunabileceğini söyledi.
Sağlık çalışanlarına önemli görev düşüyor
Belirtilerin doğru okunmaması, yaşlı bireye gerekli soruların sorulmaması ve kişinin kendisini ifade etmesine fırsat verilmemesi halinde müdahalenin gecikebileceğini belirten Demir, sağlık profesyonellerinin de yaşlı istismarı konusunda daha dikkatli olması gerektiğini kaydetti.
Yaşlı bireyin anlattıklarının ciddiye alınmasının ve şüpheli durumlarda yalnızca fiziksel bulgulara odaklanılmamasının önem taşıdığı vurgulandı.
Öz ihmal de önemli bir risk
Yaşlı bireyin beslenme, temizlik, ilaç kullanımı, sağlık kontrolleri ve güvenli yaşam alanı gibi temel ihtiyaçlarını tek başına sürdürememesi veya bu ihtiyaçları karşılamayı reddetmesi “öz ihmal” olarak tanımlanıyor.
Öz ihmalin yalnızca kişinin kendi seçimi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Demir, yaşlının bakımını neden sürdüremediğinin araştırılması ve gerekli destek mekanizmalarının devreye alınması gerektiğini ifade etti.
Bakım verenin tükenmişliği şiddete gerekçe olamaz
Aile içindeki bakım yükünün tek kişiye bırakılması, ekonomik sorunlar, sosyal desteğin yetersizliği ve bakım veren kişinin ruhsal olarak tükenmesi ihmal ve istismar riskini artırabiliyor.
Ancak hiçbir gerekçenin şiddeti haklı çıkaramayacağını vurgulayan Demir, bakım vermenin yorucu olabileceğini ancak bu yorgunluğun bağırmanın, aşağılamanın, ihmal etmenin veya cezalandırmanın bahanesi olamayacağını söyledi.
Bakım veren kişilerin de desteklenmesi gerektiğini belirten Demir, yaşlı bakımının yalnızca ailelerin omuzlarına bırakılmaması, sorumluluğun paylaşılması ve ihtiyaç halinde profesyonel yardım alınması gerektiğini kaydetti.
“Yaşlı dostu toplumlar oluşturmalıyız”
Yaşlılara yönelik ihmal ve istismarın toplumların gelişmişlik düzeyini, sağlık sistemlerinin duyarlılığını ve sosyal politikaların gücünü gösteren önemli bir ölçüt olduğunu ifade eden Demir, toplumun bütün kesimlerinin bilinçlendirilmesi gerektiğini belirtti.
Yaşlı bireylerin şiddet veya istismarla karşılaştığında nereye başvuracağını ve nasıl destek alacağını bilmesinin önemine dikkat çeken Demir, sözlerini şöyle tamamladı:
“Duyulmayan, görülmeyen, ihmal edilen her yaşlı, toplumun içinde giderek büyüyen sessiz bir çığlıktır.”