Uzmanlardan sosyal medyada “etik algoritma” çağrısı

Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi ve Hasan Kalyoncu Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Osman Tolga Arıcak, yaptığı açıklamada, kullanıcı deneyimini kolaylaştırmak için geliştirilen algoritmaların davranışlara göre şekillendiğini ve içerik akışını buna göre belirlediğini söyledi.

Algoritmanın iyi yanlarının yanı sıra olumsuz yönlerinin de olabileceğini dile getiren Arıcak, “Kişi, olumsuz bir şeyle ne kadar çok ilgileniyorsa, algoritmalar da o olumsuz şeye dönük yayınları ön plana çıkarmaya başlıyor. Örneğin akademik bir şeyle ilgileniyorsunuz, o konuyu araştırdıkça algoritma karşınıza daha fazla yayın çıkarmaya başlıyor. İntihar etmenin yolları ya da işte herhangi bir insana zarar vermenin yollarıyla ilgili araştırma yaptığınızda algoritma bununla ilgili yayınları, haberleri, belgeselleri karşınıza çıkarmaya başlıyor. Bu nedenle algoritmaların yeniden ele alınması gerekir. Etik olmayan, tehlikeli uyarıcılara, mesajlara set çekebilecek yazılımlar, algoritmalar geliştirilmesi gerekir.” ifadelerini kullandı.

Arıcak, algoritmayla reklam ve sponsorlu içeriklerin ön plana çıktığını dile getirerek, yine en geride kalan içeriklerin de görünür hale gelebildiğini aktardı. Arıcak, hiç istenilmeyen Dark Web’deki bir şeyin çok fazla arama neticesinde öne çıkmasının ciddi bir risk oluşturduğunu kaydetti.

“Doğrulamalardan geçmemiş, bilgi ve belgelerin ön plana çıkması engellenmiş olacak”

Dijital mecralar için etik algoritmaların önemine dikkati çeken Arıcak, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Bir kere belirli doğrulamalardan geçmemiş, bilgi ve belgelerin ön plana çıkması engellenmiş olacak. Örneğin siz kendi kafanıza göre tamamen yalanlardan oluşan YouTube’da bir yayın oluşturun. Bunu reklamla öne çıkarın. Bu öne çıkıp hemen kendisine bir yer bulabilir ve insanlar onu izlemeye başlayabilir, yalan, yanlış olduğu halde. O yüzden bu tür doğrulanmamış, etik olarak insani olmayan içeriklere sahip veya çocuk kullanıcılar için izlenmemesi gereken içeriklerin, filtrelenerek ön plana çıkmaması algoritmaların yeniden gözden geçirilmesiyle mümkün. Bu nedenle sorumlu ve etik kullanım için platformların önlem almaları gerekiyor.”

Algoritmanın kullanıcıyı yaşına, cinsiyetine, mesleğine ve diğer özelliklerine göre analiz edip arka planda ilgi çekebilecek içeriklere yönlendirebildiğini aktaran Arıcak, arka planda açık olan mikrofonun konuşmalara göre reklam ve ürünü öne çıkardığını kaydetti.

“Bağımlılık riskini artıran bir faktör. Bir sarmala sokuyor”

Prof. Dr. Arıcak, algoritmanın bir yönüyle sosyal medya bağımlılığını da artırdığını belirterek, “İlgi çeken konularda araştırma yaptığınızda, aynı zamanda yapay zeka desteğiyle algoritmalar yaşınıza, cinsiyetinize, kişilik özelliklerinize göre analizler de yapabiliyor. Sizin hangi platformlara daha fazla ilgi duyacağınızı hesaplayarak daha fazla bağımlı olacağınız, ilgi duyacağınız şeyleri ön plana çıkartabilir. Bu da sizin tabii ki ister istemez bağımlılık riskinizi artırabilir. Bağımlılığın nedeni değildir ama bağımlılık riskini artıran bir faktör. Bir sarmala sokuyor. Bu neden değil ama bir risk.” değerlendirmesinde bulundu.

Sosyal medyanın halka açık, kamu alanı gibi düşünülerek sorumluluk bilinciyle kullanılması gerektiğini aktaran Arıcak, “Etik sadece kullanıcıya değil, daha büyük oranda sosyal medya platformlarına ait olması gereken bir sorumluluk. X ve Instagram gibi platformların sahiplerinin, mühendislerinin algoritmaları daha insani, daha ahlaki şekillerde filtreleyebilmesi, denetleyebilmesi bu anlama geliyor. Yani sizin oraya koyduğunuz bir içerik 10 yaşındaki bir çocuğun hayatını da etkileyebilir, bir insanın hayatını mahvedebilir. O yüzden burada etik kullanım, sorumluluk kullanım büyük önem kazanıyor.” şeklinde konuştu.

“Algoritma tuzağı diye bir şey var”

Yeşilay Genel Başkanı Doç. Dr. Mehmet Dinç ise sosyal medya algoritmalarının oluşturduğu riskin en çok çocukları etkilediğini vurgulayarak, şunları anlattı:

“Algoritma tuzağı diye bir şey var. Algoritma tuzağı, çocukların ilgi duydukları veya aradıkları şeylerin daha ilerisini devamlı olarak karşısına çıkartıyor. Geçtiğimiz senelerde İngiltere’de, 14 yaşında bir kız çocuğu içinde bulunduğu dönemden, zorluk yaşadığından dolayı intiharla alakalı araştırma yapıyor. Araştırma yaptıkça karşısında algoritma daha fazla, daha ileri bilgileri, videoları, haberleri, resimleri, içerikleri çıkartmaya başlıyor. Sonunda bu içeriklere maruz kalan kız intihar etti. 14 yaşında bir genç kızı algoritmaya kaybetmiş olduk.”

Buzdağı benzetmesi yapan Dinç, zararın görünür olmadığını, çok daha büyük hikayelerin yaşandığını anlattı.

Yeşilay Danışmanlık Merkezlerinde bu tür vakalarla karşılaştıklarını belirten Dinç, şöyle konuştu:

“Türkiye Yeşilay Cemiyeti olarak ısrarlı bir şekilde etik algoritma çağrısında bulunuyoruz. Etik algoritma, mutlaka gözetilmesi gereken bir sorumluluk olarak karşımızda durmakta. Sorumlu kullanım diye bir şeyi dile getirmek, problemi tam anlamamaktır. Sorumlu kullanım dediğimizde bütün yükü çocuğun, gencin üzerine bırakıyoruz. Sadece çocuğun, gencin tercihleriyle alakalı iş gibi bir resim oluşturmaya çalışıyoruz veya endüstri çalışıyor. Halbuki bunun çok ötesinde çocukların, gençlerin bu süreçte ciddi olarak yer aldığı, özellikle zor zamandan geçen, kimliği kişiliği oturmamış çocuklarımızın, gençlerimizin ciddi anlamda risk altında olduğu bir durumdur. O yüzden algoritma ile alakalı kişisel tercihlere bırakmadan mutlaka etik algoritma çerçevesini ilgili şirketlerin oluşturması bir sorumluluk olarak karşımızda duruyor.”

Ebeveynliğin yeni sınavı: Algoritmaları anlamak

Yapay zekâ destekli uygulamaların çocukların günlük yaşamındaki etkisi giderek artarken, uzmanlar aileleri yalnızca ekran süresi üzerinden değerlendirme yapmanın artık yeterli olmadığı konusunda uyarıyor. Evde robotik asistanlarla konuşan, ChatGPT ile test çözen ya da görsel üretim araçlarını kullanan çocukların dijital dünyayla kurduğu bağın daha dikkatli analiz edilmesi gerektiği belirtiliyor.

Mezo Akademi kurucusu ve dijital dönüşüm uzmanı Dr. Nabat Garakhanova, çocukların yüzde 70’inden fazlasının haftada en az bir kez yapay zekâ temelli bir sistemle etkileşim kurduğunu belirterek, ebeveynlik anlayışının da bu yeni gerçekliğe göre değişmesi gerektiğini söyledi.

Garakhanova, ebeveynlerin artık yalnızca denetleyen bir otorite değil, çocuklarıyla birlikte sınır çizen bir danışman rolüne geçmesi gerektiğini ifade ederek, “Yapay zekâyı yasaklamak, merak duygusunu cezalandırmaktan farksızdır. Asıl mesele, o merakı nasıl yönlendireceğinizdir. Doğru yaklaşım, çocuğun yapay zekâdan ne öğrendiği değil, öğrendiklerini nasıl sorguladığıyla ilgilenmektir” dedi.

Yapay zekâ ile kurulan bağ sosyal yoksunluk doğurabilir

Dr. Garakhanova, geçmişte ailelerin daha çok ekran sürelerine odaklandığını, bugün ise çocukların yapay zekâ sistemleriyle kurduğu duygusal bağın yeni bir tartışma başlığı haline geldiğini kaydetti.

9-13 yaş grubundaki çocukların yüzde 36’sının yapay zekâ sistemlerini “arkadaş gibi” gördüğünü aktaran Garakhanova, bu durumun psikoloji literatüründe “parasosyal bağlanma” olarak tanımlandığını söyledi. Garakhanova, çocuğun dijital bir sistemi sırdaş ya da yol arkadaşı gibi algılamasının, gerçek insan ilişkilerinden uzaklaşmaya ve sosyal yoksunluğa yol açabileceğine dikkat çekti.

Ebeveynlere 5 önemli öneri

Uzmanlara göre ailelerin yapay zekâ karşısında yasaklayıcı değil, bilinçlendirici bir tutum geliştirmesi gerekiyor. Dr. Nabat Garakhanova’nın ebeveynlere yönelik önerileri ise şöyle sıralandı:

İlk olarak, çocukların yapay zekâ araçlarını tek başına değil, ebeveynleriyle birlikte deneyimlemesinin önemine işaret edildi. Buna göre birlikte kullanımın, hatalı bilgiye maruz kalma riskini azaltabileceği ifade edildi.

İkinci olarak, ev içinde “ekransız bölgeler” oluşturulması önerildi. Gün içinde ayrılacak analog zamanın, çocukların dikkat gelişimi ve duygu dengesi açısından olumlu katkı sağlayabileceği belirtildi.

Üçüncü öneri ise etik farkındalık oldu. Çocuklarla basit ama düşündürücü sorular üzerinden konuşulmasının, dijital içeriklerin sorgulanmasını kolaylaştıracağı vurgulandı. “Bu bilgiyi paylaşmak doğru olur mu?” gibi soruların bu konuda başlangıç olabileceği kaydedildi.

Dördüncü olarak, çocuğun gerçek dünyayla bağının korunması gerektiği ifade edildi. Uzmanlara göre yapay zekâ bilgi verebilir; ancak doğa, sanat ve insan ilişkileri çocuk gelişiminde vazgeçilmez olmaya devam ediyor.

Son olarak, ebeveynin kendi dijital davranışlarının çocuk üzerinde doğrudan etkili olduğu belirtildi. Aile büyüklerinin ekran kullanım alışkanlıklarının, çocukların dijital disiplinini belirlemede önemli rol oynadığına dikkat çekildi.

Yeni dönemde ebeveynlik yeniden tanımlanıyor

Uzman değerlendirmelerine göre yapay zekâ çağında ebeveynlik, yalnızca cihaz kullanımını sınırlamakla açıklanamayacak kadar kapsamlı bir sürece dönüştü. Çocukların dijital araçlarla nasıl ilişki kurduğunu anlamak, onların merakını doğru yönlendirmek ve sorgulama becerilerini güçlendirmek, yeni dönemin en önemli ebeveynlik başlıkları arasında yer alıyor.

Algoritma Çocuğun Gelişimini Umursamaz

Türkiye’de 15 yaş altı çocukların sosyal medya platformlarında hesap açmasını engellemeyi hedefleyen düzenlemede sona yaklaşıldı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 15 yaş altına yönelik sosyal medya düzenlemesini içeren torba teklifin ay sonunda Meclis’te ilgili komisyona sevk edilmesinin planlandığını açıkladı.

Hedef: Yaş Doğrulama, Ebeveyn Denetimi Ve Platformlara Sorumluluk

Düzenleme taslağında, ebeveyn onayı bulunsa dahi 15 yaş altının hesap oluşturmasının önlenmesi; bunun için platformlara etkili yaş doğrulama yükümlülüğü getirilmesi öne çıkıyor. Taslakta ayrıca ebeveyn denetim araçları, koruyucu tedbirlere ilişkin raporlama, zararlı/yasa dışı içerik şikâyet kanallarının güçlendirilmesi ve çocuklara yönelik aldatıcı reklamlara karşı önlemler gibi başlıklar yer alıyor.

“Çocuk, İçerik Değildir”

BCN Ebeveyn Akademi Direktörü Ertan, sosyal medya algoritmalarının “gelişimsel hassasiyetleri” gözetmeden yoğun uyaran ve sürekli karşılaştırma üreten bir akış kurduğunu belirterek, “Çocuk, içerik değildir. Dijital ayak izi kalıcıdır” vurgusunu yaptı.

Ertan, klinik başvurularda kaygı bozuklukları, beden algısı sorunları, siber zorbalık, dikkat dağınıklığı ve uyku problemlerinde artış gözlendiğini; erken ve kontrolsüz sosyal medya maruziyetinin bu tabloda etkili olabildiğini ifade etti.

“Yasak Tek Başına Korumaz” Uyarısı

Ertan’a göre yaş sınırı, ancak eş zamanlı olarak dijital okuryazarlık, aile içi sınır koyma becerileri, okullarda psikoeğitim ve çocukların gerçek sosyal bağlarını güçlendirecek alternatif sosyal/sportif alanlarla desteklenirse koruyucu bir çerçeveye dönüşebilir.

“Çocuk Influencer” Tartışması Da Büyüyor

Ertan, 18 yaş altı çocukların düzenli içerik üretimi üzerinden gelir elde ettiği modellerin “çocuk işçiliği” başlığı altında ayrıca ele alınması gerektiğini savunarak, görünürlüğün bir “oyun” olmaktan çıkıp performans ve gelir döngüsüne dönüşmesinin psikolojik risk üretebileceğine dikkat çekti.