Nöbetçi Eczaneler
Körfez’de yaşanan gerilim, ilk bakışta petrol fiyatları üzerinden okunuyor. Ancak YODA Danışmanlık Kurucu Ortağı Hakan Göral’a göre asıl risk, lojistik ve finansman maliyetlerinin tarım girdilerine ve nihayetinde gıdaya taşındığı “ikinci” ve “üçüncü” kanallarda büyüyor. Göral, savaş haberiyle piyasaların üç başlığı hızlı biçimde fiyatladığını belirtiyor: fiziksel kesinti riski, risk primi (sigorta–navlun–finansman) ve ikincil üretim şoku (doğalgaz–gübre). Bu kanalların, boğaz fiziksel olarak kapanmasa bile gemilerin sigorta teminatı beklemesi nedeniyle süre uzatarak piyasalara yansıyabileceğini ifade ediyor.
Hürmüz Boğazı: Küresel Ticaretin Stratejik Darboğazı
Göral, Hürmüz Boğazı’nın Basra Körfezi’nin tek çıkış kapısı olduğuna dikkat çekerek, boğazın ötesindeki ülkelerin (Suudi Arabistan, Irak, BAE, Kuveyt, Katar, İran) dünyanın kanıtlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık %55’ine sahip olduğunu hatırlatıyor. 2024’te Hürmüz’den günlük ortalama 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü geçtiğini; bunun küresel petrol tüketiminin yaklaşık %20’sine karşılık geldiğini kaydediyor. Ayrıca bu akışın yaklaşık %85’inin Suudi Arabistan, Irak, BAE, Kuveyt ve İran tarafından oluşturulduğunu belirtiyor.
Göral’a göre petrol için kısmi “bypass” (boru hatları) mümkünken, LNG için alternatif rota yok: Katar ve BAE’nin LNG ihracatının Hürmüz’den geçtiğini vurguluyor. 2024’te Hürmüz’den geçen ham petrolün %84’ünün Asya’ya gittiğini, toplam akışın %69’unun Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore’ye ulaştığını aktarıyor.
Bypass kapasitesinin sınırlı olduğuna işaret eden Göral, Suudi Arabistan ve BAE’nin toplam bypass kapasitesini yaklaşık 2,6 mb/gün olarak veriyor; bunun günlük 20 mb’lik akışın yalnızca %13’ü düzeyinde kaldığını söylüyor. Hürmüz’ün, deniz yoluyla taşınan petrolün %25’in üzerinde bir bölümüne temas eden bir “eşdeğersiz” boğaz olduğuna dikkat çekiyor.
LNG Şoku: Asya Talebi ve Avrupa Bağlantısı
Göral, Katar’ın dünya LNG ihracatında %20–22 bandında paya sahip olduğunu; 2024 itibarıyla yaklaşık 9,3 Bcf/gün ihracat yaptığını belirtiyor. Bu LNG’nin tamamının Hürmüz’den geçmek zorunda olduğunu vurgularken, alıcı ekseninin Asya (Japonya, Güney Kore, Çin, Hindistan) yanında, 2022 sonrası Rus gazından uzaklaşma eğilimiyle Avrupa’yı da içine aldığını; bu nedenle Hürmüz geriliminin Avrupa gaz piyasasına doğrudan bağlandığını ifade ediyor.
Gübre Ve Tarım Girdileri: Petrolün Gölgesindeki Asıl Risk
Göral’a göre gübre, jeopolitik tartışmalarda çoğu kez petrolün gölgesinde kalsa da etkisi daha uzun ömürlü: çünkü gübre fiyatı, doğrudan bir sonraki hasat mevsimini etkiliyor. Körfez’den aylık gübre sevkiyatının kaba toplamda 3–4 milyon ton bandında seyrettiğini söyleyen Göral, kükürdün fosfatlı gübre üretiminde kritik bir hammadde olduğunu; Körfez rafinerilerinden yan ürün olarak büyük miktarda ihraç edildiğini belirtiyor. Hürmüz geriliminin kükürt arzını kısması halinde fosfat gübresi üretiminin dolaylı yoldan etkilenebileceğini kaydediyor.
Azotlu gübre tarafında ise ana halka amonyak: Göral, amonyak üretiminin önemli bölümünün Haber–Bosch prosesiyle yapıldığını, maliyetin %60–70’inin doğalgaz faturası olduğunu ifade ediyor. Ürenin amonyaktan üretildiğini ve küresel azotlu gübre pazarının yaklaşık %55–60’ını oluşturduğunu; Körfez çıkışlı ürenin de küresel spot piyasada fiyat oluşumunda referanslardan biri olduğunu vurguluyor. Alıcılar arasında Hindistan, Brezilya, Avrupa, Türkiye, Güneydoğu Asya ve Afrika’nın öne çıktığını belirtiyor.
Göral’ın dikkat çektiği bir diğer başlık, fosfat gübrelerinde lojistik etkiler: üretim sürse bile gemilerin sigorta bulamaması veya limanlarda aksama yaşanması, ihracatı yavaşlatabiliyor. Buna kükürt arzındaki daralma da eklenirse fosfatlı gübre üretimi “çift taraflı” sıkışabiliyor. Potash (potasyum klorid) tarafında ise İsrail’in Ölü Deniz kaynaklı üretimi üzerinden bölgesel gerilimlerin fiyatlara ek baskı oluşturabileceği değerlendirmesini paylaşıyor.
Mısır Ve Hindistan Parantezi: Kırılganlık Derinleşebilir
Analizde Mısır için, üre kapasitesi yüksek olmasına karşın yerli doğalgaz üretimindeki düşüş nedeniyle ülkenin gazda dışa bağımlılığının arttığı; arz kısıtı veya LNG maliyetindeki yükselişin üretim azaltımı doğurabileceği belirtiliyor. Bu durumun Mısır gübre ihracatını azaltması halinde küresel üre piyasasında boşluğu büyüterek fiyatları yukarı çekebileceği ifade ediliyor.
Hindistan içinse Göral, iç üretime rağmen LNG ithalatına bağımlılığa dikkat çekiyor: Yılda 8–10 milyon ton üre ithal eden Hindistan’ın Körfez kaynaklarına lojistik ve maliyet üzerinden çift taraflı hassasiyet taşıdığı; büyük tüketici olduğu için etkinin küresel fiyata doğrudan yansıyabileceği kaydediliyor. Pakistan, Bangladeş ve Güneydoğu Asya için de benzer dinamiklerin, sübvansiyon yükü veya gübre kıtlığı üzerinden fatura üretebileceği değerlendirmesi paylaşılıyor.
Türkiye’ye Olası Etkiler: Maliyet, Stok Ve Verim Kanalı
Türkiye açısından Göral, gübre üretiminde kısmi kapasiteye karşın hammadde tarafında ithalata bağımlılığın altını çiziyor. Körfez’den üre ve amonyak ithalatı, fosfat gübrelerinde farklı tedarik bağımlılıkları ve potash tarafındaki dış kaynak bağlantılarının, gerilim uzadıkça maliyet baskısını büyütebileceği belirtiliyor.
Göral’a göre Hürmüz kaynaklı bir kriz Türkiye’yi birkaç kanaldan etkileyebilir:
-
Doğalgaz/LNG fiyatı artışı → elektrik ve sanayi maliyetleri üzerinden genel fiyat düzeyi baskısı
-
Üre/amonyak sevkiyatında aksama → tarım sezonu öncesi stok ve tedarik riski
-
Navlun/sigorta primlerinin yükselmesi → ithal hammaddelerde ek maliyet
Türkiye’nin buğday üretiminde önemli bir ülke olmasına karşın verimliliğin görece düşük olduğunu belirten Göral, gübre kullanımının çiftçinin kâr-zarar hesabına duyarlı olduğunu; üre fiyatı yükseldiğinde gübre kullanımının kısılmasının verim düşüşü ve hasat azalması riski doğurabileceğini vurguluyor. Bunun sadece enflasyon değil, aynı zamanda arz kısıtlaması anlamına gelebileceğini; gübre ithalat faturasının artmasının döviz baskısı üzerinden enflasyon dinamiklerini güçlendirebileceğini kaydediyor.
Kısa Şoktan Uzun Krize: “Fiyat”tan “Erişim”e
Göral, gerilimin kısa sürmesi halinde fiyatlarda sıçrama olsa da zincirin toparlanabileceğini; etkinin ağırlıkla enflasyon üzerinden hissedileceğini belirtiyor. Ancak gerilimin uzaması ve ekim dönemine denk gelmesi durumunda, gübrenin tarlaya uygulanamamasıyla verimde kalıcı düşüş yaşanabileceğini; bu noktada meselenin fiyat tartışmasından çıkarak erişim sorununa dönüşebileceğini ifade ediyor. Daha az ekim, daha yüksek ithalat ihtiyacı ve eş zamanlı küresel talep artışının tedariki zorlaştırması halinde, riskin raflardan önce kasalara yansıyan bir boyut kazanabileceği değerlendirmesini paylaşıyor.