Nöbetçi Eczaneler
17 Ağustos 1999 depreminin yıl dönümü yaklaşırken, büyük afetlerin ardından ortaya çıkan kaygı, korku ve travma tepkilerinin insan yaşamındaki etkileri yeniden gündeme geldi. Uzmanlar, deprem sonrası görülen her kaygı ve stres belirtisinin ruhsal bir hastalık olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, ancak belirtilerin günlük yaşamı etkileyecek düzeye ulaşması halinde profesyonel desteğin önem taşıdığını belirtiyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Erman Şentürk, deprem gibi büyük felaketlerden sonra yetişkinlerde ve çocuklarda görülebilen ruhsal tepkileri, bu belirtilerin hangi durumlarda olağan kabul edilebileceğini ve ne zaman profesyonel yardım alınması gerektiğini değerlendirdi.
Her deprem yaşayan travma sonrası stres bozukluğu geliştirmiyor
Büyük ve tehdit edici olayların hafızada sıradan anılardan farklı şekilde yer edebildiğini belirten Doç. Dr. Erman Şentürk, kişinin yaşanan olayın üzerinden yıllar geçtiğini bilmesine rağmen bazı ses, görüntü, sarsıntı, tarih veya haberlerin geçmişteki korku ve sıkıntıyı yeniden canlandırabileceğini söyledi.
Travma sonrası stres belirtileri bulunan kişilerde olayın istemsiz biçimde hatırlanması, kâbuslar, olayla ilgili hatırlatıcılara karşı yoğun duygusal veya bedensel tepkiler ve kolay irkilme gibi durumların görülebileceğine işaret eden Şentürk, ancak bunun deprem yaşayan herkes için geçerli olmadığını vurguladı.
Şentürk, “Büyük bir deprem yaşamış herkes travma sonrası stres bozukluğu geliştirmez. İnsanların önemli bir kısmında ilk dönemde görülen yoğun stres tepkileri zaman içerisinde azalır.” ifadelerini kullandı.
Yıl dönümleri anıları yeniden canlandırabilir
Deprem yıl dönümleri de bazı kişiler için önemli bir tetikleyici olabiliyor. Aradan uzun yıllar geçmesine rağmen belirli tarihler, haberler veya görüntüler geçmişte yaşanan korkunun yeniden hissedilmesine neden olabiliyor.
Şentürk, bu durumun kişinin yaşadığı olayı geride bırakamadığı şeklinde yorumlanmasının doğru olmadığını belirtti. Travmanın şiddeti, ölüm veya yaralanma tehdidi, yakın kaybı, enkaz altında kalma, barınma ve güvenlik sorunları, önceki yaşam deneyimleri ve sosyal destek gibi birçok faktörün travmanın ruhsal etkileri üzerinde belirleyici olabileceğini kaydetti.
Şentürk, “Bu, olayın hiç geride kalmadığı anlamına gelmez; bazı hatırlatıcıların yıllar sonra bile güçlü bir duygusal karşılığı olabileceğini gösterir.” dedi.
Deprem kaygısı tek başına ruhsal bozukluk anlamına gelmiyor
Türkiye gibi deprem riskinin gündelik yaşamın bir parçası olduğu toplumlarda deprem konusunda kaygı duymanın tek başına psikiyatrik bir hastalık belirtisi olmadığını vurgulayan Şentürk, belirli düzeydeki kaygının kişiyi önlem almaya yöneltebileceğini ifade etti.
Deprem kaygısının, yaşanılan binanın güvenliğinin sorgulanmasına, aile afet planı hazırlanmasına ve acil durumlara karşı tedbir alınmasına katkı sağlayabileceğini belirten Şentürk, asıl problemin hazırlıklı olmakla sürekli bir tehlike varmış gibi yaşamak arasındaki sınırın ortadan kalkmasıyla başladığını söyledi.
Büyük depremlerden veya yoğun deprem tartışmalarından sonra kişilerin küçük sarsıntılara, bina seslerine ve çevredeki hareketlere daha fazla dikkat edebildiğini kaydeden Şentürk, bazı insanların uykudan daha kolay uyanabildiğini, yakınlarına ulaşamama veya yaşadıkları binanın güvenliği konusunda daha fazla endişe yaşayabildiğini aktardı.
Afet sonrası stres tepkileri zamanla azalabilir
Deprem gibi büyük afetlerin ardından kaygı, üzüntü, uyku güçlüğü, huzursuzluk ve çabuk öfkelenme gibi stres tepkilerinin görülmesinin beklenebileceğini ifade eden Şentürk, bu belirtilerin birçok kişide zaman içerisinde azaldığını söyledi.
Ruh sağlığı açısından önemli olanın belirsizliği tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak olmadığını belirten Şentürk, kişilerin kontrol edebildiği ve edemediği alanları birbirinden ayırmasının daha sağlıklı olduğunu dile getirdi.
Binanın güvenliğini kontrol ettirmek, aile afet planı oluşturmak, acil durum çantası hazırlamak ve doğru bilgi kaynaklarına ulaşmak gibi önlemlerin alınabileceğini belirten Şentürk, buna karşılık depremin tam olarak ne zaman gerçekleşeceğine ilişkin sürekli kesinlik arayışının kişiye gerçek bir kontrol sağlamayabileceğini vurguladı.
Korkulan ortamlardan sürekli kaçınmak kaygıyı artırabilir
Deprem kaygısının günlük yaşamda bina gürültüsü, hafif bir titreşim veya benzer uyaranlarla yeniden ortaya çıkabileceğini belirten Şentürk, böyle durumlarda öncelikle gerçek bir deprem olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Gerçek bir sarsıntı varsa önceliğin afet güvenliği kurallarına uymak olduğunu belirten Şentürk, ruhsal olarak rahatlama çabasının fiziksel güvenliğin önüne geçirilmemesi gerektiğine dikkat çekti.
Gerçek bir tehlike bulunmadığı anlaşıldığında ise kişinin yaşadığı bedensel ve duygusal tepkinin farkına varmasının yararlı olabileceğini ifade eden Şentürk, yoğun kaygı sırasında kalp atışlarının hızlanması, terleme, titreme, nefesin sıklaşması ve çevredeki hareketlere aşırı dikkat kesilme gibi belirtilerin görülebileceğini söyledi.
Kaygı anında dikkati bulunduğunuz ortama yöneltmek yardımcı olabilir
Şentürk, yoğun kaygı yaşayan kişinin çevresindeki somut ayrıntılara dikkatini yöneltmesinin, bulunduğu yeri ve zamanı kendisine hatırlatmasının ve bedensel farkındalığını artırmasının gerginliğin azalmasına yardımcı olabileceğini belirtti.
Otururken ayakların yere temasına odaklanmak ve solunumu zorlamadan yavaşlatmak gibi yöntemlerin bedensel gerginliği azaltabileceğini dile getiren Şentürk, travmatik stresle başa çıkmada gevşeme yöntemlerinin, günlük etkinliklere yeniden yönelmenin ve sosyal destekten yararlanmanın önem taşıdığını ifade etti.
Kaçınma hayatın tamamını etkilemeye başladığında dikkat
Deprem korkusu yaşayan kişilerin asansör, kapalı alan veya yüksek katlı binalar gibi korku duydukları ortamlardan tamamen uzak durmayı tercih edebildiğini belirten Şentürk, bunun kısa vadede rahatlama sağlayabilse de uzun vadede kaygıyı daha kalıcı hale getirebileceğini söyledi.
Kaçınma davranışının zaman içinde genişlemesi ve kişinin günlük hayatını belirlemeye başlaması halinde yalnızca anlık paniği yatıştırmanın yeterli olmayacağını kaydeden Şentürk, kaygının bütüncül şekilde değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Deprem haberlerini sürekli takip etmek kaygıyı büyütebilir
Deprem gibi insanların kontrolünün sınırlı olduğu konularda daha fazla bilgi edinme isteğinin kısa süreli olarak belirsizliği azalttığı hissini oluşturabileceğini belirten Şentürk, bu nedenle bazı kişilerin haber sitelerini, deprem uygulamalarını ve sosyal medyayı tekrar tekrar kontrol edebildiğini söyledi.
Şentürk, bilgi edinmek ile sürekli kontrol etmek arasında önemli bir fark bulunduğuna dikkat çekti.
Afet görüntülerine ve haberlere yoğun şekilde maruz kalmanın sıkıntıyı artırabileceğini ifade eden Şentürk, özellikle aynı yıkım ve kayıp görüntülerinin tekrar tekrar izlenmesinin sınırlandırılması gerektiğini dile getirdi.
Hedef haberlerden uzaklaşmak değil, bilgiyle sağlıklı ilişki kurmak
Deprem haberlerinin tamamen hayatın dışına çıkarılmasının da doğru bir yaklaşım olmadığını belirten Şentürk, önemli olanın bilgiyle daha sağlıklı bir ilişki kurulması olduğunu söyledi.
Saatler boyunca yıkım görüntülerini, doğruluğu belirsiz tahminleri ve en kötü senaryoları takip etmenin zihni sürekli aynı tehditle meşgul edebileceğine dikkat çeken Şentürk, sosyal medyada bilimsel bilgi ile spekülasyonun birbirine karışabildiğini ifade etti.
Güvenilir kaynakların tercih edilmesi, haber kontrolünün gün içinde belirli zamanlarla sınırlandırılması ve özellikle yatmadan önce yoğun afet görüntülerine maruz kalınmaması daha dengeli bir yaklaşım olarak gösterildi.
Çocuklar deprem kaygısını farklı şekillerde gösterebilir
Deprem sonrası ruhsal etkilerin çocuklarda yaş ve gelişim dönemlerine göre farklı şekillerde ortaya çıkabileceğini belirten Şentürk, bazı çocukların korkularını açıkça dile getirdiğini, bazılarının ise davranışlarıyla gösterdiğini söyledi.
Çocuklarda ebeveyne daha fazla yakın durma isteği, uyku sorunları, huzursuzluk, öfke, dikkat güçlüğü veya daha önce kazanılmış bazı becerilerde gerileme görülebileceğini belirten Şentürk, ergenlerde ise içe kapanma, huzursuzluk, çabuk öfkelenme, uyku ve dikkat sorunları ile okul işlevselliğinde değişiklikler ortaya çıkabileceğini aktardı.
Şentürk, bu belirtilerin tek başına çocuğun travma sonrası stres bozukluğu yaşadığı anlamına gelmediğine dikkat çekti.
Çocuklara gerçekçi ve anlaşılır bilgi verilmeli
Ebeveynlere önemli görevler düştüğünü belirten Şentürk, çocuklara yaşlarına uygun, doğru ve anlaşılır bilgi verilmesinin önemine işaret etti.
“Bir daha asla deprem olmayacak” gibi gerçekleştirilmesi mümkün olmayan güvenceler yerine, depremin zamanının bilinmediğini ancak güvende kalmak için yapılabileceklerin bilindiğini anlatan gerçekçi bir dil kullanılabileceğini ifade etti.
Çocuğun konuşmak istediğinde dinlenmesi gerektiğini ancak yaşadıklarını tekrar tekrar anlatmaya zorlanmaması gerektiğini vurgulayan Şentürk, günlük rutinlerin, okulun, oyunun ve sosyal ilişkilerin yeniden kurulmasının çocuk açısından öngörülebilirliği artırabileceğini söyledi.
Çocukların afet görüntülerine maruz kalması sınırlandırılmalı
Televizyon ve sosyal medyada yer alan yıkım ve ölüm görüntülerinin çocuklar tarafından tekrar tekrar izlenmesinin korku ve sıkıntıyı yeniden artırabileceğini belirten Şentürk, ebeveynlerin bu konuda özellikle dikkatli olması gerektiğini ifade etti.
Ebeveynlerin kendi kaygılarını çocuklarından tamamen gizlemek zorunda olmadığını kaydeden Şentürk, önemli olanın yetişkinin kendi kaygısını çocuğun taşıması gereken bir yük haline getirmemesi olduğunu söyledi.
Çocuğun, yetişkinlerin zor durumlarla baş edebildiğini hissetmesinin önem taşıdığını belirtti.
Travma ile fiziksel hastalık arasında basit bir neden-sonuç ilişkisi yok
Travmanın fiziksel sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Şentürk, yaşanan bir travmanın yeterince “işlenmemesinin” ilerleyen dönemde mutlaka fiziksel bir hastalık oluşturacağı yönündeki düşüncenin doğru olmadığını söyledi.
“Ruhsal travma ile bedensel hastalıklar arasında bu kadar basit ve doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur.” diyen Şentürk, buna karşılık uzun süre devam eden travma sonrası stres belirtileri ile bedensel sağlık arasında ilişki bulunduğunu gösteren bilimsel çalışmalar olduğunu belirtti.
Uzun süreli stres mevcut sağlık sorunlarının yönetimini zorlaştırabilir
Travma sonrası stres bozukluğunun uyku bozuklukları, bedensel gerginlik, sigara veya alkol kullanımında artış, fiziksel aktivitenin azalması ve sağlık hizmetlerinden yeterince yararlanamama gibi birçok faktörle birlikte görülebileceğini belirten Şentürk, bazı araştırmalarda travma sonrası stres bozukluğu ile kalp-damar ve diğer kronik sağlık sorunları arasında ilişkiler gösterildiğini aktardı.
Ancak bu bulguların “travma doğrudan belirli bir hastalığa neden olur” şeklinde yorumlanmaması gerektiğini vurgulayan Şentürk, biyolojik, davranışsal ve sosyal birçok unsurun süreçte etkili olabileceğini kaydetti.
Uzun süre devam eden stresin mevcut sağlık sorunlarının yönetimini de zorlaştırabileceğini belirten Şentürk, uyku düzeninin bozulabileceğini, kişilerin tedavi veya günlük rutinlerine daha az dikkat edebileceğini, baş ağrısı, kas gerginliği ve mide-bağırsak yakınmalarının stres dönemlerinde artabileceğini söyledi.
Profesyonel destek için belirli bir sürenin geçmesini beklemek gerekmiyor
Deprem sonrasında yaşanan ruhsal sorunlarda profesyonel destek almak için mutlaka belirli bir sürenin dolmasını beklemenin doğru olmadığını belirten Şentürk, bazı belirtilerin özellikle dikkate alınması gerektiğini vurguladı.
Depremi hatırlatan durumlarda yoğun sıkıntının devam etmesi, kâbuslar veya istemsiz anıların sürmesi, sürekli tetikte olma, belirgin kaçınma davranışı, uyku sorunları, depresif belirtiler veya panik atakların devam etmesi ve bu durumların kişinin işini, aile ilişkilerini, sosyal hayatını veya günlük işlevselliğini etkilemeye başlaması profesyonel değerlendirme açısından önemli işaretler arasında gösterildi.
Kendine zarar verme düşüncelerinin, belirgin umutsuzluğun veya alkol ve madde kullanımında artışın eşlik ettiği durumlarda ise yardım aramanın ertelenmemesi gerektiğini belirten Şentürk, travma sonrası ruhsal sorunların tedavisinde etkili psikoterapi yöntemleri ve gerektiğinde ilaç tedavisi seçeneklerinin bulunduğunu ifade etti.