Sürekli kaydırıyoruz, çok azını hatırlıyoruz: “Dijital obezite” zihni yoruyor

Akıllı telefonlar, sosyal medya platformları ve kısa video içerikleri günlük hayatın vazgeçilmezleri arasına girerken, kontrolsüz dijital tüketimin oluşturduğu riskler de giderek büyüyor.

Uzmanların “dijital obezite” olarak tanımladığı aşırı içerik tüketimi; kişinin ihtiyaç duyduğundan çok daha fazla dijital veriye maruz kalması ve bu durumun günlük yaşamını olumsuz etkilemesi anlamına geliyor.

Üsküdar Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölümü Öğretim Üyesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Nöropazarlama Yüksek Lisans Programından Dr. Öğr. Üyesi Özgün Arda Kuş, sürekli yenilenen içeriklerin beynin dikkat, hafıza ve ödül mekanizmaları üzerindeki etkilerine dikkati çekti.

Dijital içerik tüketiminde kontrol kaybolabiliyor

Dijital obezitenin, kişinin ihtiyacından fazla içerik tüketmesi ve bunun günlük yaşamını etkilemeye başlamasıyla ortaya çıktığını belirten Dr. Kuş, sosyal medya akışında uzun süre kalmanın en yaygın örneklerden biri olduğunu söyledi.

Kuş, şöyle konuştu:

“Sürekli sosyal medya akışında takılı kalmak, kısa videoları kaydırırken zaman kavramını yitirmek ya da gereksiz bilgi tüketimini kontrol edememek dijital obezitenin en yaygın örnekleri arasında yer alıyor.”

Telefonların, sosyal medya platformlarının ve dijital uygulamaların insan yaşamının merkezinde bulunduğunu ifade eden Kuş, içeriklerin kısa, hızlı ve sürekli yenilenmesinin beynin daha fazla uyaran istemesine neden olduğunu kaydetti.

Sonsuz kaydırma sistemi ekranda kalma süresini uzatıyor

Bildirimler, kişiye özel algoritmalar ve sonsuz kaydırma özelliği, kullanıcıların platformlarda daha uzun süre kalmasını hedefliyor.

Sürekli yeni içerikle karşılaşan beyin, zamanla bu hızlı akışa alışabiliyor. Dijital içerik tüketimi bir süre sonra yalnızca alışkanlık olmaktan çıkarak kısa süreli haz arayışına dönüşebiliyor.

Dr. Kuş, dijital platformların çalışma sisteminin bu döngüyü güçlendirdiğini belirterek, beğeni, bildirim ve yeni içeriklerin beyinde kısa süreli ödül hissi oluşturduğunu söyledi.

Her aşırı kullanım bağımlılık anlamına gelmiyor

Dijital obezite ile dijital bağımlılığın aynı kavram olmadığını vurgulayan Kuş, bağımlılıkta kişinin ekran kullanımını kontrol edemediğini ve dijital ortamdan uzak kaldığında kaygı veya yoksunluk yaşayabildiğini belirtti.

Her dijital obezite vakasının bağımlılık düzeyinde olmayabileceğini ifade eden Kuş, aşırı tüketimin uzun vadede şu sorunlara zemin hazırlayabileceğini bildirdi:

• Dikkat dağınıklığı
• Zihinsel yorgunluk
• Verim ve motivasyon kaybı
• Uyku düzensizliği
• Sosyal yaşamdan uzaklaşma
• Kontrolsüz ekran kullanımı
• Dijital bağımlılık riski

“Fazla yemek bedeni, fazla içerik zihni yoruyor”

Dijital obeziteyi aşırı yemek tüketimine benzeten Dr. Kuş, iki durumda da kişinin ihtiyacından fazlasını tükettiğini söyledi.

Kuş, şu ifadeleri kullandı:

“Nasıl kişi fazla yemek tükettiğinde rahatsızlık ve ağırlık hissederse, dijital obezitede de benzer bir durum yaşanıyor. Aradaki temel fark, birinin fiziksel bedeni, diğerinin ise bilişsel ve psikolojik yapıyı etkilemesidir.”

Dijital içeriklerin aralıksız tüketilmesi, beynin dinlenmesine ve alınan bilgileri işlemesine yeterli zaman bırakmayabiliyor.

Dikkat süresi kısalıyor, sabırsızlık artıyor

Kısa video formatları ve hızla değişen içerikler, kullanıcıların sürekli yeni bir uyaranla karşılaşmasına neden oluyor.

Beynin hızlı uyarana alışmasıyla uzun süre aynı işe odaklanmanın zorlaşabileceğini belirten Kuş, bu durumun özellikle çocuklar, ergenler ve genç yetişkinlerde daha belirgin görülebildiğini söyledi.

Aşırı dijital tüketimin ardından kişilerde uzun metinleri okumakta, ders veya iş görevlerine odaklanmakta ve sabır gerektiren faaliyetleri sürdürmekte güçlük yaşanabiliyor.

“Çok şey görüyoruz ancak çok azını hatırlıyoruz”

Yoğun bilgi akışı hafıza süreçlerini de olumsuz etkileyebiliyor. Beyin sürekli yeni bilgiyle karşılaştığında, bu verileri anlamlandırmak ve uzun süreli hafızaya aktarmakta zorlanabiliyor.

Dr. Kuş, konuya ilişkin şunları söyledi:

“Beyin sürekli yeni bilgiyle karşılaştığında bu bilgileri işleme ve kalıcı hale getirme konusunda zorlanabiliyor. Bu nedenle kişiler çok şey gördüğünü ancak az şey hatırladığını fark edebiliyor. Kişi, zihninde işleyebileceğinden çok daha fazla bilgiyi sindirmeye çalışıyor.”

Kullanıcı bir videodan diğerine, bir haberden başka bir paylaşıma hızla geçtiğinde içeriklerin üzerinde düşünmeye ve bilgiyi pekiştirmeye yeterli süre ayrılamıyor.

Beynin ödül sistemi daha fazla içerik istiyor

Sosyal medya platformlarındaki beğeni, yorum, bildirim ve yeni içerikler kısa süreli haz hissi oluşturuyor.

Düzenli ve yoğun dijital içerik tüketimiyle kişinin aynı tatmini elde edebilmek için daha uzun süre ekranda kalmak istemesi mümkün hale geliyor.

Bu durum, telefonun amaçsızca kontrol edilmesi, uygulamaların sık sık açılması ve kişinin başlangıçta planladığından daha uzun süre içerik tüketmesiyle sonuçlanabiliyor.

Dijital obezitenin belirtileri neler?

Dr. Kuş’a göre dijital obezitenin en önemli erken belirtileri arasında sürekli telefonu kontrol etme isteği ile dikkat dağınıklığı bulunuyor.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler

Çocuklar ve gençler daha büyük risk altında

Çocuklar, ergenler ve genç yetişkinler dijital platformlarla daha erken yaşta tanışmaları nedeniyle riskli gruplar arasında yer alıyor.

Sosyal medya etkileşimleri, beğeniler ve görünürlük kaygısı da gençlerin ekran kullanım süresini artırabiliyor. Ancak dijital obezite yalnızca gençlere özgü bir sorun değil.

İş hayatı, alışveriş, eğlence ve sosyal ilişkilerin giderek dijitalleşmesi, yetişkinlerdeki riski de artırıyor.

Ekran süresini görmek ilk adım

Dijital tüketimin dengelenebilmesi için öncelikle kişinin ekran başında geçirdiği süreyi fark etmesi gerekiyor.

Birçok kişinin gün içerisinde telefonunu ne kadar kullandığının farkında olmadığını belirten Dr. Kuş, ekran süresi raporlarının düzenli kontrol edilmesini önerdi.

Dijital tüketimi azaltmak için bildirimlerin sınırlandırılması, özellikle gece saatlerinde telefonun yatak odasından uzak tutulması ve gün içerisinde belirli zamanların ekransız geçirilmesi tavsiye ediliyor.

Sosyal medya amaçlı ve süreli kullanılmalı

Uzmanlara göre sosyal medya kullanımında tamamen yasaklayıcı bir yaklaşım yerine bilinçli ve kontrollü tüketim benimsenmeli.

Kullanıcıların sürekli akış içerisinde amaçsızca kaybolmak yerine, uygulamaya hangi amaçla girdiğini belirlemesi ve kullanım süresine sınır koyması daha sağlıklı bir dijital düzen sağlayabiliyor.

Dijital dengeyi korumak için öneriler

• Günlük ekran süresini düzenli olarak kontrol edin.
• Gereksiz bildirimleri kapatın.
• Yemek sırasında telefon kullanmayın.
• Uyumadan önce ekranla aranıza süre koyun.
• Telefonu yatak odasının dışında tutun.
• Gün içinde belirli saatleri “ekransız zaman” olarak planlayın.
• Spor, sanat, kitap ve yüz yüze görüşmelere daha fazla zaman ayırın.

Ailelerin davranışları çocuklara örnek oluyor

Çocukların söylenenlerden çok gördükleri davranışları örnek aldığını belirten Dr. Kuş, sürekli telefon kullanan ebeveynlerin yalnızca sözlü uyarılarla çocuklarının ekran süresini azaltmasının zor olduğunu söyledi.

Çocuğu susturmak, sakinleştirmek veya ebeveyne zaman kazandırmak amacıyla sürekli telefon ya da tablet verilmesinin ilerleyen yıllarda risk oluşturabileceğini ifade eden Kuş, ailelerin yasaklayıcı değil rehberlik edici olması gerektiğini kaydetti.

Ailelerin çocuklarla birlikte ekran kuralları belirlemesi, dijital içerikleri beraber değerlendirmesi ve ortak etkinlikler gerçekleştirmesi öneriliyor.

“Dijital dünyadan kaçamayız ancak onu yönetebiliriz”

Fiziksel aktivite, yüz yüze sosyal ilişkiler, sanat ve hobilerin dijital yaşamla gerçek yaşam arasındaki dengeyi güçlendirdiğini belirten Dr. Kuş, sözlerini şöyle tamamladı:

“Dijital dünyadan tamamen uzaklaşmak çağımızda mümkün değil. Önemli olan onu kontrollü, bilinçli ve dengeli kullanmayı öğrenmektir.”