Yapay Gündem, Yapay Et ve Hakikatin Yerini Alan Gürültü

Bilimsel Gerçekler Ortada: Yapay Et Henüz Ne Helal Ne de Ekonomik

Türkiye yine yapay bir gündemle meşgul edilmeye çalışılıyor. Son günlerde “yapay et serbest bırakıldı”, “Türkiye’de artık laboratuvar eti satılacak” gibi başlıklarla dolaşıma sokulan haberler de bunun son örneklerinden biri oldu.

Ülkemizde yaklaşık iki bin sayfalık bir Türk Gıda Kodeksi var. Bu tür iddialar ortaya atıldığında önce oraya bakmak gerekir. Konuyla ilgili olarak Tarım ve Orman Bakanlığı’nın net açıklaması ortadadır: “Türk Gıda Kodeksi Yeni Gıdalar Yönetmeliği” ile ilgili ortaya atılan “yapay ete izin verildi” iddiaları tamamen asılsızdır. Yönetmelik, yeni gıda başvurularını düzenlemektedir; ancak hücre ve doku kültürüyle üretilen “yapay et” ürünlerine yönelik herhangi bir izin veya serbestlik getirmemektedir. Türkiye’de yapay et üretimi ve tüketimine yönelik yasağın devam ettiği açıkça ifade edilmektedir.

Devletin ilgili makamları bu konuda tavrını net şekilde ortaya koymuşken, bazı marjinal kesimler ısrarla yapay gündem üretmektedir. Peki neden? Çünkü köylüyü, çiftçiyi ve üreticiyi koruyan politikalar üzerinden siyasi puan kazanmak istemektedirler. Burada bilim değil, siyaset öne çıkarılmaktadır.

Şimdi temel soru şudur: Biz neye güveneceğiz? Devletin resmî açıklamalarına mı, yoksa sosyal medyada bağırıp çağıran birkaç kişinin yorumlarına mı?

Bugün bilgi çağında yaşadığımız söyleniyor; fakat aynı zamanda büyük bir bilgi kirliliği çağında yaşıyoruz. Özellikle tarım, gıda ve sağlık gibi alanlarda insanlar çoğu zaman konunun teknik tarafını bilmeden konuşuyor. Daha vahimi, meseleye ilmî ve teknolojik açıdan değil, tamamen siyasi gözlüklerle bakıyorlar. Dertleri ne çiftçidir ne üretimdir ne de insan sağlığıdır. Asıl amaçları gündem oluşturmak, korku üretmek ve toplumda güvensizlik meydana getirmektir.

Daha önce GDO meselesinde de benzer bir süreç yaşandı. Türkiye’de GDO’lu tohumların ekimi yasak olduğu hâlde, sanki bütün marketler GDO istilasına uğramış gibi bir algı oluşturuldu. İnsanlar bilimsel veriler yerine sloganlarla konuştu. Şimdi aynı yöntem yapay et üzerinden uygulanıyor. “Yapay et geliyor”, “insanlığa zorla laboratuvar eti yedirilecek” gibi sansasyonel söylemlerle mesele büyütülüyor. Oysa Türkiye açısından ortada hukuki bir değişiklik yoktur.

Peki Yapay Et Nedir?

“Yapay et” veya teknik adıyla “kültür eti”, bir hayvanı kesmeden, ondan alınan küçük bir doku örneğindeki kök hücrelerin laboratuvar ortamında besleyici bir solüsyon içinde çoğaltılmasıyla üretilen et türüdür.

Canlı hayvandan alınan kas hücreleri, özel besi ortamlarında çoğaltılır ve et dokusu oluşturulmaya çalışılır. Burada “canlı hayvan” ifadesinin altını özellikle çizmek istiyorum. Çünkü bu ifade, haram-helal meselesi açısından son derece önemlidir. Yani klasik anlamda bir hayvan kesimi yapılmadan et üretimi hedeflenmektedir. Dünyada buna “cultured meat”, “lab-grown meat” veya “cell-based meat” denilmektedir.

Dünyada Uygulama Ne Aşamada?

2026 itibarıyla yapay et hâlâ çok sınırlı bir alandır. Singapur, 2020’de Eat Just’in tavuk ürünlerine ilk onayları verdi. Amerika Birleşik Devletleri’nde 2023’te Upside Foods ve Good Meat gibi şirketlerin tavuk ürünleri restoranlarda sınırlı olarak sunuldu; ancak market raflarında yaygın bir ürün hâline gelmedi. İsrail’de Aleph Farms’ın sığır eti ürünü onay aldı. Buna karşılık birçok ülkede yasaklar ve kısıtlamalar da artmaktadır. İtalya ve Macaristan gibi ülkeler üretim ve satışı yasakladı. Amerika Birleşik Devletleri’nin Florida ve Alabama gibi bazı eyaletlerinde de yasaklar getirildi. Avrupa’da da konuya yönelik güçlü bir muhalefet bulunmaktadır.

Kısacası üretim ölçeği hâlâ pilot aşamadadır. Ticari başarıdan ve yaygın tüketimden oldukça uzaktır.

Bu teknoloji özellikle son yıllarda çevre, iklim değişikliği, su kullanımı ve hayvancılık maliyetleri gibi gerekçelerle gündeme gelmiştir. Yapay eti savunanlar, gelecekte artan dünya nüfusunun protein ihtiyacını karşılamak için alternatif üretim modellerine ihtiyaç olduğunu söylemektedir. Ayrıca büyükbaş hayvancılığın metan gazı üretimi ve yüksek yem tüketimi nedeniyle çevresel baskı oluşturduğunu ileri sürmektedirler.

Fakat işin başka boyutları da vardır.

Yapay Et Henüz Ekonomik Değil

Birincisi, yapay et teknolojisi henüz dünyanın büyük kısmında ticari olarak yaygınlaşmış değildir. Singapur ve Amerika Birleşik Devletleri gibi bazı ülkelerde sınırlı izinler verilmiş olsa da dünya genelinde yaygın bir üretim ve tüketim ağı oluşmamıştır.

Bunun en önemli sebeplerinden biri maliyettir. Teknoloji hâlâ çok pahalıdır. Laboratuvar ortamında et üretmenin maliyeti oldukça yüksektir. Seri üretim kapasitesi sınırlıdır. Bu yüzden yapay et, bugün için klasik hayvancılığın yerini alabilecek durumda değildir.

Sağlık ve Etik Tartışmaları Devam Ediyor

İkincisi, sağlık ve etik tartışmaları devam etmektedir. Yapay etin uzun vadeli etkileri konusunda henüz kesinleşmiş bilimsel bir ortak kanaat oluşmuş değildir. İnsan sağlığı açısından nasıl sonuçlar doğuracağı, üretim süreçlerinde hangi kimyasalların kullanılacağı ve biyolojik güvenlik meseleleri hâlâ tartışılmaktadır.

Kontrollü ortamda üretildiği için bazı bakteri risklerinin azalabileceği ifade edilmektedir. Ancak uzun vadeli tüketimde kanserojenlik, alerji, besin emilimi gibi konular yeterince araştırılmış değildir. Kullanılan büyüme faktörleri, genetik modifikasyonlar ve besi ortamlarındaki kimyasallar hâlâ önemli soru işaretleri oluşturmaktadır.

Dinî Boyut: Yapay Et Helal midir?

Üçüncü ve en önemli boyutlardan biri de dinî boyuttur.

“Yapay et helal midir, değil midir?” sorusu bugün İslam dünyasında yoğun şekilde tartışılmaktadır. Bu mesele sadece bir “et” meselesi değildir. Hücrenin nereden alındığı, üretim sürecinde kullanılan maddeler, besi ortamı ve sürecin tamamı fıkhî değerlendirmeye tabidir.

Eğer başlangıçta alınan hücre, İslamî usullere uygun şekilde kesilmiş bir hayvandan elde edilmemişse veya süreçte haram maddeler kullanılmışsa ciddi dinî problemler ortaya çıkabilir.

Diyanet İşleri Başkanlığı, resmî ve bağlayıcı bir fetva ile “yapay et helaldir” veya “caizdir” şeklinde bir hüküm vermemiştir. Aksine, ortaya atılan “Diyanet yapay ete fetva verdi” iddialarını resmî olarak yalanlamıştır.

Resmî Açıklamalar

Eylül 2021’de Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, sosyal medyada dolaşan “yapay ete cevaz verildi” iddialarını tamamen asılsız ilan etti. Kurul, yapay etin helal olduğuna dair hiçbir fetvası bulunmadığını açıkladı.

Haziran 2022’de ise Diyanet İşleri Başkanlık Müşaviri Dr. Muhlis Akar, yapay eti üç sebepten problemli bulduklarını ifade etti.

Birincisi, meyte yani leş hükmü meselesidir. Canlı hayvandan biyopsi yoluyla alınan hücre parçası, fıkıh açısından “meyte” sayılabilir ve haram hükmünde değerlendirilebilir. Şöyle bir örnek vermek gerekirse: Bir hayvanın bacağı veya herhangi bir uzvu koparsa, o hayvan helal olsa bile kopan parçası yenilmez; leş hükmündedir. Bir koyunun ön bacağı koparsa Müslümanlar o kopan bacağı yiyemez. Çünkü o parça leş hükmündedir ve haramdır.

İkincisi, besi yeri ve üretim sürecidir. Kullanılan besi ortamları, serumlar ve benzeri maddeler fıtrata aykırı veya şüpheli içerikler barındırabilir. İleride teknoloji başka bir aşamaya geçip, İslamî usullere göre kesilmiş hayvandan alınan doku ile et üretilebilir hâle gelse bile mesele burada bitmez. Hücrenin kaynağı helal olsa dahi besi ortamı helal değilse, ortaya çıkan ürün yine helal kabul edilemez. Eğer hem hücrenin kaynağı hem de besi ortamı helal hâle getirilirse, o zaman farklı bir fıkhî değerlendirme yapılabilir. Ancak bugün bu şartların sağlandığını söylemek mümkün değildir.

Üçüncüsü ise “tayyib” yani temiz, sağlıklı ve fıtrata uygun olma şartıdır. Bir gıdanın yalnızca helal olması yetmez; aynı zamanda tayyib olması da gerekir. Yapay etin bu kriterleri şimdilik karşılayıp karşılamadığı ciddi bir tartışma konusudur.

Bu nedenle İslam dünyasındaki birçok ilmî kurul meseleye ihtiyatla yaklaşmaktadır. Henüz üzerinde tam anlamıyla ittifak edilmiş bir hüküm yoktur. Dolayısıyla “kesin helaldir” veya “kesin haramdır” gibi sloganvari yaklaşımlar doğru değildir. Konunun hem biyoteknolojik hem de fıkhî yönünün derinlemesine incelenmesi gerekir.

Gürültü Hakikatin Yerini Almamalı

Burada asıl dikkat çekici olan şey, meselenin ilmî zeminden koparılarak tamamen propaganda aracına dönüştürülmesidir. Türkiye’de bazı kişiler, yapay et konusunu sanki yarın bütün sofralarımıza zorla laboratuvar ürünü konulacakmış gibi sunuyor. İnsanları korkutuyorlar. Devletin açık açıklamalarını görmezden geliyorlar. Çünkü amaçları hakikati konuşmak değil, sürekli bir kriz atmosferi oluşturmaktır.

Bugün sosyal medyada en çok bağıran kişi, en bilgili kişi sanılıyor. Oysa çoğu zaman tam tersi doğrudur. Konuya en uzak kişiler en sert cümleleri kuruyor. Bilimsel literatürü okumayanlar, biyoteknolojinin ne olduğunu bilmeyenler, tarım ekonomisini anlamayanlar ahkâm kesiyor. Tarım üzerinden ideolojik kavga yürütüyorlar.

Oysa tarım slogan kaldırmaz. Tarım ciddi bir alandır. Gıda güvenliği ciddi bir meseledir. İnsan sağlığı sosyal medya hamasetiyle korunmaz. Bilgiyle, araştırmayla ve bilimsel disiplinle korunur.

Bugün en büyük problemlerimizden biri, hakikatin yerini gürültünün almasıdır. İnsanlar araştırmıyor; slogan tüketiyor. Okumuyor; bağırıyor. Bilmeden konuşuyor. Sonra da toplum korku ve güvensizlik içinde bırakılıyor.

Yapay et meselesi de şu an için büyük ölçüde “yapay gündem” hâline dönüştürülmüş durumdadır. Türkiye’de yasak olan bir konuda, sanki devlet gizlice kapıları açmış gibi bir hava oluşturuluyor. Oysa ortada resmî açıklamalar var. Devletin ilgili kurumları açık şekilde konuşuyor.

Bize düşen şey, bilgiyle hareket etmektir. Ne körü körüne teknoloji hayranlığına kapılmak ne de her yeni gelişmeyi kıyamet senaryosuna dönüştürmek doğrudur. Hakikat, sloganların değil; ilmin, ahlakın ve ciddiyetin olduğu yerde bulunur.