Nöbetçi Eczaneler
ABD Başkanı Trump, kararı ABD merkezli sosyal medya platformu Truth Social’daki hesabından duyurdu. Mesajında, “İran İslam Cumhuriyeti ile iş yapan herhangi bir ülke, ABD ile yaptığı her türlü ticarette yüzde 25 gümrük vergisi ödeyecek, bu karar derhal geçerli ve kesin” ifadesini kullandı.
Hukuki dayanak ve Washington’daki tartışma
Kararın hukuki zemini, Trump’ın daha önce Venezuela ve Meksika–Kanada hattındaki ticaret savaşında da devreye soktuğu 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası’na (IEEPA) dayandırılıyor.
Ancak ABD basınında yer alan yorumlarda, bu yetkinin bu kadar geniş ve üçüncü ülkeleri cezalandıracak şekilde kullanılmasının Yüksek Mahkeme’de yeni davaların önünü açacağı vurgulanıyor.
Washington Post ve Business Insider’ın analizlerinde, Beyaz Saray’ın karara ilişkin ayrıntı paylaşmaktan kaçındığı, tarifenin mevcut tarifelere ek mi olacağı, muafiyet mekanizması olup olmayacağı gibi kritik soruların şimdilik yanıtsız kaldığı belirtiliyor.
Hedef sadece İran değil: Çin’den Türkiye’ye geniş bir liste
Trump’ın açıklaması, fiilen İran’la ticaret yapan tüm ülkeleri ABD pazarına girişte cezalandırmayı hedefliyor. Reuters’ın derlediği verilere göre, 2022’de İran’la ticaret yapan 147 ülke bulunuyor. Bunlar arasında:
- Çin: 2022’de İran’dan 22 milyar dolarlık mal aldı; bunun önemli kısmı petrol. 2025’te İran’ın ihraç ettiği petrolün yüzde 80’den fazlasını tek başına Çin’in satın aldığı hesaplanıyor.
- Hindistan: 2025’in ilk on ayında 1,34 milyar dolarlık ikili ticaret; ağırlıkla tarım ve ilaç ürünleri.
- Türkiye: 2022’de İran’a 6,1 milyar dolarlık ihracata karşılık, 5,8 milyar dolarlık ithalat yaptı.
- Almanya, Japonya, Güney Kore gibi ülkeler de daha sınırlı da olsa Tahran ile ticaretini sürdürüyor.
Bu tablo, yeni tarifenin sadece İran ekonomisini değil, Washington’ın büyük ticaret ortaklarını ve NATO müttefiklerini doğrudan hedef alan, adeta “küresel çerçeve yaptırım” niteliğinde olduğunu gösteriyor.
ABD’li uzmanlar: “ABD ekonomisini de vurur” uyarısı
ABD’li ekonomistler, Trump’ın İran’a baskı kurmak için tarifeyi bir dış politika sopası olarak kullandığını, ancak bedelini Amerikan ekonomisinin de ödeyebileceği uyarısında bulunuyor. Eski IMF başkanı Maurice Obstfeld başta olmak üzere birçok isim, Washington Post’a yaptıkları değerlendirmede, bu tür geniş kapsamlı tarifelerin tedarik zincirlerini bozarak ABD’de enflasyonu yukarı itebileceğine dikkat çekiyor.
Business Insider’ın haberinde de, uygulamanın nasıl işletileceğine dair belirsizliğin, piyasalar için en az karar kadar riskli olduğu vurgulanıyor: Hangi ülkenin, hangi kalem malda, hangi tarihten itibaren yüzde 25’lik ek vergiye tabi olacağı netleştirilmiş değil.
Sokaklar kaynarken “gümrük sopası”
Trump’ın hamlesi, İran’da son yılların en büyük hükümet karşıtı protestolarının sürdüğü bir döneme denk geldi. Reuters ve diğer uluslararası ajansların sahadaki verilere göre, günlerdir süren gösterilerde güvenlik güçleri ile eylemciler dahil olmak üzere yüzlerce kişi hayatını kaybetti.
Guardian ve Al Jazeera’nin aktardığına göre, Washington yönetimi bir yandan “gerekirse ölümcül güç kullanma” seçeneğinin masada olduğunu söyleyerek olası hava harekâtı sinyali veriyor, diğer yandan da Tahran’a ekonomik baskıyı artırıyor.
Tahran: “Müzakereye de savaşa da hazırız”
Washington Post’un haberinde, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin, ülkesinin “adil ve eşitlikçi bir çerçevede müzakereye de savaş ihtimaline de hazırlıklı olduğu” mesajını verdiği aktarılıyor.
İran yönetimi, uzun süredir uygulanan ABD yaptırımlarını “ekonomik savaş” olarak nitelendirirken, yeni tarifeyi de Washington’ın üçüncü ülkeleri İran’dan koparmaya dönük bir “şantaj aracı” olarak görüyor.
Yeni model: Tarife ile küresel hizaya zorlama
Trump, ikinci döneminde ticaret politikasını giderek daha fazla jeopolitik baskı aracı olarak kullanıyor. Venezuela petrolüyle iş yapan ülkelere getirilen yüzde 25’lik tarife ve Kanada–Meksika ile yaşanan 2025 ticaret savaşı, bugünkü İran adımının habercisi niteliğindeydi.
İran kararı, bu çizgiyi bir adım daha ileri taşıyor:
- Klasik yaptırımların ötesi: Artık hedef sadece İran değil; İran’la iş yapan herkes.
- İkili ticaretin siyasileşmesi: Washington, ABD pazarına erişimi, dış politika tercihleri için “ödül–ceza” mekanizmasına dönüştürüyor.
- Müttefikler üzerinde baskı: Türkiye dahil birçok ülke, İran ile enerji, ticaret ve bölgesel dengeler üzerinden kurduğu ilişkiyi Washington’ın yeni tarife sopasıyla yeniden hesaplamak zorunda kalacak.
Trump’ın “kesin ve nihai” olarak tanımladığı karar, sahada nasıl uygulanacağı ve hangi hukuki engellere takılacağı büyük soru işareti. Ancak şimdiden görünen şu: İran sokaklarında yükselen öfke ve rejimin sert karşılığı, Washington’da yalnızca askeri seçenekleri değil, küresel ticaret rejimini de altüst edebilecek kararları tetikliyor.