Nöbetçi Eczaneler
Sabahları yataktan kalkmakta zorlanmak, sürekli yorgun hissetmek, işe karşı isteksizlik, yetersizlik duygusu ve günlük sorumlulukların altında ezildiğini düşünmek… Günümüzde pek çok kişinin yaşadığı bu belirtiler, uzun süreli iş stresinin yol açabildiği tükenmişlik sendromunun habercisi olabiliyor.
Özellikle son yıllarda artan iş yükü, ekonomik ve mesleki belirsizlikler, iş yerinde güvende hissetmeme, iş ve özel yaşam arasındaki sınırların kaybolması ve günün her saatinde ulaşılabilir olma beklentisi, çalışanların ruhsal dayanıklılığını zorlayan etkenler arasında yer alıyor.
Acıbadem Fulya Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Dr. Talat Sarıkavak, yaptığı açıklamada, tükenmişlik sendromunun yalnızca iş performansında düşüşe neden olmadığını, bireyin fiziksel sağlığını, sosyal ilişkilerini ve aile yaşamını da etkileyebildiğini belirtti.
Tükenmişlik sendromu nedir, hangi belirtilerle ortaya çıkıyor?
Tükenmişlik sendromu, uzun süre devam eden ve yeterince yönetilemeyen kronik iş yeri stresinin sonucunda gelişen bir durum olarak tanımlanıyor.
Dünya Sağlık Örgütünün Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nda (ICD-11) tükenmişlik, bağımsız bir tıbbi hastalık değil, mesleki bağlamla ilişkili bir olgu olarak ele alınıyor.
Tükenmişlik genel olarak üç temel boyutta kendini gösteriyor:
- Enerji kaybı ve bitkinlik: Kişinin dinlense bile kendisini sürekli yorgun hissetmesi.
- İşe karşı zihinsel uzaklaşma: İşe yönelik olumsuz duyguların, isteksizliğin ve duyarsızlaşmanın artması.
- Mesleki yeterlilik hissinin azalması: Kişinin başarılarını yetersiz görmesi ve işinde etkili olamadığını düşünmesi.
Bu belirtiler zamanla kişinin iş hayatında olduğu kadar günlük yaşamında da güçlükler yaşamasına neden olabiliyor.
Tükenmişlik depresyonla karıştırılabiliyor
Psikiyatri Uzmanı Dr. Talat Sarıkavak, tükenmişlik sendromunun depresyonla karıştırılmasının önemli bir sorun olduğuna dikkat çekti.
Her iki durumda da yorgunluk, isteksizlik, uyku bozuklukları, dikkat ve konsantrasyon güçlükleri görülebiliyor. Ancak tükenmişlik ağırlıklı olarak iş yaşamındaki kronik stresle bağlantılıyken, depresyon kişinin yaşamının farklı alanlarında etkisini gösterebilen klinik bir ruhsal bozukluk olarak değerlendiriliyor.
Tükenmişlik yaşayan bir kişi, iş ortamından uzaklaştığında veya iş yükü azaldığında belirli ölçüde rahatlama hissedebilir. Depresyonda ise çökkünlük, ilgi ve zevk kaybı gibi belirtiler iş ortamının dışında da devam edebilir.
Bununla birlikte iki durumun birlikte görülebileceği de unutulmamalı.
Dr. Sarıkavak, tükenmişliğin depresyonla karıştırılmasının gereksiz antidepresan kullanımına yol açabileceğini belirtiyor.
Uzman değerlendirmesi yapılmadan yalnızca belirtilere bakılarak tanı konulmaması ve ilaç kullanımına başlanmaması büyük önem taşıyor. Antidepresanların gerekli olup olmadığı, kişinin klinik değerlendirmesine göre belirlenmeli; kullanılan ilaçlar hekim önerisi olmadan bırakılmamalı.
Tükenmişlik fiziksel sağlığı da etkileyebiliyor
Tükenmişlik sendromunun etkileri yalnızca ruhsal belirtilerle sınırlı kalmayabiliyor.
Dr. Sarıkavak, gerekli önlemler alınmadığında uzun süreli stres ve tükenmişliğin farklı bedensel ve ruhsal sorunlarla ilişkili olabileceğini belirterek şu uyarıda bulundu:
“Şüphesiz kurumların da bazı düzenlemeleri mutlaka yapmaları gerekir. Ancak bireysel olarak günlük yaşantınızda yapabileceğiniz bazı değişiklikler de, tükenmişliğin fiziksel ve ruhsal açıdan daha ciddi boyutlara ulaşmasını önlemeye katkı sağlayabilir. Gerekli önlemler alınmadığında ise tükenmişlik; hafıza ve uyku sorunlarından mide-bağırsak şikayetlerine, kalp ve damar sağlığından bağışıklık sisteminin zayıflamasına dek çeşitli fiziksel ve ruhsal sorunlarla ilişkili olabilmektedir”
Uzun süreli stresle ilişkili olarak görülebilen sorunlar arasında uyku düzensizlikleri, konsantrasyon güçlüğü, baş ağrıları, kas gerginliği ve sindirim sistemi yakınmaları bulunuyor.
Bununla birlikte bu belirtilerin farklı tıbbi nedenleri de olabileceğinden, sürekli veya şiddetli yakınmalarda sağlık kuruluşuna başvurulması gerekiyor.
Tükenmişlik aile hayatına da yansıyor
Tükenmişlik sendromunun en önemli ancak sıklıkla gözden kaçan etkilerinden biri, iş ortamında yaşanan stresin ev yaşamına taşınması.
Gün boyunca yoğun baskı altında çalışan bir kişi, mesai tamamlandıktan sonra da işle ilgili kaygılarını sürdürdüğünde ailesine ayırdığı zamanın niteliği azalabiliyor.
Bu durum eşler arasında iletişim sorunlarına, tahammülsüzlüğe ve aile içindeki duygusal paylaşımın zayıflamasına yol açabiliyor.
Dr. Sarıkavak, tükenmişliğin aile bireylerini de etkileyebileceğini belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Tükenmişlik, tıpkı bulaşıcı bir hastalık gibi iş yerinden aile yaşamına sıçrama ve eşlerin veya çocukların psikolojisini bozma potansiyeline sahiptir. Araştırmalar, stresini eve taşıyan kişilerin eşlerinde de benzer tükenmişlik ve performans düşüşleri görüldüğünü kanıtlamaktadır. Eve girmeden önce zihinsel bir bariyer oluşturmak, evde iş konuşmamak ve aile içi iletişimde ‘işten psikolojik olarak kopabilmeyi’ başarmak, hem bireyi hem de ailenin bütünlüğünü korur”
Uzmanın kullandığı “bulaşıcılık” ifadesi, tıbbi anlamda bir bulaşmayı değil, stresin kişiler arasındaki duygusal etkileşim yoluyla başka aile bireylerine yansıyabilmesini anlatıyor.
Tükenmişliğe karşı uygulanabilecek 4 etkili adım
Psikiyatri Uzmanı Dr. Talat Sarıkavak, tükenmişliğin daha ağır sonuçlara yol açmasını önlemeye yardımcı olabilecek dört önemli öneride bulundu.
1. İş dışında size iyi gelen uğraşlar edinin
Tükenmişlikle mücadelede kişinin hayatını yalnızca iş sorumluluklarından ibaret görmemesi önem taşıyor.
İş dışındaki zamanın kişisel ilgi alanlarına, sosyal ilişkilere ve keyif veren uğraşlara ayrılması, zihinsel yorgunluğun azaltılmasına yardımcı olabiliyor.
Düzenli yürüyüş yapmak, kitap okumak, el sanatlarıyla ilgilenmek veya sosyal etkinliklere katılmak günlük yaşamın çeşitlenmesini sağlıyor.
Özellikle sivil toplum kuruluşlarında gönüllü faaliyetlere katılmak, kişinin işe yarama ve topluma katkıda bulunma duygusunu güçlendirebiliyor.
Uzmanlara göre iş dışında sürdürülen anlamlı etkinlikler, bireyin kendisini yalnızca mesleki başarılarıyla değerlendirmesinin önüne geçebiliyor.
2. Ekran kullanımını özellikle akşam saatlerinde sınırlandırın
Dijital teknolojiler, çalışma hayatını kolaylaştırırken iş ile özel yaşam arasındaki sınırları da belirsizleştirebiliyor.
Mesai saatleri dışında gelen e-postalar, sürekli kontrol edilen telefon bildirimleri ve çevrimiçi toplantılar, kişinin zihinsel olarak işten uzaklaşmasını zorlaştırabiliyor.
Uzun süreli ekran maruziyeti de özellikle uyku öncesindeki saatlerde dinlenme alışkanlıklarını olumsuz etkileyebiliyor.
Akşam saatlerinde yoğun ve parlak ekran ışığına maruz kalmak, uyku-uyanıklık döngüsünde rol oynayan melatonin salgısını etkileyebiliyor.
Bu nedenle yatmadan önce ekran kullanımının azaltılması, uyku saatlerinin düzenlenmesi ve dinlenmeye yeterli zaman ayrılması öneriliyor.
Özellikle iş mesajlarının mesai dışında sürekli kontrol edilmesi alışkanlığının sınırlandırılması, zihinsel toparlanma açısından önem taşıyor.
3. Stresi yönetmeyi öğrenin, gerektiğinde profesyonel destek alın
Tükenmişlikle mücadelede stresin tamamen ortadan kaldırılması her zaman mümkün olmasa da stres karşısında verilen tepkilerin yönetilmesi öğrenilebiliyor.
Farkındalık temelli stres azaltma uygulamaları, kişinin düşüncelerini ve duygularını daha iyi tanımasına yardımcı olabiliyor.
Nefes egzersizleri, kısa dinlenme araları ve günlük yaşama uyarlanabilecek farkındalık çalışmaları, bazı kişilerde stres belirtilerinin hafiflemesine katkıda bulunabiliyor.
Ancak uzun süre devam eden tükenmişlik belirtilerinde yalnızca bireysel rahatlama yöntemlerine güvenmek yeterli olmayabiliyor.
Psikoterapi, özellikle mükemmeliyetçilik, aşırı sorumluluk üstlenme, sınır koymakta zorlanma ve olayları sürekli olumsuz değerlendirme gibi düşünce ve davranış kalıplarının ele alınmasına yardımcı olabiliyor.
Günlük işlevselliği belirgin biçimde etkileyen veya giderek ağırlaşan belirtilerde ruh sağlığı uzmanına başvurulması öneriliyor.
4. İş stresini eve taşımayın, zihinsel bir sınır oluşturun
Dr. Sarıkavak’ın özellikle üzerinde durduğu önlemlerden biri de iş yaşamı ile aile yaşamı arasında psikolojik bir geçiş alanı oluşturmak.
İşten çıktıktan sonra kısa bir yürüyüş yapmak, sevilen bir müziği dinlemek veya eve dönmeden önce birkaç dakika sakinleşmeye zaman ayırmak, kişinin zihinsel olarak mesaiyi geride bırakmasını kolaylaştırabiliyor.
Bu yaklaşım, işte yaşanan sorunların yok sayılması anlamına gelmiyor. Amaç, iş hayatındaki stresin günün geri kalanına sürekli hâkim olmasını engellemek.
Aile üyeleriyle geçirilen zamanın yalnızca iş sorunlarını konuşmaya ayrılmaması, ortak etkinliklere ve karşılıklı iletişime de yer verilmesi önem taşıyor.
İşten psikolojik olarak uzaklaşabilmek, hem kişinin dinlenmesine hem de aile ilişkilerinin korunmasına katkıda bulunabiliyor.
Tükenmişlikle mücadelede işverenlere de sorumluluk düşüyor
Tükenmişlik sendromu yalnızca bireysel yaşam alışkanlıklarıyla açıklanabilecek bir sorun değil.
Aşırı iş yükü, belirsiz görev tanımları, yetersiz personel, sürekli performans baskısı ve çalışanların kendilerini güvende hissetmemesi gibi kurumsal etkenler tükenmişlik riskini artırabiliyor.
Bu nedenle çalışanların hobiler edinmesi veya stres yönetimi tekniklerini öğrenmesi tek başına yeterli olmayabilir.
İşverenlerin makul iş yükü planlaması yapması, dinlenme haklarını koruması, mesai dışındaki iletişim beklentilerini sınırlandırması ve çalışanların psikolojik güvenliğini desteklemesi de önem taşıyor.
İş yerindeki yapısal sorunlar devam ettiği sürece kişisel önlemlerin etkisi sınırlı kalabiliyor.
Hangi durumlarda uzman desteğine başvurulmalı?
Sürekli bitkinlik, işe gitme düşüncesiyle yoğun kaygı yaşama, dikkat güçlüğü, uyku bozukluğu ve sosyal ilişkilerden uzaklaşma gibi belirtilerin uzun süre devam etmesi durumunda profesyonel değerlendirme önem kazanıyor.
Özellikle kişinin günlük sorumluluklarını yerine getirmekte zorlanması, daha önce keyif aldığı etkinliklere ilgisini kaybetmesi veya belirgin çökkünlük yaşaması hâlinde depresyon ve diğer ruhsal sorunlar açısından da değerlendirme yapılması gerekiyor.
Tükenmişlik belirtileri erken dönemde fark edildiğinde çalışma koşullarının iyileştirilmesi, yaşam alışkanlıklarının yeniden düzenlenmesi ve uygun psikolojik destekle kişinin toparlanması mümkün olabiliyor.
Uzmanların üzerinde durduğu temel mesaj ise açık: İş hayatındaki başarı kadar kişinin ruhsal sağlığı, dinlenme hakkı ve aile yaşamı da korunmalı.