Nöbetçi Eczaneler
Hikmet İlim ve Sanat Derneği’nin (HİSDER) Karatay Belediyesi Şemsi Tebrizi Sosyal Tesisleri’nde düzenlediği Pazartesi Toplantıları’nın bu haftaki konuğu, emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Haşim Karpuz oldu. Karpuz, “Tarihî Konya Evleri” başlıklı sunumunda, slaytlar eşliğinde Konya’nın sivil mimari mirasını ve bu mirasın arkasındaki kültürel dünyayı anlattı.
Ev kavramının insanın fizyolojik, kültürel, ekonomik, sosyolojik ve psikolojik ihtiyaçlarını aynı anda karşılayan temel mekân olduğunu hatırlatan Karpuz, Osmanlı coğrafyasındaki evlerin ortak paydasının “oda” ve “sofa” etrafında şekillenen bir yaşam kurgusu olduğunu kaydetti. “Konya evleri bir hayat tarzıdır, bir medeniyet tasavvurudur” diyen Karpuz, Türk evinin kökeninin Orta Asya çadırlarına dayandığını, göçebelikten yerleşik hayata geçişin izlerinin oda düzeninde hâlâ okunabildiğini dile getirdi.
Türk sivil mimarisinin ayırt edici unsurunun sofalı ev geleneği olduğunu belirten Karpuz, Türk evlerinin sofalarının konumuna göre dış sofalı, orta sofalı ve iç sofalı olmak üzere üç ana gruba ayrıldığını anlattı. Avlunun kuyusu, çardağı, tandırı, ahırı ve kileriyle başlı başına bir yaşam alanı olduğuna dikkat çekerek, “Ama evin esas yaşama birimi oda ve sofadır” dedi. Sofanın, hayatla odalar arasında geçiş kuran merkezi bir mekân olarak hem gündelik hayatı hem de mahremiyet düzenini şekillendirdiğini ifade etti.
Konya’daki Koyunoğlu Evi’ni iç sofalı ev tipinin önemli bir örneği olarak anan Karpuz, Türk odasının tek bir mekânda oturma, yatma, yıkanma ve depolama işlevlerini bir araya getiren bütüncül bir tasarım olduğunu vurguladı. Yüklük içinde gizlenen gusülhaneler, zamanla dışarıda yer alan “örtme” mutfağın evin içine alınması gibi dönüşümlerin, sosyal hayat ve günlük alışkanlıkların mimariye nasıl yansıdığını gösterdiğini söyledi. Odanın dolap kapakları, kapılar ve tavanlarda görülen çarkıfelek, yıldız ve şemsiye motiflerinin ise yalnızca süs değil, aynı zamanda anlam taşıyan işaretler olduğuna dikkat çekti: “Bu evler sadece barınılan yerler değil, ruh taşıyan mekânlar olarak kurgulanmış.”
Konya evlerine dair tarihî kaynaklara değinen Karpuz, 16. yüzyılda Matrahçı Nasuh’un Konya’yı dört köşe bir şehir olarak resmettiği minyatürün, kazılar ve kule kalıntılarıyla büyük ölçüde doğrulandığını anlattı. Konya evlerinin bilinen ilk görsel tasvirlerinin ise 1820’lerde Fransız seyyah Léon de Laborde’un gravürlerine dayandığını hatırlatarak, o çizimlerde tek ve iki katlı, toprak damlı Konya evlerinin, sur ve kule dokusuyla birlikte görüldüğünü ifade etti.
Karpuz, Celile Berk Butka’nın doçentlik tezi olarak yayımlanan “Konya Evleri” kitabına da özel bir yer ayırdı. Berk’in 1940’larda incelediği 40 Konya evinden yalnızca Nakipoğlu Köşkü’nün günümüze ulaşabildiğini vurgulayan Karpuz, bu çalışmanın hem Türk konut mimarisi hem de Konya’nın yerel mimarlık tarihi için vazgeçilmez bir arşiv niteliği taşıdığını söyledi. Kitabın, plan tiplerinden malzeme kullanımına, kapı tokmaklarından tavan süslemelerine kadar ince detaylarla o dönemin Konya’sını belgelediğini dile getirdi.
Sedad Hakkı Eldem’in öncülüğünü yaptığı “Milli Mimari” anlayışının da Türk evi ve sofa kavramı etrafında şekillendiğini söyleyen Karpuz, Eldem’in eserlerinde mahremiyeti önceleyen mekân kurgusu, iklimle uyumlu çıkmalar ve insan ölçeğinin öne çıktığını ifade etti: “Eldem yalnızca bina değil, bir mimarlık bilinci inşa etti. Türk evi onun için bir konut tipinden öte, bir hayat felsefesiydi.”
Konuşmasının en eleştirel bölümünde, geleneksel Konya evlerinin büyük kısmının yok oluşuna değinen Karpuz, “Milli kültürümüzün beşiği olan evlerimizi maalesef koruyamadık. Kaybettikten sonra aklımız başımıza geldi” sözleriyle geçmişteki ihmale dikkat çekti. 1982’den itibaren yaklaşık 150 evin koruma altına alındığını, bugün ayakta kalabilenlerin ise 40–50 civarında olduğunu belirterek, özellikle Celal Sokak, Sokullu Mehmet Paşa Sokak, Gül Sokak ve Mengüç Caddesi’ndeki yapıların öne çıktığını söyledi.
Prof. Dr. Haşim Karpuz, sunumunda ayrıca Safa Odabaşı, Metin Sözen, Osman Dülgerler, Mine Ulusoy, Erkan Aygör ve Arif Nüsret Turgut gibi Konya evleri üzerine çalışan isimleri de anarak, bu mirasın ancak ortak bir çabayla yaşatılabileceğini vurguladı. Soru-cevap bölümünün ardından HİSDER Başkanı Prof. Dr. Önder Kutlu, Mehmet Tatlı ve Talip Tulukcu tarafından Karpuz’a derneğin hediyesi takdim edildi; toplantı toplu fotoğraf çekimiyle sona erdi.