Konya’da 65 ilden toplanan 161 yerel buğday koruma altında: Altı çeşit tescillendi, hedef kuraklığa dayanıklı tohum

10 Kasım 2026 Salı | Konya

Türkiye’nin en önemli tarımsal üretim merkezlerinden Konya, Anadolu’nun yerel buğday çeşitlerinin korunması ve iklim değişikliğine uyum sağlayabilecek yeni tohumların geliştirilmesi çalışmalarında önemli bir rol üstleniyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğüne (TAGEM) bağlı Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülen çalışmalarla Türkiye’nin farklı bölgelerinde nesiller boyunca yetiştirilen yerel buğdaylar kayıt altına alındı.

Enstitünün 2009-2014 yılları arasında gerçekleştirdiği “Türkiye Yerel Buğday Çeşitlerinin Envanterinin Çıkarılması” projesi kapsamında 65 ildeki 161 ilçe ve 506 köyde saha çalışması yapıldı. Çiftçiler tarafından farklı yerel isimlerle yetiştirilen 161 buğday, Türkiye Tohum Gen Bankasında koruma altına alındı.

Aradan geçen yıllara rağmen etkisini sürdüren çalışma, yerel tohumların kaybolmasının önlenmesiyle sınırlı kalmadı. Toplanan buğdaylar bilimsel araştırmalarda değerlendirildi, ıslah çalışmalarına dâhil edildi ve altı yerel çeşidin resmî tescili gerçekleştirildi.

65 il, 161 ilçe ve 506 köyde Anadolu’nun buğday mirası araştırıldı

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünün yürüttüğü çalışma, Türkiye’nin farklı bölgelerinde geleneksel yöntemlerle yetiştirilen yerel buğdayların belirlenmesini amaçladı.

2009 yılında başlayan ve 2014 yılına kadar devam eden saha araştırmalarında Anadolu’nun farklı iklim koşullarına uyum sağlamış buğdaylar incelendi.

Projenin temel verileri şöyle:

Toplanan materyallerin gen bankasında saklanması, yalnızca mevcut çeşitlerin korunması açısından değil, gelecekte yapılacak araştırmalar bakımından da önem taşıyor.

Buğdayların farklı iklim koşullarına uyum yetenekleri ve tarımsal özellikleri, yeni çeşitlerin geliştirilmesinde bilim insanlarına genetik kaynak sağlıyor.

Türkiye’deki ilk yerel buğday envanterine Mirza Gökgöl öncülük etti

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürü Osman Yener, Türkiye’de yerel buğdayların sistematik biçimde araştırılmasının uzun bir geçmişe dayandığını belirtti.

Yener, ülke genelindeki ilk kapsamlı yerel buğday envanterinin 1935-1939 yılları arasında araştırmacı Mirza Gökgöl tarafından çıkarıldığını hatırlattı.

Bahri Dağdaş Enstitüsünün 2009-2014 yılları arasında yürüttüğü projenin de bu bilimsel birikimi yeni saha çalışmalarıyla sürdürdüğünü ifade etti.

Yıllar önce toplanan verilerin bugün de önemini koruduğunu vurgulayan Yener, enstitüler ve üniversitelerin bu materyallerden bilimsel araştırmalarda yararlanmaya devam ettiğini bildirdi.

Bu çalışmaların bir başka boyutunu ise elde edilen sonuçların çiftçilere ulaştırılması oluşturuyor.

Enstitü tarafından düzenlenen tarla günlerinde yerel buğdaylar üreticilere tanıtılıyor, araştırma sonuçları tarımsal uygulamalarla buluşturuluyor.

Osman Yener: “Yerel buğdaylarımız gen bankamıza kazandırıldı”

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürü Osman Yener, projenin yalnızca tohumların toplanmasından oluşmadığını, elde edilen materyallerin bilimsel araştırmalarda ve üretici çalışmalarında da kullanıldığını belirtti.

Yener, projenin çıktılarını şu sözlerle anlattı:

“Yerel buğdaylarımız gen bankamıza kazandırıldı. Bunun yanında yerel buğdaylarımız hem enstitümüzde hem de üniversitelerimizde bilimsel çalışmalara konu oldu. Ayrıca hem enstitümüzde hem de çiftçilerimizin tarlalarında yerel buğday tarla günleri düzenlendi. Yerel buğdaydan un yapan ya da un mamulleri üreten firmalarla yerel buğday üreten çiftçilerimiz buluşturuldu ve yerel buğdaya ulaşım kolaylaştırıldı.”

Yener’in açıklaması, yerel buğdayların korunması, araştırılması ve tarımsal üretimde değerlendirilmesi çalışmalarının birlikte yürütüldüğünü ortaya koydu.

Altı yerel buğday çeşidi 16 Aralık 2024’te tescillendi

Projenin en önemli sonuçlarından biri, Anadolu’nun farklı bölgelerinde yetiştirilen altı yerel buğday çeşidinin resmî olarak tescil edilmesi oldu.

Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü tarafından 16 Aralık 2024’te gerçekleştirilen tescil işlemleriyle Mersin, Sivas, Aksaray, Kayseri ve Tokat yöreleriyle ilişkili yerel buğdaylar kayıt altına alındı.

Enstitünün başvurularıyla tescil edilen altı çeşit şöyle:

Buğdayların ekmeklik ve makarnalık olarak sınıflandırılması, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğünün 16 Aralık 2024 tarihli Yerel Çeşit Tescil Komitesi gündemindeki bilgilerle de örtüşüyor.

Tescil işlemi, yerel çeşitlerin resmî olarak tanınması ve kayıt altına alınması bakımından önem taşıyor. Bununla birlikte tescil edilmiş olmak, bütün çeşitlerin her bölgede aynı verimle yetiştirilebileceği veya ticari üretimin otomatik olarak yaygınlaştığı anlamına gelmiyor.

Osman Yener’in altı yerel buğday ve kuraklıkla mücadeleye ilişkin açıklamasının tamamı

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürü Osman Yener, beş yıl süren saha çalışmasının sonuçlarının uzun yıllara yayıldığını belirterek yerel çeşitlerin tescil edilmesini ve kuraklığa toleranslı yeni buğdayların geliştirilmesindeki önemini şu sözlerle anlattı:

“Topladığımız yerel buğdaylardan altısının Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğünce tescillenmesi, projenin en önemli çıktılarından biridir. Mersin’den sarı buğday, Sivas’tan zerun, Aksaray ve çevre illerden şahman, Kayseri’den gacer, Tokat’tan sofu ve sunter, enstitümüz tarafından yürütülen çalışmalar sonucunda yerel buğday olarak tescil ettirilmiştir. Bu çalışma gerçekleştirilene kadar yerel çeşit kayıt listesinde tescilli yerel buğdayımız yoktu. Biz altısını yetiştiriciliği yapılan iller için 16 Aralık 2024’te tescil ettirdik. Bunun yanında topladığımız yerel buğdayları ıslah çalışmalarına dahil ettik. Çünkü son dönemde iklim değişikliğiyle birlikte şiddetli kuraklık yaşıyoruz. Kuraklığa toleranslı yeni çeşitlerin geliştirilmesi gerekiyor. Örneğin, ıslah çalışmalarında kullanılan melez bahçelerine yerel buğdayların ekilmesini sağladık ve bu buğdayları ebeveyn olarak da kullandık. Ülkemizde binlerce yıldır varlığını sürdüren yerel buğdaylar kuraklığa ve soğuğa toleranslı, hastalıklara karşı ise dayanıklıdır. Bu buğdayları ıslah materyallerimizin içine dahil ettik ki kuraklığa ve soğuğa daha toleranslı çeşitler geliştirebilelim.”

Yener’in açıklamalarında öne çıkan nokta, yerel çeşitlerin gen bankasında korunmasının yanında yeni buğday geliştirme çalışmalarında doğrudan kullanılması oldu.

Kuraklığa ve soğuğa toleranslı yeni çeşitler geliştiriliyor

Türkiye’nin önemli buğday üretim bölgelerinde iklim değişikliği ve kuraklık, tarımsal üretimin sürdürülebilirliği açısından giderek daha fazla önem taşıyor.

Özellikle yağış miktarının azaldığı ve sıcaklıkların yükseldiği dönemlerde buğdayın gelişimi, başak oluşumu ve tane verimi olumsuz etkilenebiliyor.

Bu nedenle tarımsal araştırmalarda yalnızca yüksek verim elde edilmesi değil, bitkilerin kuraklık ve sıcaklık değişimleri gibi çevresel koşullara uyum sağlayabilmesi de önem taşıyor.

Bahri Dağdaş Enstitüsü tarafından koruma altına alınan yerel buğdaylar, bu araştırmalarda kullanılan genetik kaynaklar arasında bulunuyor.

Enstitü Müdürü Osman Yener’in verdiği bilgilere göre yerel buğdaylar ıslah çalışmalarının yürütüldüğü melez bahçelerine ekildi ve yeni çeşitlerin geliştirilmesinde ebeveyn olarak kullanıldı.

Bu yaklaşımda amaç, yerel buğdayların belirli çevresel koşullara uyum özelliklerinden yararlanarak daha dayanıklı çeşitlerin geliştirilmesine katkı sağlamak.

Ancak kuraklığa tolerans, bütün yerel buğdaylarda aynı düzeyde bulunan veya her koşulda yüksek verimi garanti eden bir özellik değil. Yeni çeşitlerin tarımsal performansının belirlenebilmesi için saha denemeleri ve bilimsel değerlendirmeler gerekiyor.

Yerel buğdaylar neden yeni çeşitlerin geliştirilmesinde kullanılıyor?

Yerel buğday çeşitleri, uzun yıllar boyunca yetiştirildikleri bölgelerin iklim ve toprak koşullarında üreticiler tarafından korunmuş tarımsal materyaller arasında yer alıyor.

Bu çeşitlerin bazıları kuraklığa, bazıları soğuğa veya belirli hastalıklara karşı yararlı özellikler taşıyabiliyor.

Modern buğday ıslahında ise verim, kalite, hastalıklara dayanıklılık ve çevresel koşullara uyum gibi farklı özelliklerin bir araya getirilmesi hedefleniyor.

Bu amaçla gerçekleştirilen melezleme çalışmalarında yerel buğdaylar ebeveyn materyal olarak kullanılabiliyor.

Bahri Dağdaş Enstitüsünün yürüttüğü çalışmalar da Anadolu’nun farklı yörelerinden toplanan buğdayların özelliklerini koruyarak bunlardan yeni çeşitlerin geliştirilmesinde yararlanmayı amaçlıyor.

Bu süreç, yerel çeşitlerin yalnızca geçmişin tarımsal mirası olarak değil, gelecekteki üretim ihtiyaçlarına yönelik bilimsel kaynaklar olarak da değerlendirilmesini sağlıyor.

Konya Ovası açısından neden önemli?

Çalışmaların Konya açısından taşıdığı önem, bölgenin Türkiye’nin başlıca tahıl üretim merkezlerinden biri olmasıyla yakından ilişkili.

Konya Ovası’nda buğday üretimi, hem çiftçilerin geçim kaynakları hem de un, makarna, yem ve diğer tarıma dayalı sanayi faaliyetleri bakımından önemli bir yere sahip.

Bununla birlikte bölgede yağış yetersizliği, kuraklık ve su kaynakları üzerindeki baskı, tarımsal üretim açısından uzun vadeli riskler oluşturuyor.

Özellikle kuru tarım yapılan alanlarda yağışın miktarı ve yıl içindeki dağılımı, buğday verimini doğrudan etkileyebiliyor.

Yerel buğdaylardan yararlanılarak geliştirilecek kuraklığa toleranslı çeşitler, uzun vadede bu risklerin yönetilmesine katkı sağlayabilecek araştırma alanlarından biri olarak değerlendiriliyor.

Bu nedenle Konya’da faaliyet gösteren Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünün çalışmaları, yalnızca yerel tohumların korunması açısından değil, bölgedeki tarımsal üretimin iklim değişikliğine uyumu bakımından da önem taşıyor.

Üniversitelerde bilimsel araştırmalara kaynak sağlıyor

Türkiye Tohum Gen Bankasında koruma altına alınan yerel buğdaylar, Bahri Dağdaş Enstitüsünün yanı sıra üniversitelerdeki araştırmalarda da kullanılıyor.

Buğdayların genetik özellikleri, çevresel koşullara uyumu ve yeni çeşit geliştirme çalışmalarındaki potansiyeli, bilimsel araştırmaların temel başlıkları arasında bulunuyor.

Enstitünün geçmiş yıllarda gerçekleştirdiği saha çalışmalarının verileri, bu nedenle güncelliğini koruyor.

2009-2014 yılları arasında tamamlanan envanter projesinin sonuçlarının 2026 yılında da bilimsel çalışmalarda değerlendirilmesi, genetik kaynakların korunmasına yönelik araştırmaların uzun vadeli niteliğini gösteriyor.

Bu çalışmaların sonuçlarının tarım sektörüne aktarılması ise araştırma kurumları, üniversiteler, üreticiler ve özel sektör arasındaki iş birliğiyle mümkün oluyor.

Çiftçilerle un ve unlu mamul üreticileri bir araya getirildi

Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünün çalışmalarında yerel buğdayların korunmasının yanında üreticiler tarafından tanınması da hedefleniyor.

Enstitü tarafından düzenlenen tarla günlerinde yerel buğday çeşitleri çiftçilere tanıtılıyor.

Üreticilerin buğdayların tarımsal özellikleri hakkında bilgi edinmesi ve yerel çeşitleri yetiştiren diğer çiftçilerle deneyim paylaşması sağlanıyor.

Ayrıca yerel buğdaylardan un ve unlu mamul üreten firmalarla üreticiler bir araya getiriliyor.

Bu buluşmalar, çiftçilerin ürünlerini değerlendirebilecekleri işletmelerle temas kurmasına ve yerel buğdaylara erişimin kolaylaşmasına katkıda bulunuyor.

Yerel çeşitlerin üretimde daha fazla kullanılabilmesi açısından yalnızca tohumun korunması değil, üretim planlaması, işleme olanakları ve pazar bağlantıları da önem taşıyor.

Yerel tohumların korunması gelecek nesiller için ne anlama geliyor?

Yerel buğday çeşitlerinin korunması, tarımsal biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi bakımından önem taşıyor.

Bir çeşidin zaman içinde üretimden çekilmesi veya yetiştirildiği bölgedeki geleneksel üretimin sona ermesi, o çeşide ait özelliklerin kaybolma riskini artırabiliyor.

Gen bankaları ise bu materyallerin korunarak gelecekte yeniden araştırılabilmesine olanak sağlıyor.

Bahri Dağdaş Enstitüsünün yürüttüğü çalışmayla toplanan yerel buğdaylar, hem mevcut bilimsel araştırmalarda kullanılıyor hem de ilerleyen yıllarda ihtiyaç duyulabilecek ıslah çalışmalarına kaynak oluşturuyor.

Bu yönüyle çalışma, Anadolu’nun tarımsal geçmişiyle geleceğin üretim ihtiyaçları arasında bağlantı kurulmasını sağlıyor.

Bahri Dağdaş’ta 2009’da başlayan çalışma 2026’da da devam ediyor

Konya’da yürütülen yerel buğday araştırmalarının en önemli özelliği, başlangıçta bir envanter projesi olarak tasarlanan çalışmanın yıllar içinde farklı sonuçlar ortaya çıkarması oldu.

2009-2014 yılları arasında 65 ilden toplanan 161 farklı yerel isimli buğday, gen bankasına kazandırıldı. Bu materyallerden altısı, 16 Aralık 2024’te resmen tescil edildi.

Toplanan yerel buğdayların yeni çeşit geliştirme çalışmalarında ebeveyn olarak kullanılması ve üniversitelerde bilimsel araştırmalara konu olması ise projenin devam eden etkileri arasında bulunuyor.

Enstitü Müdürü Osman Yener’in açıklamaları, özellikle iklim değişikliğiyle birlikte artan kuraklık riskine karşı yerel genetik kaynaklardan yararlanılmasının önemini ortaya koyuyor.

Konya’daki Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsünün çalışmaları, Anadolu’nun yerel buğdaylarının korunmasını, bilimsel araştırmalarda kullanılmasını ve çiftçilerle yeniden buluşturulmasını amaçlıyor. 65 ilden toplanan buğdayların gen bankasında saklanması ve altı çeşidin tescil edilmesi, gelecek nesiller için tarımsal çeşitliliğin korunması açısından somut sonuçlar arasında yer alıyor.