Ortadoğu’daki savaş İsrail ve ABD’nin İran’la savaşı değil miydi? Ne ara Suudi Arabistan ile İran arasındaki savaşa dönüştü? Daha doğrusu, yıllardır Irak’ta, Suriye’de ve Yemen’de yaşananların arkasındaki büyük hesaplaşma neden şimdi başka bir cephede karşımıza çıkıyor?
Dostlar, Ortadoğu’da kimin kimin yanında olduğunu anlamak gerçekten zorlaştı. Daha birkaç ay önce İsrail’e füze gönderen Husiler, Filistin’i savunduklarını söylüyor, İslam dünyasının bir bölümünde kahraman gibi gösteriliyordu. Şimdi aynı Husiler, Suudi Arabistan’ın başkentini, havalimanlarını ve petrol tesislerini hedef aldıklarını açıklıyor. Peki ne değişti? İsrail’e atılan, ancak İsrail üzerinde ne ölçüde etkili olduğu tartışılan o füzeler nasıl oldu da yeniden Suudi Arabistan’a yöneldi? Yemen’de Müslümanların birbirini öldürdüğü savaş neden yeniden şiddetlendi? Husilerin hedefi İsrail miydi, Yemen’in tamamı mı, yoksa İran’ın bölgesel çıkarları mı?
Elbette Suudi Arabistan ile Husiler arasındaki mücadele yeni değil. Fakat benim sorguladığım, bu silahlı yapıların yıllardır nasıl güçlendiği, kimler tarafından desteklendiği ve bölgenin neden sürekli yeni savaşlara sürüklendiği.
ABD’nin desteklediği silahlı grupları neden konuşmuyoruz?
Benim asıl dikkat çekmek istediğim mesele burada. ABD, Ortadoğu’da yalnızca devletlerle ilişki kurmadı. Devlet dışı silahlı grupları, aralarında terör örgütü olarak tanımlanan yapıların da bulunduğu unsurları destekledi, eğitti ve silahlandırdı. Suriye bunun açık örneklerinden biri. CIA’in, Esad yönetimine karşı savaşan bazı gruplara yönelik eğitim ve silahlandırma programı vardı. ABD, Türkiye’nin PKK’nın Suriye uzantısı olarak gördüğü YPG’ye de doğrudan silah verdi. Üstelik Washington, PKK’yı terör örgütü olarak tanırken YPG’yi ayrı değerlendirdi. Peki bu nasıl bir çelişki? Türkiye’nin terör tehdidi olarak gördüğü bir yapıyı müttefikimiz olan ABD hangi gerekçeyle silahlandırabiliyor? Bir ülkenin terör örgütü dediğine başka bir ülkenin müttefik demesi, Ortadoğu’daki sorunların nedenlerinden biri değil mi?
İşte ben, ABD’nin benzer politikalarının yalnızca Türkiye ve Suriye ile sınırlı olmadığını, Yemen’deki tabloyu da bu açıdan değerlendirmemiz gerektiğini söylüyorum. Yemen’de de terör ve DAEŞ tehdidi gerekçe gösterilerek yürütülen askerî politikaların, silahlandırılan grupların ve dış müdahalelerin bugün ortaya çıkan sonuçlarını sorgulamamız gerekiyor. Bu yapıların nasıl güçlendiğini, silahlarını nereden temin ettiğini, hangi ülkelerin politikalarından yararlandığını araştırmadan Yemen’de yaşananları anlayamayız.
Irak’ta yaşananları da unutmadık. ABD’nin 2003’teki işgali, merkezî devlet yapısını sarstı. DAEŞ’in yükselişine zemin hazırlayan şartlar oluştu. Ardından ABD, DAEŞ’le mücadele gerekçesiyle Irak hükümetine destek verirken İran bağlantılı Şii milislerle aynı cephede faaliyet gösteren güçlere de hava desteği sağladı. Amerikan hava operasyonları, bu milislerle aynı yönde ilerleyen unsurların askerî başarılarına dolaylı katkıda bulundu. Yani bugün İran’ın bölgesel nüfuzunu kırmaya çalışan ABD, dün DAEŞ’e karşı yürüttüğü savaşta İran yanlısı güçlerin de yararlandığı operasyonlar gerçekleştiriyordu.
Biliyorsunuz, Donald Trump 2016 yılında Barack Obama’yı DAEŞ’in kurucusu olmakla suçladı. Trump daha sonra bu sözlerini alaycı bir ifade olarak nitelendirmiş olsa da Amerika’da başkanlığa aday olmuş, ardından başkanlık yapmış bir siyasetçinin kendi ülkesinin Ortadoğu politikasını bu kadar ağır sözlerle eleştirmesi başlı başına düşündürücü değil mi?
Benim sorduğum şu: ABD’nin müdahaleleri, silah yardımları ve desteklediği gruplar bölgede güçlü devletler mi oluşturdu, yoksa merkezî yönetimleri zayıflatan, birbirleriyle savaşan silahlı yapılar mı ortaya çıkardı?
Bugün DAEŞ’i konuşuyoruz, dün Irak’taki milisleri konuşuyorduk, Suriye’de farklı örgütleri konuştuk, şimdi Yemen’de Husileri konuşuyoruz. Coğrafya değişiyor, isimler değişiyor; fakat devlet otoritesinin zayıflaması ve ağır silahların devlet dışı güçlerin elinde toplanması değişmiyor.

Sana’yı kurtaramayan hükümet şimdi Aden’i de kaybedebilir!
Yemen’deki gelişmelerin en vahim tarafı burası. Ülkenin başkenti Sana, Eylül 2014’te İran destekli Husilerin kontrolüne geçti. Uluslararası alanda tanınan hükümet ise 2015’ten itibaren Aden’i geçici yönetim merkezi olarak kullanmaya başladı. Hükümetin uzun vadeli hedefi Sana’yı geri almaktı. Bunun için önce stratejik Babülmendep Boğazı çevresini, Zübab’ı ve Kızıldeniz kıyılarını yeniden kontrol altına almak istiyordu. El-Muha da askerî mücadelenin önemli hedeflerinden biriydi. Kıyı hattında başarı sağlanması durumunda sonraki aşamalarda Sana üzerindeki askerî baskının artırılması düşünülüyordu.
Peki sonuç ne oldu? Altı haftalık karşı taarruzun ardından hükümete bağlı Güney Silahlı Kuvvetleri, Babülmendep çevresindeki mevzilerinden çekilerek Aden’in savunmasına kaydırıldı. Askerî kaynaklara göre Husiler, Aden’e yaklaşık 60 kilometre mesafeye kadar ilerledi. Bu mesafe bilgisi bağımsız olarak doğrulanmış değil; ancak hükümet güçlerinin geri çekilme kararı ortada. Düşünün dostlar, Sana’yı kurtarmak isteyen hükümet, şimdi geçici başkenti Aden’i koruyabilmek için askerlerini geri çekiyor. Eski başkentlerini geri alamadıkları gibi, yeni yönetim merkezlerini de kaybetme tehdidiyle karşı karşıyalar! Babülmendep’i geri alma hesabı başarısız olurken Sana’ya ilerleme hedefi de daha uzak bir ihtimale dönüştü.
Peki Yemen askerleri neden direnemiyor? Husilerin böylesine güçlü bir askerî kapasiteye ulaşmasını kimler sağladı? Yemen’de devletin parçalanmasında bölgesel güçler kadar uluslararası müdahalelerin de sorumluluğu bulunmuyor mu?
Prison Break’teki Yemen’i hatırlıyor musunuz?
Prison Break dizisinin beşinci sezonunu izleyenler hatırlayacaktır. Michael Scofield, Sana’daki Ogygia Hapishanesi’ndeydi. Kardeşi onu kurtarmaya çalışırken Yemen’deki iç savaşın, silahlı grupların ve DAEŞ bağlantılı aşırılıkçıların ortasında kalıyordu. Sheba isimli Yemenli kadın karakter de bu olayların içindeydi. Sonunda Amerika’ya uzanan bir hikâyenin parçası oluyordu.
Dizide dikkatimi çeken, bölgedeki grupların ve insanların nasıl sunulduğuydu. Aşırılıkçı Sünni örgütlerin oluşturduğu korku öne çıkarılıyor, onlara karşı duran karakterler ise seyircinin sempatisini kazanıyordu. Sheba’nın mezhebi dizide açıkça ifade edilmiyordu; ancak benim izlediğim ve algıladığım kadarıyla, DAEŞ tehdidine karşı duran kesimler üzerinden Şii-Sünni ayrımını çağrıştıran bir anlatım kuruluyordu. Radikal Sünni gruplar kadınlara zulmeden yapılar olarak gösterilirken karşılarındaki karakterler özgürlüğün ve kurtuluşun temsilcileri gibi sunuluyordu. Ben bunun yalnızca bir televizyon dizisi olmadığını, Amerikan yapımlarında Ortadoğu’ya ilişkin algının nasıl oluşturulduğunu göstermesi bakımından da değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Bugün Yemen’de hükümet güçlerinin durdurmakta zorlandığı İran destekli Husilere baktığımda bu anlatımları yeniden hatırlıyorum. Benim sorguladığım, ABD ve İsrail’in bölgedeki politikalarının silahlı grupların oluşumunda, güçlenmesinde ve kamuoyuna sunuluşunda nasıl bir rol oynadığıdır. Görünürde İran’ın desteklediği yapılar bulunurken, bu grupların ortaya çıktığı siyasi ve askerî ortamın oluşmasında Batılı ülkelerin sorumluluğu yok mu? Bir dönem Sünni aşırılıkçı gruplara karşı mücadele eden Şii ve başka ideolojilere bağlı silahlı yapılar, Batı açısından daha uygun ortaklar olarak mı görüldü? Bütün bu ilişkiler gerçekten yeterince araştırıldı mı?
Bugün Yemen’e baktığımızda İran destekli Husilerin başkent Sana’yı kontrol ettiğini, ağır silahlarla hükümet güçlerine karşı ilerlediğini görüyoruz. Fakat bu tablonun arkasındaki büyük güç ilişkilerini, Suudi Arabistan’ın ve hatta Türkiye’nin nasıl bir bölgesel hesaplaşmanın içine çekilebileceğini de iyi değerlendirmemiz gerekiyor.
Husilerin ağır silahları nereden geliyor?
Husiler yalnızca tüfeklerle savaşmıyor. Balistik füzeler, seyir füzeleri, insansız hava araçları ve gemisavar sistemleri kullanabiliyor. Bu silahlar sıradan bir örgütün kolaylıkla üretebileceği sistemler değil. Birleşmiş Milletler raporları İran kaynaklı teknik destek, eğitim ve silah tedarikine işaret ediyor. Yemen ordusundan ele geçirilen silah stokları da Husilerin gücünün bir parçası.
Ancak bütün bunları bilmek, soruların bittiği anlamına gelmiyor. Füzelerin parçaları nerede üretiliyor? Elektronik sistemler hangi ülkelerden geliyor? Aracı şirketler kimler? Bölgeye yıllardır gönderilen Amerikan ve Avrupa menşeli silahların ne kadarı farklı grupların eline geçti? Hangi ülke, hangi aşamada, kime silah verdi? Husilerin bugün kullandığı silahların bütün tedarik bağlantıları ortaya çıkarıldı mı?
Dostlar, ben daha geniş bir meseleyi sorguluyorum: Ortadoğu’yu yıllardır silahlandıran ve devlet dışı yapılarla çalışan ülkeler, bugün ortaya çıkan askerî tablonun sorumluluğundan tamamen uzak tutulabilir mi?
Bir başka mesele de Birleşik Arap Emirlikleri. Suudi Arabistan’la birlikte Husilere karşı aynı koalisyonda yer aldı. Sonra Yemen’in güneyindeki ayrılıkçı güçleri destekledi. BAE’nin desteklediği gruplar Husiler değil; fakat Suudi Arabistan’la farklı Yemen politikaları izlemesi, hükümet cephesindeki ayrışmayı derinleştirdi. Üstelik BAE’nin İsrail’le diplomatik ilişkileri bulunuyor. Ortadoğu’da kimin kimin dostu olduğunu anlamak gerçekten zor. Bu ilişkileri çok iyi değerlendirmemiz gerekiyor.
Peki BAE’nin izlediği politikaların Husilere dolaylı bir avantaj sağlamadığından emin olabilir miyiz? Husi karşıtı güçler arasındaki ayrışma, en fazla kimin işine yaradı? Bir taraftan İran’ın zayıflatıldığı söylenirken diğer taraftan İran destekli grupların bazı bölgelerde güç kazanması nasıl açıklanacak? İran’ın ve desteklediği yapıların ağır askerî baskıya rağmen varlıklarını sürdürmesini nasıl değerlendirmeliyiz? Bugün Babülmendep ile Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan güvenlik krizleri, İran’ın ve bölgedeki müttefiklerinin etkisini yeniden tartışmamızı gerektirmiyor mu?
Nasıl bir sonuç ortaya çıktı bu savaşlardan? Kim kazandı, kim kaybetti? İsrail ve İran arasındaki çatışmaların ortasında Suudi Arabistan neden yeniden saldırıların hedefi hâline geldi? Savaşın ağırlığı neden bir kez daha bu bölgeye kaydı? Başka hangi ülkeler bu çatışmaların içine çekilmek isteniyor? Bütün bunları çok iyi tahlil etmek gerekiyor.

Dünya ticareti silahlı grupların tehdidi altında
Babülmendep meselesi yalnızca Yemen’in iç savaşı değil, dünya ekonomisinin de meselesi. Bu boğaz, Kızıldeniz üzerinden Süveyş Kanalı’na uzanan ve Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan ticaret yolunun en önemli geçiş noktalarından biri. Husiler boğazın bütün deniz trafiğini kontrol etmiyor, gemi geçişleri tamamen durmuş da değil. Fakat saldırı tehdidi bile gemilerin güzergâh değiştirmesine yetebiliyor.
Hürmüz’deki gerilimi de düşünün. Bir tarafta petrol taşımacılığı, diğer tarafta dünya ticaretinin önemli yük güzergâhları tehdit altında. Gemiler Afrika’nın güneyinden dolaşmak zorunda kalırsa yol uzuyor; yakıt, sigorta ve navlun maliyetleri artıyor. Ürünler geç ulaşıyor, fabrikaların tedarik süreçleri aksıyor. Bu durum Avrupa ekonomisini de Türkiye’yi de etkiliyor. Konya’daki sanayicinin ithal ettiği makine parçasından akaryakıt maliyetlerine kadar birçok alanda sonuç doğurabiliyor.
Bana göre bu bölgede barış sağlanmadan Türkiye ve Avrupa ekonomilerinin kalıcı biçimde rahatlaması oldukça zor. Elbette bütün ekonomik sorunları Yemen’e bağlayamayız. Fakat uzayan savaş, enflasyon baskısını artırabilecek ve ekonomik büyümeyi yavaşlatabilecek yeni maliyetler oluşturuyor. Diğer ekonomik sorunlarla birleştiğinde resesyon tehlikesini de büyütebilir. Bu nedenle uluslararası ticaret yollarının güvenliği artık yalnızca askerî ve siyasi değil, aynı zamanda ekonomik bir zorunluluktur.
Türkiye bu tehlikeli oyunu bozmalı!
Bütün bu gelişmelerin sonunda benim asıl üzerinde durduğum mesele Türkiye’nin ne yapacağıdır. Acaba bu savaşlar Türkiye ile İran’ı karşı karşıya getirecek bir noktaya mı sürükleniyor? Yemen üzerinden devam eden hesaplaşma, bütün bölgeyi içine alan daha büyük bir savaşa mı dönüşecek? Bunların kesin cevabını bilmiyoruz. Fakat Türkiye’nin bu ihtimalleri ciddiye alması gerektiğini düşünüyorum. Bugün Türkiye-İsrail savaşı ihtimali konuşulurken yarın bir anda Türkiye-İran savaşı gündeme getirilirse, inanın hiç şaşırmam.
Onun için Türkiye, mutlaka ama mutlaka Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın riyasetinde Yemen’de barış için inisiyatif almalıdır. Dışişleri Bakanımız Hakan Fidan’ın bölgeyle yakından ilgilendiğini biliyorum. Ancak bana göre bu yeterli değil. Türkiye, Yemen’deki ateşi söndürecek güçlü adımlar atma konusunda daha kararlı olmalıdır. Suudi Arabistan’la, İran’la, Yemen hükümetiyle ve diğer etkili taraflarla görüşülmeli; tarafları bir masa etrafında buluşturacak diplomatik yollar aranmalıdır. Suriye’de elde edilen diplomatik ve siyasi kazanımların benzerleri Yemen’de de hedeflenmelidir. Türkiye’nin yapması gereken, başkalarının kurduğu bir savaş denklemine yeni bir taraf olarak katılmak değil, o denklemi barış yönünde değiştirmeye çalışmaktır.
ABD ve Batı konuya nasıl bakarsa baksın, işin özünde Yemen’de yıllardır devam eden bir kardeş kavgası bulunuyor. Bir tarafta mezhepler, diğer tarafta devletlerin çıkarları, başka bir tarafta petrol ve ticaret yolları… Bütün bunların arasında çocuklar ölüyor, insanlar evlerini terk ediyor, ülkeler parçalanıyor. Hakkı ve batılı ABD’nin, İsrail’in, İran’ın veya başka bir devletin değişen çıkarlarına göre belirleyemeyiz. Zulüm kimden gelirse gelsin karşı çıkabilmeliyiz.
Dostlar, Sana’yı kurtaramayanların Aden’i de kaybetmekten korktuğu, dünyanın ticaret yollarının tehdit altında bulunduğu bir dönemden geçiyoruz. Bu nedenle artık kimin kimin yanında olduğundan önce, bu silahlı düzenin nasıl oluştuğunu, kimlerin bundan yararlandığını ve akan kanın nasıl durdurulacağını konuşmak zorundayız.
Benim çağrım açık: Türkiye, Yemen’de barışın sağlanması için bütün diplomatik gücünü kullanmalı, Müslümanların kardeş kavgasına dönüşen bu savaşı sona erdirmek için öncülük etmelidir.



