Nöbetçi Eczaneler
Küresel enerji piyasalarında arz baskısının ağırlık merkezi ham petrolden rafine petrol ürünlerine doğru kayıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) son verileri, rafinerilerin ağustos ayında bir önceki aya göre üretimi artırmasına rağmen küresel sistemin geçen yılki işleme kapasitesinin oldukça altında kaldığını ortaya koyuyor.
Küresel rafineri işleme hacmi ağustosta temmuza göre günlük 960 bin varil artarak 81,4 milyon varile yükseldi. Buna rağmen rakam geçen yılın aynı dönemine göre günlük 4,2 milyon varil daha düşük kaldı.
IEA’nın eylül raporu da ağustos ayında rafineri işleme hacminin 81,4 milyon varile ulaşarak yaz döneminin zirvesine çıktığını ancak geçen yılın aynı ayının 4,2 milyon varil altında kaldığını ortaya koyuyor. Kurum, küresel rafineri işleme hacminin 2026 genelinde günlük 2,6 milyon varil azalarak ortalama 81,5 milyon varil düzeyinde gerçekleşmesini bekliyor.
Küresel rafineri tablosu rakamlarla
| Gösterge | Son durum | Değişim / beklenti |
|---|---|---|
| Ağustos küresel rafineri işleme hacmi | 81,4 milyon varil/gün | Aylık +960 bin varil/gün |
| Yıllık karşılaştırma | 81,4 milyon varil/gün | Geçen yılın ağustosuna göre -4,2 milyon varil/gün |
| 2026 küresel rafineri işleme beklentisi | 81,5 milyon varil/gün | 2025’e göre -2,6 milyon varil/gün |
| Rusya 3. çeyrek rafineri faaliyetleri | — | Yıllık yaklaşık -1,2 milyon varil/gün |
| Orta Doğu 3. çeyrek rafineri faaliyetleri | — | Yaklaşık -1,7 milyon varil/gün |
| Rusya + Körfez dizel/gaz yağı net ihracatı | — | Şubata göre -1,6 milyon varil/gün |
| Rusya ve Körfez’in savaş öncesi küresel deniz yolu dizel/gaz yağı ticaretindeki payı | — | Yaklaşık %45 |
Ağustostaki aylık toparlanmanın arkasında iki önemli gelişme bulunuyor.
ABD’de ham petrol işleme hacmi son 7 yılın en yüksek seviyesine çıkarken Çin rafinerilerinde de üretim toparlandı. Çin’de iç talebin güçlenmesi ve ihracat üzerindeki kısıtlamaların gevşetilmesi sonucunda petrol ürünü ihracatı yaklaşık 2,5 yılın en yüksek düzeyine çıktı.
Ancak ABD ve Çin kaynaklı üretim artışı, Rusya ile Orta Doğu’da oluşan büyük kapasite kayıplarını tamamen karşılamaya yetmiyor.
Rusya ve Orta Doğu’daki kayıp milyonlarca varili buluyor
Ukrayna’nın Rus enerji altyapısına yönelik saldırıları nedeniyle Rusya’daki rafineri faaliyetlerinin yılın üçüncü çeyreğinde geçen yılın aynı dönemine kıyasla günlük yaklaşık 1,2 milyon varil daha düşük gerçekleşmesi bekleniyor.
IEA da Rus rafineri sektöründeki son duruma ilişkin değerlendirmesinde saldırıların sıklığı ve yoğunluğunun rafineri faaliyetlerinin kısa vadede anlamlı biçimde toparlanmasını zorlaştırdığını belirtiyor. Kurum, Rusya’nın rafineri işleme tahminini 2026’nın kalan dönemi için günlük ortalama 4 milyon varile düşürdü.
Orta Doğu’da ise bölgedeki savaş ve lojistik kesintilerin etkisiyle rafineri faaliyetlerinin günlük yaklaşık 1,7 milyon varil daha düşük kalması bekleniyor.
Böylece iki kritik üretim merkezinde aynı anda yaşanan kayıplar, yalnızca ham petrol üretimini değil, ham petrolün motorin, benzin ve jet yakıtı gibi nihai ürünlere dönüştürülme kapasitesini de sınırlıyor.
Arz kaybının iki ana merkezi
| Bölge | Sorunun kaynağı | Rafineri / ihracat üzerindeki etkisi |
|---|---|---|
| Rusya | Rafineri ve enerji altyapısına yönelik saldırılar | Rafineri faaliyetlerinde ve özellikle dizel ihracatında kayıp |
| Orta Doğu | Savaş, rafineri kesintileri ve deniz taşımacılığındaki aksaklıklar | Ham petrol teslimatı ile petrol ürünü ihracatında azalma |
| Hürmüz ve Kızıldeniz hatları | Güvenlik riskleri ve akış kısıtlamaları | Nakliye rotalarının uzaması, maliyetlerin yükselmesi |
| Avrupa | Mevsimsel rafineri bakımları | Sonbahar-kış döneminde kullanılabilir kapasitenin azalması |
| ABD | Yüksek kapasite kullanımı | Yeni kesintileri telafi edecek yedek kapasitenin sınırlı kalması |
Orta Doğu’daki petrol akışındaki aksamalar ve Rus rafinerilerindeki hasar, IEA’nın son aylardaki petrol piyasası raporlarında da küresel ürün piyasalarındaki sıkışıklığın başlıca nedenleri arasında gösteriliyor.
Dizel ve gaz yağı ticaretindeki kayıp dikkat çekiyor
Rafineri faaliyetlerindeki düşüşün en belirgin yansımalarından biri uluslararası petrol ürünü ticaretinde görülüyor.
Geçen ay Rusya ile Körfez ülkelerinin toplam net dizel ve gaz yağı ihracatı, şubat ayına göre günlük 1,6 milyon varil azaldı.
Rakamın büyüklüğünü ortaya koyan en önemli veri ise bu iki bölgenin dünya dizel ticaretindeki ağırlığı.
Rusya ve Körfez ülkeleri, savaş öncesindeki şubat ayında küresel deniz yoluyla gerçekleştirilen dizel ve gaz yağı ticaretinin yaklaşık yüzde 45’ini karşılıyordu.
Dolayısıyla dünyanın iki büyük tedarik merkezinde aynı anda yaşanan gerileme, özellikle orta distilat olarak adlandırılan dizel, gaz yağı ve jet yakıtı piyasasında güçlü bir arz baskısı oluşturuyor.
IEA’nın Rus rafineri sektörüne ilişkin son analizinde de küresel deniz yoluyla dizel ve gaz yağı ihracatının 2026’nın ilk sekiz ayında geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 10 gerilediği belirtiliyor.
Diğer rafineriler açığı kapatmaya çalışıyor ama kapasite sınırlı
Yüksek petrol ürünü fiyatları ve güçlü rafineri marjları, dünyanın diğer bölgelerindeki rafinerilere üretimi artırmaları için güçlü ekonomik teşvik sağlıyor.
Bu nedenle Rusya ve Orta Doğu’dan kaynaklanan arz kayıplarının bir kısmı ABD, Çin ve diğer bölgelerdeki üretim artışlarıyla karşılanıyor.
Ancak bu telafi mekanizmasının da bir sınırı bulunuyor.
Özellikle OECD ülkelerinde rafineri kullanım oranlarının zaten yüksek seviyelerde seyretmesi, mevcut sistemin büyük bölümünün kapasite sınırlarına yakın çalıştığını gösteriyor.
Buna sonbahar aylarıyla birlikte başlayacak planlı rafineri bakım sezonu da eklendiğinde, yeni bir arz kesintisi yaşanması durumunda küresel sistemin üretimi hızla artırarak açığı kapatma kabiliyeti azalıyor.
Bu nedenle küresel rafineri işleme hacminin 2026’da geçen yıla göre günlük 2,6 milyon varil gerileyerek ortalama 81,5 milyon varil düzeyinde kalması bekleniyor.
Petrol ürünlerinde stok tamponu neden yetersiz?
Avrupa merkezli bağımsız veri sağlayıcısı Montel’in Jeopolitik Enerji Analisti Andres Cala, rafine ürün piyasalarının ham petrol piyasasına göre kısa vadede çok daha az esnek olduğuna dikkat çekti.
Cala’ya göre ABD/İsrail-İran ve Rusya-Ukrayna savaşlarının etkisi, başta dizel olmak üzere dünya petrol ürünleri arzını ciddi şekilde sekteye uğratmış durumda ve oluşan kayıp küresel talebin yaklaşık yüzde 4’üne karşılık geliyor.
Petrol ürünlerinin stok tamponunun ham petrole kıyasla çok daha küçük olduğunu anlatan Cala, mevcut krizin yalnızca yeraltından çıkarılan petrol miktarıyla açıklanamayacağını vurguladı.
Cala şu değerlendirmeyi yaptı:
“Ürün piyasalarının kapasite kullanım oranı yüksek olmasına rağmen ham petrol piyasalarına kıyasla daha fazla daralması, fiyat artışlarına, bölgesel kıtlıklara ve ihracat yasaklarına yol açmış durumda. Üstelik bu durum, talebin mevsimsel olarak artması beklenen bir dönemde, Avrupa’da planlı rafineri bakım sezonuyla aynı zamana denk geliyor. Bu şok, piyasada yalnızca daha az petrol bulunmasıyla ilgili değil, asıl mesele, petrolün ihtiyaç duyulan yerlerde belirli ürünlere dönüştürülme kapasitesinin azalmış olması.”
Cala’nın değerlendirmesi, mevcut enerji sıkışıklığının kritik noktasını ortaya koyuyor: Küresel sistemde ham petrol bulunması tek başına yeterli değil. Ham petrolün tüketicinin ihtiyaç duyduğu bölgelerde, ihtiyaç duyulan miktarda motorin, benzin ve jet yakıtına dönüştürülebilmesi gerekiyor.
Sonbahar ve kış dizel için kritik
Petrol ürünleri piyasası sonbahar ve kış dönemine girerken risklerin dizel tarafında daha yoğunlaştığı belirtiliyor.
Cala, rafineri marjlarındaki yüksek seviyelerin doğrudan ürün piyasasındaki sıkışıklığa işaret ettiğini belirterek şunları söyledi:
“Dizel talebinin genellikle arttığı, Avrupa ve ABD’deki rafinerilerin mevsimsel bakıma alındığı sonbahar ve kış dönemine giriyoruz. Bu da kullanılabilecek yedek kapasitenin nispeten sınırlı kalmasına neden oluyor.”
Bu tablo, dizel açısından üç faktörün aynı anda devreye girdiği anlamına geliyor:
| Dizel piyasasını sıkıştıran unsur | Etkisi |
|---|---|
| Mevsimsel talep artışı | Sonbahar ve kış aylarında tüketimi destekliyor |
| Avrupa ve ABD’de rafineri bakımları | Üretim kapasitesini geçici olarak azaltıyor |
| Rusya ve Orta Doğu kaynaklı arz kaybı | Küresel ihracat hacmini sınırlıyor |
| Düşük ürün stokları | Ani kesintilere karşı tamponu küçültüyor |
| Sınırlı yedek kapasite | Üretimin hızlı biçimde artırılmasını zorlaştırıyor |
Benzin daha önce, dizel daha geç normalleşebilir
Andres Cala’ya göre ürün gruplarının normalleşme süreci de aynı anda gerçekleşmeyebilir.
Cala, benzin piyasasında dengelenmenin dizele göre daha erken görülebileceğini belirterek şu değerlendirmede bulundu:
“Bunun zamanlaması, Rusya ve Orta Doğu’daki kapasitenin ne kadar hızlı yeniden devreye alınacağına bağlı olacak. Dizel piyasasının ise mevsimsel talep, düşük stoklar ve sınırlı yedek rafineri kapasitesi nedeniyle kış boyunca daha kırılgan piyasa olmaya devam etmesi muhtemel.”
Buna göre benzin fiyatlarındaki sıkışıklığın azalması için Rusya ve Orta Doğu’daki rafineri kapasitelerinin yeniden devreye girmesi önemli olacak.
Dizelde ise yalnızca üretimin toparlanması yeterli olmayabilir. Kış talebi, düşük stoklar ve bakım sezonu nedeniyle piyasanın daha uzun süre baskı altında kalabileceği değerlendiriliyor.
Benzin ve dizelde görünüm
| Ürün | Beklenen görünüm | Temel neden |
|---|---|---|
| Benzin | Görece daha erken normalleşebilir | Mevsimsel yapı ve üretimin toparlanma ihtimali |
| Dizel | Kış boyunca daha kırılgan kalabilir | Düşük stoklar, mevsimsel talep, Rusya ve Körfez kaynaklı arz kaybı |
| Jet yakıtı | Arz baskısına açık | Orta distilat piyasasındaki genel sıkışıklık |
Çin’in ihracat artışı piyasayı ne kadar rahatlatabilir?
Küresel sistemdeki önemli denge unsurlarından biri Çin.
Yüksek rafineri marjları Çin’deki üreticilerin ihracatı artırmasını cazip hale getirirken, ülkede petrol ürünü ihracatı yaklaşık 2,5 yılın en yüksek seviyesine çıktı.
Cala, Çin’in daha fazla ürün ihraç etmesinin küresel piyasadaki açığın bir bölümünü azaltabileceğini belirtti.
Ancak bunun sorunu tamamen çözmeyeceğine dikkat çekti:
“Bu durum, Asya ve küresel piyasalarda bir miktar rahatlama sağlayabilir. Bununla birlikte, uzun süreli yüksek rafineri marjları enflasyonist baskıyı ve makroekonomik belirsizliği artırıyor. Kesintilerin sürmesi halinde yüksek enerji maliyetleri, daralan marjlar ve jeopolitik çalkantının bir araya gelmesi, küresel ölçekte istikrarsızlığı ve mevcut ürün arzı için rekabeti artırabilir.”
Bu değerlendirmeye göre Çin’den gelecek ilave ihracat kısa vadeli bir rahatlama yaratabilse de Rusya ve Orta Doğu kaynaklı kesintilerin uzun sürmesi halinde tek başına küresel arz açığını kapatması beklenmiyor.
Rafineri marjlarında olağanüstü yükseliş
Küresel arz sıkışıklığının en çarpıcı göstergelerinden biri rafineri marjları.
Norveç merkezli bağımsız araştırma kuruluşu Rystad Energy’nin Emtia Piyasaları Petrol Bölümünden Sorumlu Başkan Yardımcısı Janiv Shah, rafineri marjlarının tarihsel ortalamaların oldukça üzerine çıktığını belirtti.
Yükseliş özellikle dizel ve jet yakıtında yoğunlaşıyor.
Shah’a göre Avrupa ve Akdeniz piyasalarında dizel marjları tarihsel ortalamanın yaklaşık 4-5 katına yükseldi ve son dönemde rekor seviyelere ulaştı.
Benzin marjları da tarihsel ortalamalarının üzerinde ancak dizelde görülen yükseliş kadar sıra dışı değil.
Kompleks rafinerilerde toplam rafineri marjları ise normal seviyelerin yaklaşık 2 ila 4 katına çıkmış durumda.
Rafineri marjlarındaki değişim
| Ürün / rafineri tipi | Tarihsel ortalamaya göre durum |
|---|---|
| Dizel – Avrupa ve Akdeniz | Yaklaşık 4-5 kat |
| Benzin | Tarihsel ortalamanın üzerinde |
| Kompleks rafineriler toplam marjı | Yaklaşık 2-4 kat |
| Dizel ve jet yakıtı | Artışın en yoğun olduğu ürünler |
IEA da ağustos ayında Atlantik Havzası rafineri marjlarının özellikle dizel tarafındaki sert yükselişin etkisiyle rekor seviyelere ulaştığını bildiriyor.
Janiv Shah: Arz zincirinin birçok halkasında aynı anda sorun var
Shah, rafineri marjlarında görülen olağanüstü yükselişin tek bir nedene bağlanamayacağını belirtti.
Orta Doğu’daki rafineri kayıpları, deniz ticaretindeki aksaklıklar, Rus rafinerilerindeki hasar, düşük stoklar, rafineri bakımları, daha önce kapatılan tesisler ve yüksek navlun maliyetlerinin aynı anda devreye girdiğini anlatan Shah şunları söyledi:
“Bu artış, piyasada kolaylıkla temin edilebilen rafine ürünlerin küresel ölçekte azalmasından kaynaklanıyor. Orta Doğu’daki rafineri kesintileri ile Hürmüz ve Kızıldeniz’deki akışların kısıtlanması, hem rafinerilere ham petrol teslimatlarını hem de petrol ürünü ihracatını azalttı. Rusya’daki rafineri hasarları ve ihracat kısıtlamaları da uluslararası piyasadan önemli bir dizel kaynağını çekti. ABD ve Avrupa’da orta distilat stoklarının düşük seviyelerde bulunması, arz kesintilerine karşı piyasada çok az bir tampon bırakıyor. Rafineri bakımları ve daha önce gerçekleştirilen kalıcı kapasite kapanışları da sistemdeki yedek işleme kapasitesini azalttı. Çin ve diğer Asya ülkelerindeki üreticiler ise ihracatı kontrol ediyor veya iç piyasaya öncelik veriyor. Son olarak, yüksek navlun ve sigorta maliyetleri ile daha uzun taşıma rotaları, alternatif kargoların teslim fiyatını artırdı.”
Shah’ın sıraladığı unsurlar, petrol ürünleri piyasasındaki sıkışıklığın yalnızca üretim miktarından değil, üretimden taşımaya kadar uzanan tedarik zincirinin tamamından kaynaklandığını gösteriyor.
Arz krizini büyüten 7 temel faktör
| No | Faktör | Piyasaya etkisi |
|---|---|---|
| 1 | Orta Doğu’daki rafineri kesintileri | Rafine ürün üretimini azaltıyor |
| 2 | Hürmüz ve Kızıldeniz’deki akış kısıtları | Ham petrol ve ürün sevkiyatını zorlaştırıyor |
| 3 | Rus rafinerilerindeki hasarlar | Özellikle dizel arzını azaltıyor |
| 4 | ABD ve Avrupa’daki düşük orta distilat stokları | Piyasanın krizlere karşı tamponunu azaltıyor |
| 5 | Mevsimsel rafineri bakımları | Kullanılabilir üretim kapasitesini düşürüyor |
| 6 | Çin ve Asya’daki ihracat politikaları | Küresel piyasaya çıkabilecek ürün miktarını sınırlayabiliyor |
| 7 | Artan navlun ve sigorta maliyetleri | Alternatif kaynaklardan ürün getirmenin maliyetini yükseltiyor |
Asıl mesele ham petrol değil, doğru ürünü doğru yerde üretebilmek
Küresel enerji piyasasında ortaya çıkan son tablo, ham petrol fiyatlarının tek başına benzin ve dizel piyasasının yönünü açıklamak için yeterli olmayabileceğini gösteriyor.
Petrolün yer altında bulunması veya dünya piyasasına çıkarılması ile bu petrolün rafinerilerde işlenerek motorin, benzin, jet yakıtı ve diğer ürünlere dönüştürülmesi iki farklı aşama.
Bugünkü sıkışıklığın önemli bölümü ikinci aşamada yaşanıyor.
Rafineriler yüksek kapasiteyle çalışırken Rusya ve Orta Doğu’daki kesintiler üretim kabiliyetini azaltıyor. Avrupa ve ABD’de düşük ürün stokları ise yeni bir kesintiyi karşılayabilecek tamponu zayıflatıyor.
Buna yüksek navlun ve sigorta maliyetleri ile ticaret rotalarının uzaması da eklenince bir bölgede mevcut olan ürünün ihtiyaç duyulan başka bir pazara ulaştırılmasının maliyeti yükseliyor.
Gözler kış aylarında olacak
Önümüzdeki dönemde petrol ürünleri piyasasının yönü açısından birkaç başlık belirleyici olacak.
Rusya’daki zarar gören rafineri kapasitesinin ne kadar hızlı yeniden devreye alınacağı, Orta Doğu’daki rafineri ve sevkiyat akışının normalleşme hızı, Çin’in ihracatı ne ölçüde artıracağı ve Avrupa ile ABD’deki planlı bakım sezonunun arz üzerindeki etkisi yakından izlenecek.
Özellikle dizelde düşük stokların mevsimsel talep artışıyla birleşmesi, piyasadaki kırılganlığı artıran ana unsur olmaya devam ediyor.
Ortaya çıkan tabloya göre küresel petrol piyasasındaki soru artık yalnızca “Dünyada yeterli ham petrol var mı?” değil.
Daha kritik soru, “Bu petrol, ihtiyaç duyulan zamanda, ihtiyaç duyulan bölgede ve yeterli miktarda motorin, benzin ve jet yakıtına dönüştürülebilecek mi?”
Mevcut rafineri kapasitesi, düşük stoklar ve süren jeopolitik kesintiler bu soruya ilişkin belirsizliğin özellikle dizel piyasasında 2026-2027 kışına girilirken yüksek kalabileceğine işaret ediyor.