Nöbetçi Eczaneler
Aşırı sıcaklar yalnızca bedensel sağlığı değil, beyin fonksiyonlarını da etkileyebiliyor. Uzmanlara göre yüksek sıcaklık, beyne giden kan akışı ve oksijen miktarında azalmaya neden olarak dikkat, konsantrasyon, karar verme ve problem çözme gibi bilişsel süreçleri olumsuz etkileyebiliyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, aşırı sıcakların beyin fonksiyonları, bilişsel performans, ruh hali ve nörolojik sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Alp, uzun süreli sıcak maruziyetinin dikkat, konsantrasyon ve karar verme süreçlerinde yavaşlamaya yol açabileceğini belirterek, “Beyin, sıcak ortamda aynı anda hem bilişsel görevleri sürdürmeye hem de vücut ısısını dengelemeye çalışır. Bu durum bir anlamda sinir sisteminin kaynaklarını iki farklı göreve bölmesi anlamına gelir.” dedi.
Beyne giden kan akımı azalabiliyor
Beynin, vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 2’sini oluşturmasına rağmen toplam enerjinin yaklaşık yüzde 20’sini tüketen son derece hassas bir organ olduğunu hatırlatan Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, yüksek sıcaklıklarda organizmanın öncelikle vücut ısısını sabit tutmaya çalıştığını söyledi.
Alp, “Yüksek sıcaklıklarda organizma öncelikle vücut ısısını sabit tutmaya çalışır. Bu süreçte cilt damarları genişler, terleme artar ve dolaşım sistemi yeniden düzenlenir.” ifadelerini kullandı.
Aşırı sıcak koşullarda sıvı ve elektrolit kaybının ortaya çıkması halinde beyne ulaşan kan akımı ve oksijenlenmenin etkilenebileceğine dikkat çeken Alp, bu durumun zihinsel performansta geçici bozulmalara yol açabileceğini vurguladı.
Dikkat, karar verme ve işlem hızı etkilenebilir
Sıcak hava nedeniyle dikkat, karar verme, işlem hızı ve yürütücü işlevler gibi üst düzey bilişsel süreçlerde geçici bozulmalar görülebileceğini belirten Alp, sıcaklığın sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan nörotransmitter sistemlerinin çalışma dengesini de etkileyebileceğini söyledi.
Alp, bu nedenle kişilerin sıcak havalarda kendisini daha yorgun, dalgın ve zihinsel olarak daha yavaş hissedebileceğini kaydetti.
Sıcak hava karar verme süreçlerini yavaşlatabilir
Uzun süreli sıcak maruziyetinin dikkat, konsantrasyon, çalışma belleği ve problem çözme performansında azalmaya yol açabileceğine işaret eden Alp, sıcak ortamda beynin aynı anda iki farklı görevle uğraştığını ifade etti.
Alp, “Beyin, sıcak ortamda aynı anda hem bilişsel görevleri sürdürmeye hem de vücut ısısını dengelemeye çalışır. Bu durum bir anlamda sinir sisteminin kaynaklarını iki farklı göreve bölmesi anlamına gelir. Sonuç olarak zihinsel performans düşebilir, hata yapma olasılığı artabilir ve karar verme süreçleri yavaşlayabilir.” dedi.
Özellikle yaşlı bireyler, çocuklar, kronik hastalığı olan kişiler ve yoğun zihinsel performans gerektiren işlerde çalışanların bu etkilerden daha fazla etkilenebileceği belirtildi.
Susuzluk beyin fonksiyonlarını doğrudan etkiliyor
Dehidrasyonun, yani vücudun susuz kalmasının beyin fonksiyonlarını doğrudan etkileyen önemli bir faktör olduğuna dikkat çeken Alp, beynin yaklaşık yüzde 75’inin sudan oluştuğunu ve sinir hücrelerinin sağlıklı çalışabilmesi için uygun sıvı-elektrolit dengesine ihtiyaç duyduğunu söyledi.
Alp, “Vücut sıvısı azaldığında kan hacmi düşer ve beynin beslenmesi zorlaşabilir. Bunun yanında sodyum ve potasyum gibi elektrolitlerdeki değişimler sinir hücrelerinin elektriksel iletişimini etkiler. Sonuç olarak dikkat azalması, zihinsel yavaşlama, unutkanlık hissi, baş ağrısı, reaksiyon süresinde uzama ve karar vermede güçlük görülebilir.” ifadelerini kullandı.
Hafif düzeydeki sıvı kaybının bile bilişsel performansta ölçülebilir düşüşlere yol açabileceği kaydedildi.
Sıcak çarpması ciddi nörolojik hasara yol açabilir
Sıcak çarpmasının tıbbi açıdan acil müdahale gerektiren ciddi bir durum olduğuna dikkat çeken Zeynep Betül Alp, vücut sıcaklığının aşırı yükselmesi halinde beyindeki koruyucu mekanizmaların yetersiz kalabileceğini söyledi.
Alp, bu süreçte kan-beyin bariyerinin bütünlüğünün bozulabileceğini, sinir hücrelerinde metabolik stres gelişebileceğini ve yaygın inflamatuvar yanıt ortaya çıkabileceğini aktardı.
Ağır vakalarda bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, yönelim kaybı, davranış değişiklikleri, nöbetler ve koma görülebileceğini belirten Alp, tedavinin gecikmesi halinde kalıcı nörolojik hasar riskinin ortaya çıkabileceğini vurguladı.
Sıcak havalarda sinirlilik artabilir
Sıcak havalarda görülen sinirlilik ve huzursuzluk gibi durumların yalnızca psikolojik ya da yalnızca nörolojik olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Alp, bu belirtilerde genellikle her iki mekanizmanın da etkili olduğunu söyledi.
Yüksek sıcaklıkların uyku kalitesini bozabileceğini, fiziksel rahatsızlık hissini artırabileceğini ve stres toleransını azaltabileceğini dile getiren Alp, bu durumun gerginlik ve tahammülsüzlük olarak ortaya çıkabileceğini ifade etti.
Alp, sıcaklığın serotonin, dopamin ve diğer nörotransmitter sistemleri üzerinde de etkili olabileceğini belirterek, dehidrasyon ve yorgunluğun sinir sisteminin işleyişini değiştirerek irritabiliteyi artırabileceğini kaydetti.
Sıcak havalarda beyni korumak için neler yapılmalı?
Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, sıcak havalarda beyin fonksiyonlarını korumak için basit ancak etkili önlemler alınması gerektiğini söyledi.
Alp’in önerileri şöyle:
| Önlem | Neden önemli? |
|---|---|
| Susamayı beklemeden su içmek | Sıvı kaybını ve zihinsel yavaşlamayı önlemeye yardımcı olur |
| Öğle saatlerinde güneşten kaçınmak | Vücut ısısının aşırı yükselmesini engeller |
| Kapalı ortamları havalandırmak | Isı stresini azaltır |
| Düzenli ve kaliteli uyumak | Zihinsel performansı destekler |
| Ağır fiziksel aktiviteleri serin saatlere almak | Sıcak çarpması riskini azaltır |
| Yaşlılar, çocuklar ve kronik hastalarda dikkatli olmak | Risk gruplarını korumaya yardımcı olur |
| Terlemeyle kaybedilen sıvı ve elektrolitleri yerine koymak | Sinir sistemi ve kas fonksiyonlarını destekler |
“En kritik unsur sıvı ve sıcaklık dengesinin korunması”
Beyin fonksiyonlarının sağlıklı sürdürülebilmesi için en kritik unsurun vücudun sıvı ve sıcaklık dengesinin korunması olduğunu belirten Alp, “Basit gibi görünen bu önlemler, sıcak havalarda bilişsel performansın korunmasına ve sıcaklığa bağlı nörolojik risklerin azalmasına önemli katkı sağlar.” dedi.
Uzmanlar, sıcak havalarda baş dönmesi, bilinç bulanıklığı, aşırı halsizlik, konuşma bozukluğu, yönelim kaybı ya da nöbet gibi belirtiler görülmesi halinde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulması gerektiğini hatırlatıyor.