Nöbetçi Eczaneler
Orta Doğu’da ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ile Tahran’ın misillemeleri sonrası derinleşen jeopolitik gerilim, Hürmüz Boğazı üzerinden yürüyen ticaret akışını sert biçimde etkiledi. Küresel tarımın en kritik girdilerinden biri olan gübrede yaşanan tedarik sıkışması, uluslararası piyasalarda yeni bir maliyet dalgasını tetikledi.
Gübre arzında kritik kırılma
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, bölgedeki tanker trafiğinde yaşanan sert düşüşün küresel gıda güvenliği açısından “sistematik bir şok” riski doğurduğunu belirtti. Enerji arzındaki darboğaz ve lojistik blokajın, gübre üretim tesislerini peş peşe yavaşlatmaya ya da durdurmaya başladığına dikkat çekildi. Gübre üretim maliyetlerinde doğal gazın belirleyici payı nedeniyle, enerji piyasasındaki her oynaklık tarımsal üretim zincirine doğrudan yansıyor.
Üretim tesislerinde duruş başladı
Krizin üretim tarafındaki etkisi de kısa sürede hissedildi. Katar merkezli üretimde yaşanan aksamanın ardından, küresel ihtiyacın önemli bölümünü karşılayan üre tesislerinde üretim askıya alındı. Bu kesintinin Hindistan’da 3, Bangladeş’te ise 4 stratejik gübre fabrikasında üretim duruşuna yol açtığı aktarıldı.
Fiyatlar sert yükseldi
Piyasada en dikkat çekici gelişme fiyatlarda yaşandı. Orta Doğu çıkışlı üre fiyatı 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar seviyesindeyken, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artarak 750 dolara yükseldi. Analistler, krizin sürmesi durumunda azotlu gübre fiyatlarının mevcut düzeylerin iki katına çıkabileceğini, fosfat fiyatlarında ise yüzde 50’yi aşan yeni artışların gündeme gelebileceğini değerlendiriyor.
Tedarik zincirinde yüzde 33 daralma riski
Verilere göre Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları küresel gübre tedarik zincirinde yüzde 33’lük daralma riski doğuruyor. Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatının durma noktasına gelmesi ve küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının Körfez Bölgesi’nden sağlanması, krizin neden bu kadar kritik görüldüğünü ortaya koyuyor. Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması da ticaretteki kırılganlığı büyütüyor.
Bahar ekimi dönemi baskı altında
Kuzey Yarımküre’de devam eden bahar ekim sezonu nedeniyle bu gelişmelerin etkisi yalnızca sanayiyle sınırlı kalmıyor. ABD’de gübre stoklarının mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına gerilediği, çiftçinin ya yüksek maliyetli tedarike yöneleceği ya da daha düşük gübre kullanımı nedeniyle verim kaybı yaşayacağı belirtiliyor. Bu iki senaryonun da küresel gıda fiyatlarını yukarı çekmesi bekleniyor.
En fazla etkilenen ülkeler öne çıkıyor
Krizden en fazla etkilenmesi beklenen ülkeler arasında Hindistan, Brezilya ve Bangladeş öne çıkıyor. Hindistan’ın gübre ihtiyacının yüzde 40’tan fazlasını bu bölgeden karşılaması, Brezilya’nın ise soya üretimi için kritik tedarikte Hürmüz rotasına bağımlı olması, riskin tarımsal üretim ve dış ticaret üzerindeki boyutunu büyütüyor. Afrika’da ise özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin daha da derinleşmesinden endişe ediliyor.
FAO’dan sistematik şok uyarısı
FAO Başekonomisti Maximo Torero, çatışmalar bugün sona erse bile maliyetlerin istikrara kavuşmasının 2 ila 3 ay sürebileceğini belirterek, yüksek gübre ve yakıt maliyetlerinin çiftçileri “çifte şok” ile karşı karşıya bıraktığını vurguladı. FAO’ya göre kriz sürerse 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredebilir.
İhracat kısıtlamaları tabloyu ağırlaştırıyor
Küresel tabloyu daha da ağırlaştıran bir başka unsur da büyük üretici ülkelerin ihracat kısıtlamaları oldu. Rusya’nın amonyum nitrat ihracatını geçici olarak durdurduğu, Çin’in ise bazı azot-potasyum karışımlı gübreler ile belirli fosfat türlerinde ihracatı askıya aldığı bildirildi. Böylece Hürmüz merkezli lojistik sıkıntının, iç piyasayı korumaya dönük ulusal kararlarla birlikte daha geniş bir gübre krizine dönüştüğü değerlendiriliyor.