Nöbetçi Eczaneler
Üniversite adaylarının geleceğini doğrudan etkileyen Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) tercih sürecinde, yalnızca puan ve başarı sıralaması değil, öğrencinin kendi yeteneklerini ne kadar doğru tanıdığı da büyük önem taşıyor. Sosyal medyada hızla yayılan “geleceğin mesleği”, “en çok kazandıran bölüm” ve “iş garantili alan” gibi içerikler ise gençlerin tercihlerinde giderek daha belirleyici hale geliyor.
Kariyer planlama ve psikoloji alanında çalışmalar yürüten İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gamze Sart, üniversite adaylarını tam da bu noktada uyardı.
Sart, öğrencilerin önceki yıllara göre daha bilinçli hareket etmelerine rağmen sosyal medyanın oluşturduğu algının tercih sürecinde çok güçlü bir etkiye sahip olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Öğrenci, birinci derecede kendi istediği birtakım kararları sosyal medyanın etkisiyle alıyor. Kendi becerilerini ve yetkinliklerini görmeden, popüler kültürün oluşturduğu kararlarla hareket ediyor. Meslekler, her 3 ayda bir değişebilir ama asıl mesele sizin okuyacağınız bölümün, alanın belirlenmesi.”
Sart’ın bu değerlendirmesi, üniversite tercihinde yalnızca o dönemde popüler olan mesleklere yönelmenin uzun vadede ciddi sorunlar doğurabileceğine işaret ediyor. Çünkü teknolojinin gelişmesiyle birlikte meslek tanımları ve iş dünyasının ihtiyaçları çok hızlı değişirken, öğrencinin yıllarca eğitim alacağı alanla kişisel yetenekleri arasındaki uyum çok daha kalıcı bir önem taşıyor.
Popüler meslek her öğrenci için doğru meslek değil
Son yıllarda özellikle yazılım, tıp, bilgisayar mühendisliği ve farklı mühendislik dallarının üniversite adayları arasında yoğun ilgi gördüğüne dikkati çeken Sart, teknolojiyle birlikte mesleklerin hızla değiştiğini ancak tercihlerin yalnızca popülerliğe göre yapılmaması gerektiğini vurguladı.
Bu noktada öğrencinin kendi kapasitesini tanıması, hangi alanda uzun süre çalışabileceğini sorgulaması ve mesleğin günlük gerçeklerini araştırması gerekiyor.
Bir bölümün yüksek puanla öğrenci alması, sosyal medyada sıkça öne çıkarılması veya gelir potansiyelinin yüksek olduğunun söylenmesi, o bölümün her öğrenci için doğru tercih olduğu anlamına gelmiyor.
Sart’ın yaklaşımında temel ölçüt, öğrencinin kendi becerileriyle tercih edeceği alan arasında güçlü bir uyum kurması.
Aile baskısı da tercihleri değiştirebiliyor
Üniversite tercihinde öğrencileri etkileyen tek unsur sosyal medya değil. Aile beklentileri de birçok adayın kararında belirleyici olabiliyor.
Sart, özellikle mühendislik okumak isteyen bazı öğrencilerin aileleri tarafından tıp fakültesine yönlendirilmeye çalışıldığını aktarırken, günümüzde meslek alanlarının geçmişte olduğu kadar kesin sınırlarla birbirinden ayrılmadığını ifade etti.
Elektrik-elektronik mühendisliği veya makine mühendisliği mezunlarının sağlık teknolojilerinde çalışabilmesi, bunun en açık örneklerinden biri.
Sağlık teknolojileri, biyomedikal sistemler, robotik, yapay zekâ destekli tanı sistemleri ve tıbbi cihazlar gibi alanların gelişmesiyle birlikte tıp ve mühendislik arasındaki sınırlar giderek daha geçirgen hale geliyor.
Bu durum, öğrencilerin yalnızca bölüm adına değil, bölümün sunduğu uzmanlaşma ve çalışma alanlarına da bakması gerektiğini ortaya koyuyor.
“Yanlış bölüm seçtim” dememek için meslekleri lisede tanımak gerekiyor
Üniversite öğrencilerinin eğitimleri sırasında okudukları bölümden pişmanlık duyabildiğini anlatan Sart, kariyer planlamasının tercih döneminden çok daha önce başlaması gerektiğini vurguladı.
Öğrencilerin özellikle lise 10. ve 11. sınıflarda ilgilendikleri meslekleri yakından tanımalarının önemine işaret eden Sart, staj ve iş gözlemi imkanlarının gençler için son derece değerli olduğunu belirtti.
Bir öğrencinin doktorluğu, mühendisliği, avukatlığı veya girişimciliği yalnızca sosyal medya içerikleri ya da çevresinden duydukları üzerinden değerlendirmesi gerçekçi bir meslek algısı oluşturmuyor.
Mesleğin çalışma şartlarını, günlük sorumluluklarını, gerektirdiği kişilik özelliklerini ve eğitim sürecini erkenden görmek, üniversite tercihindeki hata payını önemli ölçüde azaltabiliyor.
Kariyer planlaması artık sadece üniversite tercihi değil
Prof. Dr. Sart’a göre kariyer planlamasının üniversite bölümü seçmekten ibaret olduğu dönem geride kalıyor.
Yapay zekâ, teknolojik gelişmeler, değişen nüfus yapısı ve ekonomik dönüşüm iş dünyasının kurallarını yeniden şekillendirirken, bugünün gençlerinin çok daha uzun vadeli düşünmeleri gerektiğini belirten Sart, şu değerlendirmeyi yaptı:
“Bugün 2010 yılı ve sonrası doğan gençler, istatistiksel olarak biz biliyoruz ki 125 yaşını zorlayacak. Bugün bir gencin, böyle bir durumda tercihlerini 100 yıllık yapması lazım. Kuşakları belirleyen konum bu ekosistem. Bu ekosistemi de sosyoekonomik, politik, teknolojik ve inovasyon etkiliyor. Bunun da en başında bugünün yapay zekası ve artık konuşulan fiziksel yapay zeka geliyor.”
Sart’ın bu yaklaşımı, klasik anlamdaki “bir bölüm oku, bir meslek sahibi ol ve aynı işi yıllarca sürdür” modelinin giderek geçerliliğini kaybettiğine işaret ediyor.
Bugün üniversiteye başlayan bir gencin çalışma hayatı boyunca birden fazla meslek değiştirmesi, yeni beceriler kazanması ve farklı alanlarda uzmanlaşması çok daha olası hale geliyor.
Üniversiteler de dönüşmek zorunda
Yapay zekânın gelişmesiyle yalnızca iş dünyası değil, üniversiteler de değişiyor.
Sart, yükseköğretim kurumlarının artık yalnızca meslek kazandıran yapılar olmaktan çıkıp öğrenciyi sürekli öğrenmeye hazırlayan kurumlara dönüşmesi gerektiğine dikkati çekiyor.
İşverenlerin işe alım süreçlerinde yalnızca diplomaya değil, teknik bilgiye, uygulama deneyimine ve kişisel becerilere de önem verdiğini belirten Sart, öğrencilerin üniversite yıllarında mutlaka uygulamalı deneyim kazanması gerektiğini ifade ediyor.
Bu nedenle adayların tercih edecekleri üniversitenin yalnızca adını veya taban sıralamasını değil; staj imkanlarını, sektör bağlantılarını, laboratuvar altyapısını, uygulama derslerini ve yenilenen müfredatını da incelemesi önem taşıyor.
“Gençlerin girişimcilik ve inovasyon, start-up kültürünü de devreye almaları lazım”
Prof. Dr. Sart’ın üniversite adaylarına yönelik dikkat çeken önerilerinden biri de girişimcilik.
Geleceğin kariyer modelinde yalnızca bir şirkette iş bulmanın yeterli olmayacağını belirten Sart, gençlerin girişimcilik, inovasyon ve finans konularında da bilgi sahibi olması gerektiğini söyledi.
Sart, bu konuda şu ifadeleri kullandı:
“Gençlerin girişimcilik ve inovasyon, start-up kültürünü de devreye almaları lazım. En önemli tavsiyelerimden biri de mutlaka finansal okuryazarlığın ötesinde paradan para kazanmayı, yatırımın nasıl olduğunu, parasal döngülerin nasıl değiştiğini bilmek, büyük avantaj sağlayacaktır. Bunun için finans ya da işletme okumak zorunda değil.”
Bu yaklaşım, üniversite öğrencisinin yalnızca kendi bölümünde uzmanlaşmasının artık yeterli olmayabileceğini gösteriyor.
Bir mühendislik öğrencisinin finansı, bir iletişim öğrencisinin veri analizini, bir hukuk öğrencisinin yapay zekâyı veya bir sağlık bilimleri öğrencisinin girişimciliği öğrenmesi gelecekte önemli avantajlar sağlayabilir.
Sart, oyun sektörü, dijital medya ve dijital pazarlama gibi alanların da gençler açısından önemli fırsatlar sunduğunu ifade ediyor.
Bu alanların ortak özelliği ise birden fazla disiplini aynı anda buluşturabilmeleri.
Yurt dışında üniversite isteyen adaylara kalite uyarısı
Üniversite adaylarının gündemindeki önemli başlıklardan biri de yurt dışında eğitim.
Sart, son yıllarda yurt dışında okumak isteyen öğrencilerin sayısında artış yaşandığını, bunun nedenlerinden birinin de gelişmiş ülkelerde genç nüfusa duyulan ihtiyaç olduğunu belirtti.
Ancak yurt dışında eğitim almanın tek başına başarı anlamına gelmediğini özellikle vurgulayan Sart, adayların tercih edecekleri üniversitenin niteliğini ayrıntılı biçimde araştırmaları gerektiğini ifade etti.
Sart, yurt dışı eğitime ilişkin şu değerlendirmeyi yaptı:
“Öğrencilerin öncelikle gitmeyi düşündükleri üniversitenin niteliğini iyi araştırmaları gerekir. Her üniversite, aynı kaliteye sahip değil. Gençler, illa yurt dışına gitmek zorunda değil. Türkiye’de okuyup daha sonra yurt dışına gidebilir. Aynı şekilde gerçekten istediği alanda dünyanın farklı ülkelerindeki fırsatları da değerlendirebilir. Burada önemli olan öğrencinin hazır oluş düzeyidir.”
Bu değerlendirmede öne çıkan en önemli başlıklardan biri “hazır oluş düzeyi”.
Çünkü yurt dışında üniversite eğitimi yalnızca akademik başarıdan ibaret değil. Öğrencinin yabancı dil düzeyi, başka bir ülkede tek başına yaşayabilmesi, farklı kültüre uyum sağlaması, ekonomik şartları yönetebilmesi ve psikolojik olarak ailesinden uzakta eğitim almaya hazır olması da önem taşıyor.
“Yurt dışında en iyisine gidebiliyorsan git yoksa Türkiye”
Sart, Türkiye ile yurt dışındaki üniversiteler arasında tercih yapmaya çalışan öğrencilere ilişkin yaklaşımını ise oldukça net ifadelerle anlattı:
“Benim kullandığım bir slogan var: Yurt dışında en iyisine gidebiliyorsan git yoksa Türkiye. Türkiye’de okuyup daha sonra dünyanın en iyi üniversitelerine gitmek de mümkün. Zaten belli başlı 40-50 üniversite var dünyada. Artı ve eksilerini değerlendirdiğimizde Türkiye’de okuyan öğrencilerin yurt dışına nazaran daha fazla nefesinin yettiği ve daha iyi odaklandığını biliyoruz ama bu arada tabii ki Hollanda’nın en iyisine gidebilirsiniz. Türkiye’deki özel üniversitelerden daha ekonomik olan üniversiteler de var ve bunlar, aynı zamanda 3 yıllık eğitim veriyor. İşte bunun avantaj, dezavantajlarını mutlaka göz önünde bulundurması gerekiyor.”
Sart’ın sözleri, “yurt dışı her durumda daha iyidir” düşüncesine karşı önemli bir uyarı niteliği taşıyor.
Adayların yalnızca ülke adına bakarak karar vermek yerine üniversitenin akademik seviyesini, programın niteliğini, eğitim süresini, maliyetleri, yaşam şartlarını ve mezuniyet sonrası imkanları birlikte değerlendirmesi gerekiyor.
Türkiye’de lisans eğitimi aldıktan sonra yüksek lisans veya doktora için dünyanın önde gelen üniversitelerine gitmek de güçlü bir alternatif olarak öne çıkıyor.
Sadece bölüm değil, gelecekteki rol de belirlenmeli
Prof. Dr. Sart’a göre öğrencilerin üniversite tercihinde cevap vermesi gereken soru yalnızca “Hangi bölümü okuyacağım?” değil.
Adayların aynı zamanda gelecekte hangi rolü üstlenmek istediklerini de düşünmesi gerekiyor.
Profesyonel yönetici olmak, akademik kariyer yapmak veya girişimci olmak birbirinden farklı hazırlık süreçleri gerektiriyor.
Aynı bölümden mezun iki kişinin birbirinden tamamen farklı kariyer yolları izlemesi mümkün.
Bu nedenle üniversite bölümü, kariyerin son noktası değil; uzun bir kariyer yolculuğunun başlangıcı olarak görülmeli.
“Önce kendini tanıyacaksın”
Prof. Dr. Sart, doğru kariyer planlamasının temelinde öğrencinin kendisini tanımasının bulunduğunu belirterek gençlere şu çağrıda bulundu:
“Önce kendini tanıyacaksın. Sonra da 3, 5, 10, 20 ve 50 yıllık hedeflerini belirleyeceksin. Kişinin sahip olduğu yeteneklerinin dünyanın ihtiyaçlarıyla örtüşmesi gerekiyor.”
Bu değerlendirme, üniversite tercihinin yalnızca sınav sonucuna göre yapılabilecek teknik bir sıralama işleminden çok daha fazlası olduğuna işaret ediyor.
Öğrencinin ilgi alanları, yetenekleri, kişilik özellikleri, öğrenme kapasitesi ve uzun vadeli hedefleriyle dünyanın gelecekte ihtiyaç duyacağı becerilerin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.
“Tıp ve yaşam bilimleri alanı inanılmaz büyüyecek”
Sart, gelecekte öne çıkmasını beklediği meslek ve alanlara ilişkin de önemli değerlendirmelerde bulundu.
Sağlık, mühendislik ve yapay zekâ eksenindeki dönüşümün önümüzdeki yıllarda giderek hızlanacağını belirten Sart, şöyle konuştu:
“Tıp ve yaşam bilimleri alanı inanılmaz büyüyecek. Mühendislik alanında da birinci derecede makine mühendisliği, elektrik-elektronik ve kimya mühendisliği çok önemli. Burada ülkemizde çok fazla revaçta olan bir bölüm daha var, o da pilotaj. Özellikle öğrenciler, bu alanlara doğru çok hızla hareket ediyorlar. Yazılım evriliyor, bu nedenden dolayı bilgisayar mühendisliğinin özellikle de fizikle birleşerek fiziksel yapay zeka diye tanımladığımız alan çok ilerleyecek.”
Sart’ın değerlendirmesinde özellikle “fiziksel yapay zekâ” kavramı öne çıkıyor.
Yapay zekânın yalnızca bilgisayar ekranındaki yazılımlarla sınırlı kalmayıp robotlar, makineler, otonom sistemler ve fiziksel cihazlarla birleşmesi, mühendisliğin farklı dallarını birbirine daha fazla yaklaştıracak.
Makine mühendisliği, elektrik-elektronik mühendisliği, bilgisayar mühendisliği ve fizik gibi alanların kesişiminde yeni uzmanlıkların ortaya çıkması bekleniyor.
Felsefe, hukuk ve psikoloji de yapay zekâ ile yeniden şekilleniyor
Yapay zekâdaki dönüşüm yalnızca mühendislik alanlarını etkilemiyor.
Sart, felsefe ve yapay zekâ, bilişim hukuku, nöropsikoloji ve yapay zekâ gibi disiplinler arası alanların önümüzdeki dönemde giderek daha fazla öne çıkacağını belirtti.
Yapay zekânın karar verme süreçlerine dahil olmasıyla etik, hukuk, insan davranışı, psikoloji ve veri güvenliği gibi başlıkların önemi de artıyor.
Bu nedenle geleceğin meslekleri yalnızca teknik uzmanlıklardan oluşmayacak. Teknolojiyi insan, toplum ve hukuk perspektifinden değerlendirebilen uzmanlara da ihtiyaç duyulacak.
Sart, öğrencilerin tercih yapmadan önce üniversitelerin güncellenen müfredatlarını ayrıntılı biçimde incelemesini tavsiye ediyor.
Çünkü aynı isimdeki bölüm, farklı üniversitelerde tamamen farklı içerikler ve imkanlar sunabiliyor.
Yaratıcılık gerektiren alanlarda insanın rolü sürecek
Yapay zekânın yaratıcı sektörlerde hızla kullanılmaya başlanması, “insanın yerini teknoloji mi alacak?” tartışmasını da beraberinde getiriyor.
Sart ise görsel iletişim, mimarlık ve film çalışmaları gibi yaratıcılığın güçlü olduğu alanlarda insan unsurunun önemini koruyacağı görüşünde.
Yeni dönemin insan ile yapay zekânın birbirinin alternatifi olduğu değil, birlikte üretim yaptığı bir dönem olacağına dikkati çeken Sart’ın değerlendirmeleri, gençlerin teknolojiye karşı değil teknolojiyle birlikte çalışmayı öğrenmesi gerektiğini gösteriyor.
Tercihin merkezinde öğrenci olmalı
Prof. Dr. Gamze Sart’ın üniversite adaylarına yönelik değerlendirmelerinin ortak noktasında, tercih sürecinin merkezinde öğrencinin kendisinin bulunması gerektiği mesajı yer alıyor.
Sosyal medyanın oluşturduğu popülerlik, ailelerin beklentileri veya dönemin moda meslekleri adayların kararlarını etkileyebilir. Ancak kariyerin uzun vadeli başarısını belirleyen asıl unsur, öğrencinin kendi ilgi ve yetenekleriyle seçtiği alan arasındaki uyum olacak.
Üstelik yapay zekânın, otomasyonun ve disiplinler arası çalışma modellerinin hızla geliştiği yeni dünyada bugün tercih edilen bölümün adı kadar öğrencinin öğrenmeye devam etme kapasitesi de önem kazanıyor.
Bu nedenle üniversite adaylarının tercih listelerini oluştururken yalnızca “hangi meslek daha popüler?” sorusuna değil, “Ben hangi alanda başarılı olabilirim, hangi alanda uzun yıllar üretmeye devam edebilirim ve sahip olduğum yetenekleri dünyanın ihtiyaçlarıyla nasıl buluşturabilirim?” sorularına cevap araması gerekiyor.