Nöbetçi Eczaneler
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), rezerv birikimine katkı sağlayan döviz dönüşüm desteğinin daha etkin, hedefli ve katma değer odaklı uygulanması amacıyla yeni düzenlemeler yaptı.
TCMB’nin hazırladığı “Firmaların Yurt Dışı Kaynaklı Dövizlerinin Türk Lirasına Dönüşümünün Desteklenmesi Hakkında Tebliğ’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ” Resmî Gazete’de yayımlandı.
Düzenlemeyle ihracatçıların ve döviz kazandırıcı hizmet sunan firmaların yurt dışından elde ettikleri dövizleri Türk lirasına dönüştürmelerine yönelik destek sisteminde önemli değişikliklere gidildi.
Yeni sistemde firmaların yalnızca gerçekleştirdiği döviz dönüşüm tutarı değil, Türkiye ekonomisinde oluşturduğu katma değer de dikkate alınacak. Böylece destek mekanizmasının üretim, istihdam ve yüksek katma değer sağlayan işletmelere daha fazla katkı sunması amaçlanıyor.
Destek, firmaların ürettiği katma değere göre belirlenecek
Yeni düzenlemeye göre firmalar, ürettikleri katma değerle orantılı olarak döviz dönüşüm desteğinden yararlanabilecek.
Firmaların oluşturduğu katma değerin hesaplanmasında kârlılıkları ile iş gücü maliyetleri esas alınacak. Böylece destekten yararlanma limitlerinin, işletmelerin ekonomik faaliyetlerinin büyüklüğü ve üretim sürecinde oluşturdukları gerçek değer dikkate alınarak belirlenmesi öngörülüyor.
Bu değişiklikle, yalnızca yüksek miktarda ihracat yapan veya döviz geliri elde eden şirketlerin değil, yüksek istihdam sağlayan ve üretim zincirinde daha fazla katma değer oluşturan firmaların da destek sisteminde öne çıkması bekleniyor.
Düzenleme, döviz dönüşüm desteğinin firmaların üretim ve istihdam kapasitesiyle daha güçlü biçimde ilişkilendirilmesini sağlayacak.
Aracı ihracatçılar tedarikçileri adına işlem yapabilecek
Yeni sistemde aracı ihracatçıların tedarik zincirindeki rolüne ilişkin de önemli bir değişiklik yapıldı.
Aracı ihracatçılar, kendi katma değerlerine dayalı döviz dönüşüm limitlerini doldurmalarının ardından, yüksek katma değer oluşturan tedarikçileri adına döviz dönüşüm işlemi gerçekleştirebilecek.
Bu durumda destek ödemesi aracı ihracatçıya değil, doğrudan üretimi gerçekleştiren tedarikçinin hesabına yatırılacak.
Uygulamayla ihracatın arka planındaki üretici firmaların destekten daha doğrudan yararlanması hedefleniyor. Özellikle ihracat işlemlerini aracı şirketler üzerinden gerçekleştiren küçük ve orta ölçekli üreticilerin, oluşturdukları katma değer ölçüsünde sisteme dahil edilmesi amaçlanıyor.
Böylece ihracat geliri aracı firma üzerinden yurda getirilse bile üretimi, istihdamı ve katma değeri sağlayan tedarikçinin destekten doğrudan faydalanabilmesinin önü açılacak.
Döviz almama taahhüdü kaldırıldı
Düzenlemenin en önemli unsurlarından biri, döviz dönüşüm desteğinden yararlanan firmalara uygulanan döviz almama taahhüdünün kaldırılması oldu.
Mevcut uygulamada destekten faydalanan firmaların belirli bir süre döviz satın almaması gerekiyordu. Yeni dönemde bu taahhüt yerine, firmaların döviz pozisyonunu esas alan bir sisteme geçilecek.
İhracat ve döviz kazandırıcı hizmetlere yönelik reeskont kredilerinde uygulanan yönteme benzer şekilde, destekten yararlanmak isteyen firmaların döviz varlıkları ve yükümlülükleri dikkate alınacak.
Buna göre firmaların döviz pozisyonları, döviz dönüşüm desteği başvurusundan önce TCMB tarafından belirlenecek üst sınırı aşamayacak.
Bu değişiklikle firmaların ticari faaliyetleri nedeniyle ihtiyaç duyduğu döviz işlemlerinin tamamen sınırlandırılması yerine, şirketlerin toplam döviz pozisyonlarının kontrol altında tutulduğu daha esnek bir sistem oluşturulacak.
Düzenlemenin özellikle ham madde, ara malı, enerji veya makine ithalatı nedeniyle döviz satın almak zorunda kalan ihracatçıların uygulamadan daha etkin yararlanmasına katkı sağlaması bekleniyor.
Firmaların döviz pozisyonları başvuru öncesinde kontrol edilecek
Yeni uygulamada destek başvurusu yapan firmaların döviz pozisyonları TCMB tarafından belirlenecek kriterlere göre değerlendirilecek.
Firmaların sahip olduğu döviz varlıkları ile döviz yükümlülüklerinin belirlenen sınırlar içerisinde bulunması gerekecek. Üst sınırın aşılması durumunda firmanın destekten yararlanmasına ilişkin işlemler, uygulama esaslarına göre değerlendirilecek.
Söz konusu üst sınırların nasıl hesaplanacağı, hangi döviz varlıklarının değerlendirmeye alınacağı ve firmaların hangi belgeleri sunacağı TCMB tarafından yayımlanacak Uygulama Talimatı ile açıklanacak.
Bu yöntemle döviz dönüşüm desteğinin, yüksek miktarda döviz varlığı bulunduran firmalardan çok yurt dışı gelirlerini Türk lirasına çevirerek finansman ve işletme sermayesi ihtiyacını karşılayan şirketlere yönlendirilmesi amaçlanıyor.
Bankaların aracılık rolü güçlendirildi
Döviz dönüşüm sisteminin uygulanmasında önemli görev üstlenen bankaların aracılık işlevleri de yeni düzenlemeyle güçlendirildi.
Bankalar, firmaların başvurularının alınması, gerekli kontrollerin yapılması, döviz dönüşüm işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve destek ödemelerinin ilgili hesaplara aktarılması süreçlerinde daha etkin rol oynayacak.
Aracı ihracatçılar ile tedarikçiler adına gerçekleştirilecek işlemlerde de bankaların taraflar arasındaki bağlantıyı, işlem tutarlarını ve destekten yararlanma şartlarını kontrol etmesi öngörülüyor.
TCMB, uygulamanın amacına uygun biçimde yürütülmesi ve destek sisteminin etkinliğinin artırılması için ilave tedbirler de aldı. Bu tedbirlerin ayrıntıları Uygulama Talimatı’nda yer alacak.
Değişiklikler 1 Ekim’de uygulanmaya başlanacak
Katma değere dayalı destek limitleri, döviz pozisyonu şartı, aracı ihracatçıların tedarikçileri adına işlem yapabilmesi ve bankaların güçlendirilen aracılık işlevlerine ilişkin değişiklikler 1 Ekim 2026’dan itibaren uygulanmaya başlanacak.
Firmaların yeni sisteme ilişkin başvuru şartları, katma değer hesaplamasının ayrıntıları, döviz pozisyonu üst sınırları ve bankalar tarafından yürütülecek kontrol süreçleri TCMB’nin yayımlayacağı Uygulama Talimatı ile netleşecek.
Bu nedenle destekten yararlanmak isteyen firmaların, 1 Ekim öncesinde finansal tablolarını, iş gücü maliyetlerini, döviz varlık ve yükümlülüklerini yeni sisteme uygun şekilde gözden geçirmesi önem taşıyacak.
Temel destek oranı yüzde 2 olarak belirlendi
Tebliğle birlikte döviz dönüşüm desteğinin temel oranı yüzde 2 olarak düzenlendi.
Buna göre yurt dışı kaynaklı dövizlerini Türk lirasına dönüştüren ve uygulamadaki diğer koşulları sağlayan firmalara, dönüşüm tutarı üzerinden temel olarak yüzde 2 oranında destek verilecek.
Bununla birlikte geçici olarak uygulanan yüzde 3’lük destek oranının süresi de uzatıldı.
Daha önce 31 Temmuz 2026’da sona ermesi öngörülen yüzde 3 destek ödemesi, yeni düzenlemeyle 31 Ocak 2027’ye kadar devam edecek.
Böylece gerekli koşulları sağlayan firmalar, 2027 yılının ocak ayı sonuna kadar döviz dönüşüm tutarları üzerinden yüzde 3 oranında destekten yararlanabilecek.
İhracat bedellerinin yüzde 35’ini satma zorunluluğu sürecek
Düzenlemeyle ihracat bedellerinin belirli bir bölümünün Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına satılmasına yönelik uygulamanın süresi de uzatıldı.
İhracat bedeli kabul belgesine veya döviz alım belgesine bağlanan ihracat bedellerinin yüzde 35’inin bankalar aracılığıyla TCMB’ye satılması yükümlülüğü 31 Ocak 2027’ye kadar devam edecek.
Söz konusu geçici uygulamanın süresi de 31 Temmuz 2026’da dolacaktı. Yeni tebliğle hem yüzde 3’lük döviz dönüşüm desteği hem de yüzde 35’lik ihracat bedeli satış yükümlülüğü aynı tarihe kadar uzatılmış oldu.
Bu adımın, ihracat gelirlerinin belirli bir bölümünün Türk lirasına dönüştürülmesini sağlayarak TCMB’nin döviz rezervlerine katkıda bulunması ve döviz piyasasındaki arzı desteklemesi hedefleniyor.
Düzenleme rezerv birikimini desteklemeyi amaçlıyor
Döviz dönüşüm desteği, firmaların yurt dışından elde ettikleri döviz gelirlerini Türk lirasına çevirmelerini teşvik eden uygulamalar arasında yer alıyor.
Firmalara dönüşüm tutarı üzerinden destek sağlanırken, sisteme dahil edilen dövizlerin bankalar aracılığıyla TCMB’ye aktarılması rezerv birikimine katkı sunuyor.
Yeni düzenlemeyle desteğin yalnızca döviz dönüşüm miktarına bağlı kalmaması, üretim, istihdam, kârlılık ve katma değer gibi unsurlar üzerinden daha hedefli biçimde uygulanması amaçlanıyor.
Döviz almama taahhüdünün kaldırılarak döviz pozisyonu sınırına geçilmesi ise işletmelerin ticari ihtiyaçları ile rezerv birikimi hedefi arasında daha dengeli bir mekanizma kurulmasına yönelik bir adım olarak değerlendiriliyor.
Uygulamanın, özellikle ihracatçı firmaların Türk lirasına dönüşümünü teşvik etmesi, yüksek katma değerli üreticilerin destekten daha fazla yararlanmasını sağlaması ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının rezerv birikim sürecine katkıda bulunması bekleniyor.