Nöbetçi Eczaneler
Türk milletinin esareti kabul etmeyeceğini dünyaya ilan eden en önemli tarihi belgelerden biri olan Amasya Genelgesi’nin yayımlanmasının üzerinden 107 yıl geçti.
Milli Mücadele’nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ortaya koyan Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1919’da yayımlandı. Genelge, yalnızca işgale karşı bir direniş çağrısı değil, aynı zamanda millet iradesine dayalı yeni bir dönemin başlangıç belgesi olarak tarihe geçti.
“Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir” tespitiyle başlayan süreç, “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesiyle bağımsızlık mücadelesinin temel dayanağını ortaya koydu. Bu yönüyle Amasya Genelgesi, Türkiye Cumhuriyeti’ne giden yolda atılan en kritik adımlardan biri kabul ediliyor.
Anadolu işgallerle karşı karşıya kaldı
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti için ağır sonuçlar doğurdu. Antlaşmanın ardından Anadolu’nun farklı bölgeleri İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlandı.
İstanbul’un 13 Kasım 1918’de fiilen işgal edilmesi, devletin merkezinde siyasi ve askeri hareket alanını büyük ölçüde daralttı. Anadolu’da ise işgallere karşı yerel direniş hareketleri doğmaya başladı.
Bu dönemde Türk milletinin bağımsızlığının tehlikede olduğunu gören Gazi Mustafa Kemal Atatürk, kurtuluşun ancak milletin kararlılığına ve desteğine dayanarak sağlanabileceğini değerlendirdi.
Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs’ta Samsun’a çıktı
9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilen Mustafa Kemal Paşa, 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan hareket etti ve 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı.
Samsun’a çıkışıyla Milli Mücadele’nin ilk adımını atan Mustafa Kemal Paşa, İngilizlerin denetimindeki şehirde uzun süre kalmayı güvenli görmedi. Buradan Havza’ya geçen Mustafa Kemal Paşa, 28 Mayıs 1919’da yayımladığı Havza Genelgesi ile işgallere karşı halkın bilinçlendirilmesini ve tepkilerin örgütlü şekilde gösterilmesini istedi.
Havza’daki çalışmaların ardından daha güvenli bir merkez olarak Amasya’ya geçilmesine karar verildi. Mustafa Kemal Paşa, Amasya’ya gelmeden önce Amasya Müftüsü Hacı Tevfik Efendi’ye telgraf göndererek kente gelmek istediğini bildirdi.
Amasya’dan tarihi karşılama
Hacı Tevfik Efendi, Mustafa Kemal Paşa’ya verdiği cevapta, “Amasya halkı vatan, din ve devlet yolunda mücadele edenleri bağrına basmakla müftehir olacaktır.” ifadelerini kullandı.
Mustafa Kemal Paşa, Amasya’ya geldiğinde Hacı Tevfik Efendi ve vatandaşlar tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Hacı Tevfik Efendi’nin “Beldemize hoş geldiniz Paşa. Bütün Amasya emrinizdedir. Gazanız mübarek olsun.” sözleri, Mustafa Kemal Paşa’yı son derece memnun etti.
Bu karşılama, yalnızca Amasya halkının değil, Anadolu’nun Milli Mücadele’ye verdiği desteğin sembollerinden biri oldu.
Saraydüzü Kışlası’nda tarihi görüşmeler başladı
Mustafa Kemal Paşa, Amasya’ya geldikten sonra vakit kaybetmeden Milli Mücadele’nin örgütlenmesine yönelik çalışmalara başladı. 14 Haziran 1919’da Amasya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruldu.
Ardından Saraydüzü Kışlası’nda Milli Mücadele’nin önde gelen isimlerinin katılımıyla tarihi görüşmeler yapıldı.
Görüşmelere 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat Paşa, eski Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Bey, 3. Kolordu Komutanı Refet Bey, Kurmay Yarbay Arif Bey, eski İzmit Sancak Beyi İbrahim Süreyya Bey, Yüzbaşı Osman Nuri, Tufan Bey, Yedek Teğmen Recep Zühtü, Efganlı, Teğmen Abdurrahman ve Maliye Müfettişi Arif Bey katıldı.
Erzurum 15. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir Paşa, Yıldırım Kıtası Müfettişi Mersinli Cemal Paşa ve Edirne’de 1. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Bey de görüşmelere telgraf aracılığıyla dahil oldu.
21 Haziran 1919’da başlayan görüşmeler, ertesi sabaha kadar sürdü. Yapılan değerlendirmeler sonucunda Milli Mücadele’nin temel ilkelerini ortaya koyan Amasya Genelgesi hazırlandı.
Milli Mücadele’nin amacı ve yöntemi ilan edildi
22 Haziran 1919’da açıklanan Amasya Genelgesi, vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu açıkça ortaya koydu.
Genelgede, İstanbul Hükümeti’nin üzerine düşen sorumluluğu yerine getiremediği vurgulandı. Bu tespit, Milli Mücadele’nin neden başlatılması gerektiğini anlatan en önemli ifadelerden biri oldu.
Amasya Genelgesi’nin en dikkat çekici cümlesi ise “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” oldu. Bu ifade, hem kurtuluş mücadelesinin dayanağını hem de ileride kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin temel anlayışını ortaya koydu.
Genelgeyle birlikte millet iradesi ilk kez bu kadar açık şekilde Milli Mücadele’nin merkezine yerleştirildi. Bu nedenle Amasya Genelgesi, Cumhuriyet’e giden sürecin en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul ediliyor.
“Türkiye Cumhuriyeti’nin doğum belgesi” olarak görülüyor
Amasya Genelgesi, tarihçiler tarafından Kurtuluş Savaşı’nın yol haritası ve Türkiye Cumhuriyeti’nin “doğum belgesi” olarak nitelendiriliyor.
Genelge, işgallere karşı dağınık halde ortaya çıkan yerel direnişleri milli bir hedef etrafında birleştirme amacı taşıdı. Aynı zamanda Erzurum ve Sivas kongrelerine giden sürecin de temelini oluşturdu.
Bu belgeyle birlikte Milli Mücadele’nin yalnızca askeri bir mücadele olmadığı, millet iradesine dayanan siyasi bir hareket olduğu da dünyaya ilan edildi.
Cevger: Amasya, kurtuluşun kenti hüviyetini kazandı
Amasya Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Gürkan Cevger, Amasya Genelgesi’nin tarihi önemine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Birinci Dünya Savaşı’nın kaybedilmesinin ardından Mondros Mütarekesi ile İtilaf Devletleri’nin Anadolu’nun farklı bölgelerinde işgal hareketlerine başladığını belirten Cevger, İstanbul’un işgaliyle Türk milletinin istiklalinin ve bağımsızlığının büyük tehlike altına girdiğini söyledi.
Mustafa Kemal Paşa’nın 16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan hareket ederek 19 Mayıs’ta Samsun’a ulaştığını hatırlatan Cevger, Mustafa Kemal Paşa’nın daha sonra Havza’ya geçtiğini ve 28 Mayıs 1919’da Havza Genelgesi’ni yayımladığını ifade etti.
Cevger, bu genelgeyle işgallere karşı halkın bilinçlendirilmesinin ve tepki göstermesinin amaçlandığını dile getirdi.
Mustafa Kemal Paşa’nın 12 Haziran 1919’da Amasya’ya geldiğini belirten Cevger, Amasya’nın hem Osmanlı tarihi hem de Milli Mücadele açısından önemli bir yere sahip olduğunu vurguladı.
Cevger, “Kuruluşun kenti diyoruz çünkü bilindiği üzere 1402 Ankara Savaşı’nın kaybedilmesinden hemen sonra Çelebi Mehmet, Osmanlı Devleti’nin yeniden ayağa kaldırılma sürecini Amasya’dan idare etmiştir. Bundan dolayı Amasya, kuruluşun kenti olarak bir kimlik kazanmıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın Amasya’ya teşrifleriyle Amasya, kurtuluşun kenti hüviyetini de kazanmıştır.” dedi.
“Amasya halkının desteği Milli Mücadele açısından önemliydi”
Amasya halkının Mustafa Kemal Paşa’yı büyük bir coşku ve sevgiyle karşıladığını belirten Cevger, karşılama heyetinin başında Amasya Müftüsü Hacı Tevfik Efendi’nin bulunduğunu kaydetti.
Hacı Tevfik Efendi’nin Mustafa Kemal Paşa’ya hitaben söylediği “Paşam, Amasya’ya hoş geldiniz, bütün Amasya emrinizdedir ve gazanız mübarek olsun” sözlerinin Milli Mücadele’ye verilen halk desteğini göstermesi bakımından önemli olduğunu ifade eden Cevger, bu sözlerin sadece Amasya halkının değil, bütün Türk halkının desteğini yansıttığını belirtti.
Cevger, Mustafa Kemal Paşa’nın Amasya’ya geldikten hemen sonra çalışmalara başladığını, 14 Haziran’da Amasya Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ni kurduğunu ve Milli Mücadele’nin önemli isimleriyle istişare ederek 22 Haziran 1919’da Amasya Genelgesi’ni ilan ettiğini söyledi.
“Esaret altında yaşanmayacağını ilan eden belge”
Dr. Öğretim Üyesi Gürkan Cevger, Amasya Genelgesi’nin Türk milletinin esaret altında yaşamayacağını dünyaya ilan eden bir belge niteliği taşıdığını belirtti.
Cevger, genelgenin Milli Mücadele’nin amacını, gerekçesini ve yöntemini ortaya koyan bir manifesto olduğunu vurguladı.
Amasya Genelgesi’nde milletin istiklalinin tehlikede olduğunun açıkça belirtildiğini ifade eden Cevger, İstanbul Hükümeti’nin görevini yerine getiremediğinin de genelgede dile getirildiğini söyledi.
Cevger, “Türk milletinin bağımsızlığını kendi azim ve kararlarıyla kurtarabileceğini söylemesi ise Milli Mücadele’nin yöntemini ortaya koymaktadır.” değerlendirmesinde bulundu.
Milli iradeye dayalı yeni devlet anlayışının ilk işareti
Amasya Genelgesi’nin en önemli yönlerinden biri de milli iradeye yaptığı vurgu oldu. “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ifadesi, bağımsızlık mücadelesinin millete dayandırılacağını ortaya koydu.
Bu yönüyle Amasya Genelgesi, daha sonra kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin milli egemenlik anlayışının da ilk işaretlerinden biri kabul ediliyor.
Cevger, Amasya Genelgesi’nin Milli Mücadele’de millet iradesine ilk kez atıfta bulunması nedeniyle, Türkiye Cumhuriyeti’nin de milli iradeyi esas alarak kurulacağını ortaya koyduğunu belirtti.
Bu nedenle genelgenin, Türkiye Cumhuriyeti devletinin kuruluş belgesi ve doğum senedi olarak görülebileceğini ifade etti.
Amasya Genelgesi, 107 yıl sonra da Türk milletinin bağımsızlık iradesini, milli egemenlik anlayışını ve esarete karşı duruşunu simgeleyen en güçlü belgelerden biri olarak önemini koruyor.