\u0130nsan\u0131n en do\u011fal fakat bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan h\u00e2l\u00e2 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u00e7\u00f6z\u00fclememi\u015f davran\u0131\u015flar\u0131ndan biri a\u011flamak.<\/p>\n
Bir yak\u0131n\u0131m\u0131z\u0131 kaybetti\u011fimizde, b\u00fcy\u00fck bir hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda veya kendimizi \u00e7aresiz hissetti\u011fimizde g\u00f6zya\u015f\u0131 d\u00f6kebiliyoruz.<\/p>\n
Ancak g\u00f6zya\u015f\u0131 yaln\u0131zca ac\u0131n\u0131n sonucu de\u011fil.<\/p>\n
\u00c7ok sevindi\u011fimizde, uzun s\u00fcre g\u00f6rmedi\u011fimiz birine kavu\u015ftu\u011fumuzda, etkileyici bir m\u00fczik dinledi\u011fimizde, bir film sahnesinden etkilendi\u011fimizde veya ba\u015fka bir insan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ac\u0131ya tan\u0131k oldu\u011fumuzda da g\u00f6zlerimiz dolabiliyor.<\/p>\n
\u0130nsan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 di\u011fer canl\u0131lardan ay\u0131ran \u00f6nemli \u00f6zelliklerden biri de burada ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n
Bilimsel literat\u00fcrde duygusal nedenlerle g\u00f6zya\u015f\u0131 d\u00f6kmenin insanlarda belirgin ve benzersiz bir davran\u0131\u015f oldu\u011fu<\/strong> kabul ediliyor. Duygusal a\u011flaman\u0131n evrimsel olarak s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131 haber veren ve di\u011fer insanlarda yard\u0131m davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 te\u015fvik eden bir ileti\u015fim bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olabilece\u011fi de\u011ferlendiriliyor.<\/p>\n Kullan\u0131c\u0131n\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 kaynak metin de insanlar\u0131n yaln\u0131zca \u00fcz\u00fcnt\u00fc s\u0131ras\u0131nda de\u011fil, \u00f6fke ve mutluluk gibi farkl\u0131 yo\u011fun duygular s\u0131ras\u0131nda a\u011flayabildi\u011fine dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n G\u00f6zya\u015f\u0131 \u00e7o\u011fu insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi yaln\u0131zca tuzlu sudan olu\u015fmuyor.<\/p>\n G\u00f6z y\u00fczeyini kaplayan g\u00f6zya\u015f\u0131 tabakas\u0131; su, elektrolitler, proteinler, lipitler ve m\u00fcsinlerden olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir biyolojik kar\u0131\u015f\u0131m.<\/strong> Kaynak metinde de bu temel bile\u015fenlere dikkat \u00e7ekiliyor.<\/p>\n Bilimsel incelemelere g\u00f6re g\u00f6zya\u015f\u0131 i\u00e7erisindeki proteinler, lipidler, elektrolitler ve di\u011fer molek\u00fcller g\u00f6z y\u00fczeyinin sa\u011fl\u0131kl\u0131 kalmas\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6revler \u00fcstleniyor. G\u00f6zya\u015f\u0131 yaln\u0131zca g\u00f6z\u00fc nemlendirmiyor; d\u00fczg\u00fcn bir optik y\u00fczey olu\u015fturuyor, yabanc\u0131 maddelerin temizlenmesine yard\u0131mc\u0131 oluyor, enfeksiyonlara kar\u015f\u0131 savunmaya katk\u0131 sa\u011fl\u0131yor ve g\u00f6z y\u00fczeyindeki hasarlar\u0131n iyile\u015fmesini destekliyor.<\/p>\n Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda insan g\u00f6zya\u015f\u0131nda binin \u00fczerinde farkl\u0131 proteinin tespit edilmi\u015f olmas\u0131 da g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n biyokimyasal a\u00e7\u0131dan ne kadar karma\u015f\u0131k oldu\u011funu ortaya koyuyor.<\/p>\n G\u00f6zya\u015f\u0131 denildi\u011finde ayn\u0131 mekanizmadan s\u00f6z ediyor gibi g\u00f6r\u00fcnsek de bilim insanlar\u0131 g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131 i\u015flevine g\u00f6re temel olarak \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131kta de\u011ferlendiriyor.<\/p>\n \u0130nsan a\u011flam\u0131yor olsa bile g\u00f6z s\u00fcrekli g\u00f6zya\u015f\u0131 \u00fcretiyor.<\/p>\n Temel g\u00f6zya\u015f\u0131<\/strong>, g\u00f6z y\u00fczeyinin nemli kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve g\u00f6z\u00fcn kurumas\u0131n\u0131 \u00f6nleyen s\u00fcrekli koruma tabakas\u0131.<\/p>\n Bu sistem g\u00f6rmenin sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u015fekilde devam edebilmesi i\u00e7in g\u00fcn boyunca \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Kaynak metin de temel g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcn kurumas\u0131n\u0131 \u00f6nleyerek s\u00fcrekli nemlilik sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n G\u00f6ze duman, toz veya tahri\u015f edici bir madde geldi\u011finde ise farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n Kornea son derece yo\u011fun sinir a\u011f\u0131na sahip hassas bir yap\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in potansiyel tehlikeyi h\u0131zla alg\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Sinir sistemi g\u00f6zya\u015f\u0131 bezlerine sinyal g\u00f6nderiyor ve g\u00f6z daha fazla s\u0131v\u0131 \u00fcretmeye ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n Ama\u00e7 basit:<\/p>\n Tahri\u015f edici maddeyi g\u00f6zden uzakla\u015ft\u0131rmak.<\/strong><\/p>\n Kaynak metinde de refleks g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n duman, toz ve benzeri d\u0131\u015f etkenlere kar\u015f\u0131 koruyucu bir yan\u0131t oldu\u011fu aktar\u0131l\u0131yor.<\/p>\n En karma\u015f\u0131k olan\u0131 ise duygusal g\u00f6zya\u015f\u0131<\/strong>.<\/p>\n Burada g\u00f6z\u00fc do\u011frudan tahri\u015f eden herhangi bir yabanc\u0131 madde bulunmuyor.<\/p>\n S\u00fcreci beynin duygu ve stres sistemleri ba\u015flat\u0131yor.<\/p>\n \u0130nsan a\u011flamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda otonom sinir sistemi, y\u00fcz kaslar\u0131, solunum, ses, g\u00f6zya\u015f\u0131 bezleri ve duygu i\u015fleme b\u00f6lgeleri birbirleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n Lauren Bylsma, Asmir Gra\u010danin ve Ad Vingerhoets’in insan a\u011flamas\u0131n\u0131n n\u00f6robiyolojisini inceleyen kapsaml\u0131 de\u011ferlendirmesi de duygusal a\u011flaman\u0131n n\u00f6roanatomi, n\u00f6rokimya ve otonom sinir sisteminin ortak \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir davran\u0131\u015f oldu\u011funu ortaya koyuyor.<\/p>\n Kaynak metinde Tilburg \u00dcniversitesi’nden Prof. Ad Vingerhoets’in yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00fczerinden duygusal a\u011flaman\u0131n \u00e7o\u011fu zaman tek bir duygunun de\u011fil, birbirinin \u00fczerine binen farkl\u0131 duygular\u0131n sonucu oldu\u011funa dikkat \u00e7ekiliyor. \u0130nsan ayn\u0131 anda \u00fczg\u00fcn, \u00f6fkeli, \u00e7aresiz ve rahatlam\u0131\u015f hissedebiliyor.<\/p>\n A\u011flaman\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran noktalardan biri de g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n yaln\u0131zca olumsuz duygularla ortaya \u00e7\u0131kmamas\u0131.<\/p>\n Bir anne \u00e7ocu\u011funu y\u0131llar sonra g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde a\u011flayabilir.<\/p>\n Bir sporcu b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6zya\u015flar\u0131na h\u00e2kim olamayabilir.<\/p>\n Bir insan sevdi\u011fi m\u00fczi\u011fi dinlerken veya etkileyici bir manzaraya bakarken g\u00f6zleri dolabilir.<\/p>\n Burada belirleyici unsur \u00e7o\u011fu zaman duygunun \u201ciyi\u201d veya \u201ck\u00f6t\u00fc\u201d olmas\u0131 de\u011fil, yo\u011funlu\u011fu<\/strong>.<\/p>\n Bu nedenle a\u011flamak bazen insan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 duygusal yo\u011funlu\u011fun beden \u00fczerinden d\u0131\u015far\u0131ya \u00e7\u0131kmas\u0131 olarak de\u011ferlendiriliyor.<\/p>\n Kaynak metinde de \u00e7ocuklukta fiziksel ac\u0131n\u0131n daha \u00f6nemli bir a\u011flama tetikleyicisi oldu\u011fu, ilerleyen ya\u015flarda ise empati, ba\u015fkas\u0131n\u0131n ac\u0131s\u0131, m\u00fczik, film ve g\u00fczellik gibi \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k uyaranlar\u0131n g\u00f6zya\u015f\u0131na yol a\u00e7abildi\u011fi belirtiliyor.<\/p>\n A\u011flamaya ili\u015fkin en yayg\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerden biri, insan\u0131n a\u011flad\u0131ktan sonra rahatlad\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n Fakat bilimsel sonu\u00e7lar bu konuda tek y\u00f6nl\u00fc de\u011fil.<\/p>\n Baz\u0131 insanlar a\u011flaman\u0131n ard\u0131ndan ger\u00e7ekten belirgin bir rahatlama ya\u015farken baz\u0131 insanlar kendisini ayn\u0131 veya daha k\u00f6t\u00fc hissedebiliyor.<\/p>\n Fizyolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar a\u011flama s\u0131ras\u0131nda v\u00fccudun olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Bir ara\u015ft\u0131rmada a\u011flayan ki\u015filerde kalp h\u0131z\u0131n\u0131n a\u011flaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda y\u00fckseldi\u011fi, ard\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7erisinde d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bulgular, a\u011flaman\u0131n y\u00fcksek uyar\u0131lma hali ile sonras\u0131ndaki fizyolojik sakinle\u015fme s\u00fcrecinin art arda ya\u015fanabilece\u011fine i\u015faret ediyor.<\/p>\n Ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmada ise a\u011flama \u00f6ncesinde kalp h\u0131z\u0131nda yava\u015flama ve a\u011flama ba\u015flad\u0131ktan sonra ba\u015flang\u0131\u00e7 seviyesine d\u00f6n\u00fc\u015f g\u00f6zlendi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bunun a\u011flaman\u0131n v\u00fccudun biyolojik dengesini yeniden kurmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flayabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini destekledi\u011fini belirtti.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla \u201ca\u011flamak kesin olarak rahatlat\u0131r\u201d demek bilimsel a\u00e7\u0131dan fazla kesin bir de\u011ferlendirme olur.<\/p>\n Daha do\u011fru ifade \u015fu:<\/p>\n A\u011flama, baz\u0131 ko\u015fullarda fizyolojik ve duygusal toparlanman\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olabilir.<\/strong><\/p>\n Kaynak metin de a\u011flama \u00f6ncesindeki stres tepkisinin ard\u0131ndan parasempatik sistemin devreye girebildi\u011fini, ancak rahatlaman\u0131n her durumda ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor.<\/p>\n Bilim insanlar\u0131n\u0131n dikkat \u00e7ekti\u011fi \u00f6nemli noktalardan biri de a\u011flaman\u0131n etkisinin ki\u015finin psikolojik durumuna g\u00f6re de\u011fi\u015febilmesi.<\/p>\n Depresyon ya\u015fayan bireylerle depresyon ya\u015famayan bireylerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda a\u011flama sonras\u0131ndaki otonom sinir sistemi tepkilerinde farkl\u0131l\u0131klar bulundu.<\/p>\n Depresyon ya\u015famayan kat\u0131l\u0131mc\u0131larda a\u011flaman\u0131n sona ermesiyle ili\u015fkili vagal aktivitede art\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken depresyondaki kat\u0131l\u0131mc\u0131larda ayn\u0131 fizyolojik toparlanman\u0131n g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi bildirildi.<\/p>\n Bu bulgular a\u011flaman\u0131n herkeste ayn\u0131 \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fan basit bir \u201cduygusal bo\u015falma d\u00fc\u011fmesi\u201d olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n Ki\u015finin ruhsal durumu, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olay\u0131n niteli\u011fi, sosyal ortam ve \u00e7evresinden ald\u0131\u011f\u0131 tepki sonucu de\u011fi\u015ftirebiliyor.<\/p>\n A\u011flaman\u0131n yaln\u0131zca ki\u015finin kendi i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 da giderek daha fazla kabul g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n \u0130nsan a\u011flarken \u00e7evresindekilerin verdi\u011fi tepki, a\u011flama sonras\u0131nda ne hissedece\u011fini de\u011fi\u015ftirebiliyor.<\/p>\n Kaynak metinde bu durum olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde ifade ediliyor:<\/p>\n \u00c7evredeki insanlar anlay\u0131\u015f g\u00f6sterip destek oldu\u011funda rahatlama artabiliyor; ki\u015fi utand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, k\u00fc\u00e7\u00fcmsendi\u011finde veya tepkiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise duygusal s\u0131k\u0131\u015fma devam edebiliyor.<\/p>\n Bu nedenle g\u00f6zya\u015f\u0131 yaln\u0131zca biyolojik bir salg\u0131 de\u011fil.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda insanlar aras\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ileti\u015fim sistemi.<\/strong><\/p>\n Duygusal g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n evrimsel i\u015flevini ara\u015ft\u0131ran bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde durdu\u011fu teorilerden biri tam olarak bu noktaya dayan\u0131yor.<\/p>\n \u0130nsan a\u011flad\u0131\u011f\u0131nda yaln\u0131zca kendi duygusal durumunu ifade etmiyor; kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015fiye de bir mesaj g\u00f6nderiyor.<\/p>\n Deneysel ara\u015ft\u0131rmalarda bir y\u00fcz\u00fcn \u00fczerinde g\u00f6zya\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fclmesi, insanlar\u0131n o ki\u015finin \u00fczg\u00fcn oldu\u011funu daha h\u0131zl\u0131 anlamas\u0131na ve ki\u015finin sosyal deste\u011fe daha fazla ihtiya\u00e7 duydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmesine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Vingerhoets ve \u00e7al\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 da g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n di\u011fer insanlar\u0131n yard\u0131m etme ve destek olma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkileyebildi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Daha yeni g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ise tablonun laboratuvar deneylerinden daha karma\u015f\u0131k oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u0130nsanlar\u0131n \u00f6zellikle yak\u0131n \u00e7evrelerinden birisini a\u011flarken g\u00f6rd\u00fcklerinde yard\u0131m davran\u0131\u015f\u0131 sergileme ihtimali daha y\u00fcksek.<\/p>\n Bu nedenle duygusal g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131 insan topluluklar\u0131n\u0131n geli\u015fiminde ortaya \u00e7\u0131kan sessiz bir sosyal sinyal<\/strong> olarak de\u011ferlendiren g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bilimsel yakla\u015f\u0131m bulunuyor.<\/p>\n G\u00f6zya\u015f\u0131na ili\u015fkin en dikkat \u00e7ekici ara\u015ft\u0131rmalardan biri \u0130srail’deki Weizmann Bilim Enstit\u00fcs\u00fc ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131ndan geldi.<\/p>\n 2023 y\u0131l\u0131nda PLOS Biology’de yay\u0131mlanan deneysel \u00e7al\u0131\u015fmada, kad\u0131nlardan al\u0131nan duygusal g\u00f6zya\u015f\u0131na maruz kalan erkek kat\u0131l\u0131mc\u0131larda sald\u0131rgan davran\u0131\u015f\u0131n azald\u0131\u011f\u0131 bildirildi.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmada g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n kokusu bilin\u00e7li olarak alg\u0131lanmamas\u0131na ra\u011fmen erkeklerde sald\u0131rgan davran\u0131\u015f\u0131n yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 43,7 azalmas\u0131yla<\/strong> ili\u015fkilendirildi\u011fi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Beyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme sonu\u00e7lar\u0131nda da koku alma ve sald\u0131rganl\u0131kla ba\u011flant\u0131l\u0131 sinir a\u011flar\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler tespit edildi.<\/p>\n Bu \u00e7al\u0131\u015fma olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekici olmakla birlikte tek bir deneysel ara\u015ft\u0131rman\u0131n b\u00fct\u00fcn insanlar ve b\u00fct\u00fcn ko\u015fullar i\u00e7in kesin bir sonu\u00e7 olarak de\u011ferlendirilmemesi gerekiyor.<\/p>\n Yine de bulgu, g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n yaln\u0131zca g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir sosyal i\u015faret olmayabilece\u011fi; kimyasal d\u00fczeyde de ki\u015fileraras\u0131 ileti\u015fimde rol oynayabilece\u011fi ihtimalini g\u00fc\u00e7lendiriyor.<\/p>\n Kaynak metinde de kad\u0131n g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n erkeklerin sald\u0131rgan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 azaltabilece\u011fine ili\u015fkin laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na dikkat \u00e7ekiliyor.<\/p>\n A\u011flaman\u0131n evrimsel anlam\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak isteyen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00f6zellikle bebekler \u00fczerinde duruyor.<\/p>\n \u0130nsan yavrusu di\u011fer bir\u00e7ok canl\u0131ya k\u0131yasla ola\u011fan\u00fcst\u00fc uzun s\u00fcre yeti\u015fkin bak\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 duyuyor.<\/p>\n Yeni do\u011fmu\u015f bir bebek kendi ba\u015f\u0131na yiyecek bulamaz, hareket edemez, tehlikeden ka\u00e7amaz ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kelimelerle anlatamaz.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla a\u011flama onun en g\u00fc\u00e7l\u00fc ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131ndan biri.<\/p>\n Bebe\u011fin a\u011flamas\u0131 yeti\u015fkinlere;<\/p>\n \u201cAc\u0131kt\u0131m.\u201d<\/strong><\/p>\n \u201c\u00dc\u015f\u00fcyorum.\u201d<\/strong><\/p>\n \u201cCan\u0131m ac\u0131yor.\u201d<\/strong><\/p>\n \u201cKorkuyorum.\u201d<\/strong><\/p>\n \u201cBenimle ilgilen.\u201d<\/strong><\/p>\n mesajlar\u0131n\u0131 aktarabiliyor.<\/p>\n Kaynak metinde de bebek a\u011flamas\u0131n\u0131n yeti\u015fkin beyninde bak\u0131m verme davran\u0131\u015f\u0131yla ili\u015fkili sistemleri harekete ge\u00e7irebildi\u011fi ve g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n bebe\u011fin korunmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flayan evrimsel bir i\u015faret olabilece\u011fi aktar\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Duygusal a\u011flaman\u0131n evrimine ili\u015fkin akademik de\u011ferlendirmelerde de a\u011flaman\u0131n s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131 g\u00f6stererek \u00e7evredeki insanlar\u0131n yard\u0131m ve koruma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 te\u015fvik etmi\u015f olabilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n \u0130nsanlar aras\u0131ndaki a\u011flama s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ciddi bi\u00e7imde de\u011fi\u015febiliyor.<\/p>\n Bir insan y\u0131llarca neredeyse hi\u00e7 a\u011flamazken ba\u015fka biri bir film sahnesinde veya bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olay kar\u015f\u0131s\u0131nda kolayl\u0131kla g\u00f6zya\u015f\u0131 d\u00f6kebiliyor.<\/p>\n Bilim insanlar\u0131na g\u00f6re bu fark\u0131 tek bir nedenle a\u00e7\u0131klamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmalarda;<\/p>\n ki\u015filik yap\u0131s\u0131,<\/strong><\/p>\n empati d\u00fczeyi,<\/strong><\/p>\n duygusal hassasiyet,<\/strong><\/p>\n hormonal fakt\u00f6rler,<\/strong><\/p>\n n\u00f6rolojik farkl\u0131l\u0131klar,<\/strong><\/p>\n k\u00fclt\u00fcr,<\/strong><\/p>\n yeti\u015ftirilme bi\u00e7imi<\/strong><\/p>\n gibi \u00e7ok say\u0131da unsur \u00fczerinde duruluyor.<\/p>\n Kaynak metinde de n\u00f6rolojik ve hormonal farkl\u0131l\u0131klarla ki\u015filik \u00f6zelliklerinin a\u011flama e\u011filimini etkileyebilece\u011fi; \u00f6zellikle y\u00fcksek empati d\u00fczeyine sahip ki\u015filerin ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 olaylardan da g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde etkilenebildi\u011fi belirtiliyor.<\/p>\n A\u011flama ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda en \u00e7ok incelenen konulardan biri kad\u0131nlarla erkekler aras\u0131ndaki fark.<\/p>\n Kaynak metinde aktar\u0131lan ara\u015ft\u0131rma ortalamalar\u0131nda erkeklerin ayda 0-1, kad\u0131nlar\u0131n ise 4-5 kez a\u011flad\u0131\u011f\u0131 ifade ediliyor.<\/p>\n Ancak bu rakamlar\u0131 b\u00fct\u00fcn toplumlara uygulanabilecek de\u011fi\u015fmez biyolojik de\u011ferler olarak de\u011ferlendirmemek gerekiyor.<\/p>\n A\u011flama davran\u0131\u015f\u0131ndaki cinsiyet farklar\u0131n\u0131n biyolojik unsurlar kadar sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel normlarla da ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n \u00d6zellikle erkek \u00e7ocuklara k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren verilen \u201ca\u011flama\u201d, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc ol\u201d veya duygular\u0131n\u0131 g\u00f6stermemeye y\u00f6nelik mesajlar davran\u0131\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctebiliyor.<\/p>\n Bununla birlikte ara\u015ft\u0131rmalarda cinsiyet farklar\u0131n\u0131n bir\u00e7ok farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrde g\u00f6r\u00fclmesi, biyolojik ve hormonal unsurlar\u0131n da tabloya katk\u0131da bulunabilece\u011fine i\u015faret ediyor.<\/p>\n Bilim d\u00fcnyas\u0131 bu nedenle konuyu \u201cbiyoloji mi, k\u00fclt\u00fcr m\u00fc?\u201d<\/strong> \u015feklinde iki se\u00e7enekten birine indirgemek yerine her ikisinin etkile\u015fimi \u00fczerinden de\u011ferlendiriyor.<\/p>\n A\u011flama insan hayat\u0131 boyunca ayn\u0131 anlama gelmiyor.<\/p>\n Bebeklikte temel ama\u00e7 yard\u0131m \u00e7a\u011f\u0131rmak.<\/p>\n \u00c7ocuklukta fiziksel ac\u0131, korku ve engellenme \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n Yeti\u015fkinlikte ise kay\u0131p, ili\u015fki sorunlar\u0131, \u00f6zlem, \u00e7aresizlik ve yo\u011fun duygusal deneyimler belirleyici hale geliyor.<\/p>\n Ya\u015f ilerledik\u00e7e empati kaynakl\u0131 a\u011flama<\/strong> da \u00f6nem kazan\u0131yor.<\/p>\n \u0130nsan art\u0131k yaln\u0131zca kendi ba\u015f\u0131na gelen bir olay i\u00e7in de\u011fil;<\/p>\n ba\u015fkas\u0131n\u0131n ac\u0131s\u0131,<\/p>\n bir sava\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc,<\/p>\n bir \u00e7ocu\u011fun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fck,<\/p>\n bir film karakterinin kayb\u0131<\/p>\n veya hi\u00e7 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 bir insan\u0131n hik\u00e2yesi kar\u015f\u0131s\u0131nda da a\u011flayabiliyor.<\/p>\n Bu durum insan beynindeki sosyal ve duygusal sistemlerin ne kadar i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Bilimsel a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u011flamay\u0131 \u201czay\u0131fl\u0131k\u201d olarak tan\u0131mlaman\u0131n biyolojik bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunmuyor.<\/p>\n A\u011flama son derece karma\u015f\u0131k bir n\u00f6rolojik, fizyolojik ve sosyal davran\u0131\u015f.<\/p>\n \u0130nsan beyninin duygu sistemlerinden otonom sinir sistemine, g\u00f6zya\u015f\u0131 bezlerinden solunum ve y\u00fcz kaslar\u0131na kadar geni\u015f bir mekanizma ayn\u0131 anda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n Daha \u00f6nemlisi g\u00f6zya\u015f\u0131, insan\u0131n \u00e7evresindeki insanlarla ili\u015fki kurmas\u0131n\u0131n da yollar\u0131ndan biri.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmalar g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n \u00fcz\u00fcnt\u00fcn\u00fcn alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rabildi\u011fini ve \u00e7evredeki insanlar\u0131n destek verme e\u011filimini etkileyebildi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla a\u011flama basit\u00e7e \u201cduygulara yenilmek\u201d olarak de\u011fil, insan\u0131n milyonlarca y\u0131ll\u0131k sosyal geli\u015fimi i\u00e7erisinde \u015fekillenmi\u015f karma\u015f\u0131k bir ileti\u015fim davran\u0131\u015f\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn ara\u015ft\u0131rmalara ra\u011fmen bilim insanlar\u0131n\u0131n hen\u00fcz tam anlam\u0131yla cevaplayamad\u0131\u011f\u0131 temel bir soru bulunuyor:<\/p>\n Yo\u011fun duygular neden \u00f6zellikle g\u00f6zya\u015f\u0131 \u00fcretimine ba\u011fland\u0131?<\/strong><\/p>\n \u0130nsan\u0131n \u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc y\u00fcz ifadesiyle, sesiyle veya davran\u0131\u015flar\u0131yla g\u00f6stermesi teorik olarak yeterli olabilirdi.<\/p>\n Peki evrim neden ayr\u0131ca g\u00f6zlerden s\u0131v\u0131 akmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir sistem geli\u015ftirdi?<\/p>\n En g\u00fc\u00e7l\u00fc a\u00e7\u0131klamalardan biri bunun sosyal g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc.<\/p>\n G\u00f6zya\u015f\u0131 ki\u015finin y\u00fcz\u00fcnde son derece belirgin bir i\u015faret olu\u015fturuyor.<\/p>\n \u00dcstelik bu i\u015faret konu\u015fmaya ihtiya\u00e7 duymuyor.<\/p>\n Bir insan hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemeden a\u011flad\u0131\u011f\u0131nda kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015fi \u00e7o\u011fu zaman bir sorun oldu\u011funu hemen anlayabiliyor.<\/p>\n Bu nedenle g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n insan topluluklar\u0131nda yard\u0131m\u0131, yak\u0131nla\u015fmay\u0131 ve i\u015fbirli\u011fini art\u0131ran g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sosyal ileti\u015fim arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n Ancak a\u011flaman\u0131n n\u00f6robiyolojisini inceleyen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar da bu davran\u0131\u015f\u0131n temel mekanizmalar\u0131n\u0131n ve i\u015flevlerinin h\u00e2l\u00e2 tam anlam\u0131yla a\u00e7\u0131klanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor.<\/p>\n Tilburg \u00dcniversitesi’nden Prof. Ad Vingerhoets’in yakla\u015f\u0131m\u0131, a\u011flaman\u0131n anlam\u0131n\u0131 belki de en yal\u0131n bi\u00e7imde a\u00e7\u0131kl\u0131yor.<\/p>\n Kaynak metinde Vingerhoets’in g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131 adeta \u201cduygunun sonuna konulan \u00fcnlem i\u015fareti\u201d<\/strong> gibi de\u011ferlendirdi\u011fi aktar\u0131l\u0131yor.<\/p>\n \u00c7\u00fcnk\u00fc bazen insan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u015feyi anlatmaya kelimeler yetmiyor.<\/p>\n Ac\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011funda da,<\/p>\n sevin\u00e7 insan\u0131n i\u00e7ine s\u0131\u011fmad\u0131\u011f\u0131nda da,<\/p>\n \u00f6zlem y\u0131llar sonra sona erdi\u011finde de,<\/p>\n ba\u015fka bir insan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 bizi derinden etkiledi\u011finde de<\/p>\n g\u00f6zya\u015f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabiliyor.<\/p>\n Bilim bug\u00fcn g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n kimyas\u0131n\u0131, sinir sistemindeki yollar\u0131n\u0131 ve insan davran\u0131\u015f\u0131 \u00fczerindeki etkilerini giderek daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor.<\/p>\n Ancak ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 ayn\u0131 zamanda \u00e7ok insani:<\/p>\n G\u00f6zya\u015f\u0131 yaln\u0131zca g\u00f6zden \u00e7\u0131kan bir s\u0131v\u0131 de\u011fil; bedenin, beynin ve sosyal hayat\u0131n ayn\u0131 anda konu\u015ftu\u011fu son derece g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ileti\u015fim bi\u00e7imi.<\/strong><\/p>\n Bazen insan s\u00f6yleyemedi\u011fini g\u00f6zya\u015f\u0131yla anlat\u0131yor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u0130nsan yaln\u0131zca \u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde a\u011flam\u0131yor; \u00f6fke, \u00e7aresizlik, korku, b\u00fcy\u00fck mutluluk, \u00f6zlem, empati hatta bir m\u00fczik veya manzara bile g\u00f6zya\u015flar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irebiliyor. Bilim insanlar\u0131n\u0131n y\u0131llard\u0131r ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 duygusal a\u011flama, g\u00f6z\u00fcn basit bir s\u0131v\u0131 salg\u0131lamas\u0131ndan \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir sistem olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmalar g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n beynin duygu, stres ve sosyal ileti\u015fim mekanizmalar\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu; a\u011flaman\u0131n kimi zaman v\u00fccudun yeniden sakinle\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 olurken ayn\u0131 zamanda \u00e7evredeki insanlara g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u201cyard\u0131m ve yak\u0131nl\u0131k\u201d mesaj\u0131 verebildi\u011fini g\u00f6steriyor. Peki insanlar neden a\u011fl\u0131yor, neden baz\u0131lar\u0131 daha kolay g\u00f6zya\u015f\u0131 d\u00f6k\u00fcyor ve a\u011flamak ger\u00e7ekten insan\u0131 rahatlat\u0131yor mu?<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":46650,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[4448,15117,15118],"class_list":["post-46648","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-saglik","tag-bilim","tag-gozyasi","tag-psikoloj"],"yoast_head":"\nG\u00f6zya\u015f\u0131 asl\u0131nda sand\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k<\/h2>\n
Asl\u0131nda \u00fc\u00e7 farkl\u0131 g\u00f6zya\u015f\u0131 var<\/h2>\n
Temel g\u00f6zya\u015f\u0131: G\u00f6z\u00fcn s\u00fcrekli \u00e7al\u0131\u015fan koruma sistemi<\/h3>\n
Refleks g\u00f6zya\u015f\u0131: V\u00fccudun savunma mekanizmas\u0131<\/h3>\n
Duygusal g\u00f6zya\u015f\u0131: Bilimin h\u00e2l\u00e2 ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 alan<\/h3>\n
\u0130nsan yaln\u0131zca \u00fcz\u00fcnt\u00fcden a\u011flam\u0131yor<\/h2>\n
Peki a\u011flamak ger\u00e7ekten rahatlat\u0131yor mu?<\/h2>\n
Depresyonda ayn\u0131 mekanizma farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fabilir<\/h2>\n
A\u011flad\u0131ktan sonra neden birinin sar\u0131lmas\u0131 iyi geliyor?<\/h2>\n
G\u00f6zya\u015f\u0131 sessiz bir \u201cyard\u0131ma ihtiyac\u0131m var\u201d mesaj\u0131 olabilir<\/h2>\n
G\u00f6zya\u015f\u0131 sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131 bile etkileyebilir mi?<\/h2>\n
Bebeklerin a\u011flamas\u0131 neden bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sinyal?<\/h2>\n
Neden baz\u0131 insanlar \u00e7ok kolay a\u011fl\u0131yor?<\/h2>\n
Kad\u0131nlar neden daha s\u0131k a\u011fl\u0131yor?<\/h2>\n
Ya\u015f ilerledik\u00e7e g\u00f6zya\u015f\u0131n\u0131n nedeni de de\u011fi\u015fiyor<\/h2>\n
A\u011flamak zay\u0131fl\u0131k m\u0131?<\/h2>\n
Bilimin h\u00e2l\u00e2 cevap arad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck soru: Neden g\u00f6zya\u015f\u0131?<\/h2>\n
G\u00f6zya\u015f\u0131, duygunun \u00fcnlem i\u015fareti<\/h2>\n