T\u00fcrkiye yine yapay bir g\u00fcndemle me\u015fgul edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Son g\u00fcnlerde \u201cyapay et serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131\u201d, \u201cT\u00fcrkiye\u2019de art\u0131k laboratuvar eti sat\u0131lacak\u201d gibi ba\u015fl\u0131klarla dola\u015f\u0131ma sokulan haberler de bunun son \u00f6rneklerinden biri oldu.<\/p>\n
\u00dclkemizde yakla\u015f\u0131k iki bin sayfal\u0131k bir T\u00fcrk G\u0131da Kodeksi var. Bu t\u00fcr iddialar ortaya at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nce oraya bakmak gerekir. Konuyla ilgili olarak Tar\u0131m ve Orman Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n net a\u00e7\u0131klamas\u0131 ortadad\u0131r: \u201cT\u00fcrk G\u0131da Kodeksi Yeni G\u0131dalar Y\u00f6netmeli\u011fi\u201d ile ilgili ortaya at\u0131lan \u201cyapay ete izin verildi\u201d iddialar\u0131 tamamen as\u0131ls\u0131zd\u0131r. Y\u00f6netmelik, yeni g\u0131da ba\u015fvurular\u0131n\u0131 d\u00fczenlemektedir; ancak h\u00fccre ve doku k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle \u00fcretilen \u201cyapay et\u201d \u00fcr\u00fcnlerine y\u00f6nelik herhangi bir izin veya serbestlik getirmemektedir. T\u00fcrkiye\u2019de yapay et \u00fcretimi ve t\u00fcketimine y\u00f6nelik yasa\u011f\u0131n devam etti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edilmektedir.<\/p>\n
Devletin ilgili makamlar\u0131 bu konuda tavr\u0131n\u0131 net \u015fekilde ortaya koymu\u015fken, baz\u0131 marjinal kesimler \u0131srarla yapay g\u00fcndem \u00fcretmektedir. Peki neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u00f6yl\u00fcy\u00fc, \u00e7ift\u00e7iyi ve \u00fcreticiyi koruyan politikalar \u00fczerinden siyasi puan kazanmak istemektedirler. Burada bilim de\u011fil, siyaset \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u015eimdi temel soru \u015fudur: Biz neye g\u00fcvenece\u011fiz? Devletin resm\u00ee a\u00e7\u0131klamalar\u0131na m\u0131, yoksa sosyal medyada ba\u011f\u0131r\u0131p \u00e7a\u011f\u0131ran birka\u00e7 ki\u015finin yorumlar\u0131na m\u0131?<\/p>\n
Bug\u00fcn bilgi \u00e7a\u011f\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6yleniyor; fakat ayn\u0131 zamanda b\u00fcy\u00fck bir bilgi kirlili\u011fi \u00e7a\u011f\u0131nda ya\u015f\u0131yoruz. \u00d6zellikle tar\u0131m, g\u0131da ve sa\u011fl\u0131k gibi alanlarda insanlar \u00e7o\u011fu zaman konunun teknik taraf\u0131n\u0131 bilmeden konu\u015fuyor. Daha vahimi, meseleye ilm\u00ee ve teknolojik a\u00e7\u0131dan de\u011fil, tamamen siyasi g\u00f6zl\u00fcklerle bak\u0131yorlar. Dertleri ne \u00e7ift\u00e7idir ne \u00fcretimdir ne de insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. As\u0131l ama\u00e7lar\u0131 g\u00fcndem olu\u015fturmak, korku \u00fcretmek ve toplumda g\u00fcvensizlik meydana getirmektir.<\/p>\n
Daha \u00f6nce GDO meselesinde de benzer bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fand\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de GDO\u2019lu tohumlar\u0131n ekimi yasak oldu\u011fu h\u00e2lde, sanki b\u00fct\u00fcn marketler GDO istilas\u0131na u\u011fram\u0131\u015f gibi bir alg\u0131 olu\u015fturuldu. \u0130nsanlar bilimsel veriler yerine sloganlarla konu\u015ftu. \u015eimdi ayn\u0131 y\u00f6ntem yapay et \u00fczerinden uygulan\u0131yor. \u201cYapay et geliyor\u201d, \u201cinsanl\u0131\u011fa zorla laboratuvar eti yedirilecek\u201d gibi sansasyonel s\u00f6ylemlerle mesele b\u00fcy\u00fct\u00fcl\u00fcyor. Oysa T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortada hukuki bir de\u011fi\u015fiklik yoktur.<\/p>\n
\u201cYapay et\u201d veya teknik ad\u0131yla \u201ck\u00fclt\u00fcr eti\u201d, bir hayvan\u0131 kesmeden, ondan al\u0131nan k\u00fc\u00e7\u00fck bir doku \u00f6rne\u011findeki k\u00f6k h\u00fccrelerin laboratuvar ortam\u0131nda besleyici bir sol\u00fcsyon i\u00e7inde \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131yla \u00fcretilen et t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
Canl\u0131 hayvandan al\u0131nan kas h\u00fccreleri, \u00f6zel besi ortamlar\u0131nda \u00e7o\u011falt\u0131l\u0131r ve et dokusu olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Burada \u201ccanl\u0131 hayvan\u201d ifadesinin alt\u0131n\u0131 \u00f6zellikle \u00e7izmek istiyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu ifade, haram-helal meselesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir. Yani klasik anlamda bir hayvan kesimi yap\u0131lmadan et \u00fcretimi hedeflenmektedir. D\u00fcnyada buna \u201ccultured meat\u201d, \u201clab-grown meat\u201d veya \u201ccell-based meat\u201d denilmektedir.<\/p>\n
2026 itibar\u0131yla yapay et h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 bir aland\u0131r. Singapur, 2020\u2019de Eat Just\u2019in tavuk \u00fcr\u00fcnlerine ilk onaylar\u0131 verdi. Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde 2023\u2019te Upside Foods ve Good Meat gibi \u015firketlerin tavuk \u00fcr\u00fcnleri restoranlarda s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak sunuldu; ancak market raflar\u0131nda yayg\u0131n bir \u00fcr\u00fcn h\u00e2line gelmedi. \u0130srail\u2019de Aleph Farms\u2019\u0131n s\u0131\u011f\u0131r eti \u00fcr\u00fcn\u00fc onay ald\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k bir\u00e7ok \u00fclkede yasaklar ve k\u0131s\u0131tlamalar da artmaktad\u0131r. \u0130talya ve Macaristan gibi \u00fclkeler \u00fcretim ve sat\u0131\u015f\u0131 yasaklad\u0131. Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin Florida ve Alabama gibi baz\u0131 eyaletlerinde de yasaklar getirildi. Avrupa\u2019da da konuya y\u00f6nelik g\u00fc\u00e7l\u00fc bir muhalefet bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131 \u00fcretim \u00f6l\u00e7e\u011fi h\u00e2l\u00e2 pilot a\u015famadad\u0131r. Ticari ba\u015far\u0131dan ve yayg\u0131n t\u00fcketimden olduk\u00e7a uzakt\u0131r.<\/p>\n
Bu teknoloji \u00f6zellikle son y\u0131llarda \u00e7evre, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, su kullan\u0131m\u0131 ve hayvanc\u0131l\u0131k maliyetleri gibi gerek\u00e7elerle g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Yapay eti savunanlar, gelecekte artan d\u00fcnya n\u00fcfusunun protein ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in alternatif \u00fcretim modellerine ihtiya\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Ayr\u0131ca b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n metan gaz\u0131 \u00fcretimi ve y\u00fcksek yem t\u00fcketimi nedeniyle \u00e7evresel bask\u0131 olu\u015fturdu\u011funu ileri s\u00fcrmektedirler.<\/p>\n
Fakat i\u015fin ba\u015fka boyutlar\u0131 da vard\u0131r.<\/p>\n
Birincisi, yapay et teknolojisi hen\u00fcz d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda ticari olarak yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f de\u011fildir. Singapur ve Amerika Birle\u015fik Devletleri gibi baz\u0131 \u00fclkelerde s\u0131n\u0131rl\u0131 izinler verilmi\u015f olsa da d\u00fcnya genelinde yayg\u0131n bir \u00fcretim ve t\u00fcketim a\u011f\u0131 olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bunun en \u00f6nemli sebeplerinden biri maliyettir. Teknoloji h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok pahal\u0131d\u0131r. Laboratuvar ortam\u0131nda et \u00fcretmenin maliyeti olduk\u00e7a y\u00fcksektir. Seri \u00fcretim kapasitesi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden yapay et, bug\u00fcn i\u00e7in klasik hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n yerini alabilecek durumda de\u011fildir.<\/p>\n
\u0130kincisi, sa\u011fl\u0131k ve etik tart\u0131\u015fmalar\u0131 devam etmektedir. Yapay etin uzun vadeli etkileri konusunda hen\u00fcz kesinle\u015fmi\u015f bilimsel bir ortak kanaat olu\u015fmu\u015f de\u011fildir. \u0130nsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan nas\u0131l sonu\u00e7lar do\u011furaca\u011f\u0131, \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerinde hangi kimyasallar\u0131n kullan\u0131laca\u011f\u0131 ve biyolojik g\u00fcvenlik meseleleri h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kontroll\u00fc ortamda \u00fcretildi\u011fi i\u00e7in baz\u0131 bakteri risklerinin azalabilece\u011fi ifade edilmektedir. Ancak uzun vadeli t\u00fcketimde kanserojenlik, alerji, besin emilimi gibi konular yeterince ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. Kullan\u0131lan b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rleri, genetik modifikasyonlar ve besi ortamlar\u0131ndaki kimyasallar h\u00e2l\u00e2 \u00f6nemli soru i\u015faretleri olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve en \u00f6nemli boyutlardan biri de din\u00ee boyuttur.<\/p>\n
\u201cYapay et helal midir, de\u011fil midir?\u201d sorusu bug\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yo\u011fun \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu mesele sadece bir \u201cet\u201d meselesi de\u011fildir. H\u00fccrenin nereden al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, \u00fcretim s\u00fcrecinde kullan\u0131lan maddeler, besi ortam\u0131 ve s\u00fcrecin tamam\u0131 f\u0131kh\u00ee de\u011ferlendirmeye tabidir.<\/p>\n
E\u011fer ba\u015flang\u0131\u00e7ta al\u0131nan h\u00fccre, \u0130slam\u00ee usullere uygun \u015fekilde kesilmi\u015f bir hayvandan elde edilmemi\u015fse veya s\u00fcre\u00e7te haram maddeler kullan\u0131lm\u0131\u015fsa ciddi din\u00ee problemler ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n
Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, resm\u00ee ve ba\u011flay\u0131c\u0131 bir fetva ile \u201cyapay et helaldir\u201d veya \u201ccaizdir\u201d \u015feklinde bir h\u00fck\u00fcm vermemi\u015ftir. Aksine, ortaya at\u0131lan \u201cDiyanet yapay ete fetva verdi\u201d iddialar\u0131n\u0131 resm\u00ee olarak yalanlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Eyl\u00fcl 2021\u2019de Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Din \u0130\u015fleri Y\u00fcksek Kurulu, sosyal medyada dola\u015fan \u201cyapay ete cevaz verildi\u201d iddialar\u0131n\u0131 tamamen as\u0131ls\u0131z ilan etti. Kurul, yapay etin helal oldu\u011funa dair hi\u00e7bir fetvas\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n
Haziran 2022\u2019de ise Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131k M\u00fc\u015faviri Dr. Muhlis Akar, yapay eti \u00fc\u00e7 sebepten problemli bulduklar\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n
Birincisi, meyte yani le\u015f h\u00fckm\u00fc meselesidir. Canl\u0131 hayvandan biyopsi yoluyla al\u0131nan h\u00fccre par\u00e7as\u0131, f\u0131k\u0131h a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201cmeyte\u201d say\u0131labilir ve haram h\u00fckm\u00fcnde de\u011ferlendirilebilir. \u015e\u00f6yle bir \u00f6rnek vermek gerekirse: Bir hayvan\u0131n baca\u011f\u0131 veya herhangi bir uzvu koparsa, o hayvan helal olsa bile kopan par\u00e7as\u0131 yenilmez; le\u015f h\u00fckm\u00fcndedir. Bir koyunun \u00f6n baca\u011f\u0131 koparsa M\u00fcsl\u00fcmanlar o kopan baca\u011f\u0131 yiyemez. \u00c7\u00fcnk\u00fc o par\u00e7a le\u015f h\u00fckm\u00fcndedir ve haramd\u0131r.<\/p>\n
\u0130kincisi, besi yeri ve \u00fcretim s\u00fcrecidir. Kullan\u0131lan besi ortamlar\u0131, serumlar ve benzeri maddeler f\u0131trata ayk\u0131r\u0131 veya \u015f\u00fcpheli i\u00e7erikler bar\u0131nd\u0131rabilir. \u0130leride teknoloji ba\u015fka bir a\u015famaya ge\u00e7ip, \u0130slam\u00ee usullere g\u00f6re kesilmi\u015f hayvandan al\u0131nan doku ile et \u00fcretilebilir h\u00e2le gelse bile mesele burada bitmez. H\u00fccrenin kayna\u011f\u0131 helal olsa dahi besi ortam\u0131 helal de\u011filse, ortaya \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcn yine helal kabul edilemez. E\u011fer hem h\u00fccrenin kayna\u011f\u0131 hem de besi ortam\u0131 helal h\u00e2le getirilirse, o zaman farkl\u0131 bir f\u0131kh\u00ee de\u011ferlendirme yap\u0131labilir. Ancak bug\u00fcn bu \u015fartlar\u0131n sa\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise \u201ctayyib\u201d yani temiz, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve f\u0131trata uygun olma \u015fart\u0131d\u0131r. Bir g\u0131dan\u0131n yaln\u0131zca helal olmas\u0131 yetmez; ayn\u0131 zamanda tayyib olmas\u0131 da gerekir. Yapay etin bu kriterleri \u015fimdilik kar\u015f\u0131lay\u0131p kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 ciddi bir tart\u0131\u015fma konusudur.<\/p>\n
Bu nedenle \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki bir\u00e7ok ilm\u00ee kurul meseleye ihtiyatla yakla\u015fmaktad\u0131r. Hen\u00fcz \u00fczerinde tam anlam\u0131yla ittifak edilmi\u015f bir h\u00fck\u00fcm yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla \u201ckesin helaldir\u201d veya \u201ckesin haramd\u0131r\u201d gibi sloganvari yakla\u015f\u0131mlar do\u011fru de\u011fildir. Konunun hem biyoteknolojik hem de f\u0131kh\u00ee y\u00f6n\u00fcn\u00fcn derinlemesine incelenmesi gerekir.<\/p>\n
Burada as\u0131l dikkat \u00e7ekici olan \u015fey, meselenin ilm\u00ee zeminden kopar\u0131larak tamamen propaganda arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesidir. T\u00fcrkiye\u2019de baz\u0131 ki\u015filer, yapay et konusunu sanki yar\u0131n b\u00fct\u00fcn sofralar\u0131m\u0131za zorla laboratuvar \u00fcr\u00fcn\u00fc konulacakm\u0131\u015f gibi sunuyor. \u0130nsanlar\u0131 korkutuyorlar. Devletin a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden geliyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc ama\u00e7lar\u0131 hakikati konu\u015fmak de\u011fil, s\u00fcrekli bir kriz atmosferi olu\u015fturmakt\u0131r.<\/p>\n
Bug\u00fcn sosyal medyada en \u00e7ok ba\u011f\u0131ran ki\u015fi, en bilgili ki\u015fi san\u0131l\u0131yor. Oysa \u00e7o\u011fu zaman tam tersi do\u011frudur. Konuya en uzak ki\u015filer en sert c\u00fcmleleri kuruyor. Bilimsel literat\u00fcr\u00fc okumayanlar, biyoteknolojinin ne oldu\u011funu bilmeyenler, tar\u0131m ekonomisini anlamayanlar ahk\u00e2m kesiyor. Tar\u0131m \u00fczerinden ideolojik kavga y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlar.<\/p>\n
Oysa tar\u0131m slogan kald\u0131rmaz. Tar\u0131m ciddi bir aland\u0131r. G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ciddi bir meseledir. \u0130nsan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sosyal medya hamasetiyle korunmaz. Bilgiyle, ara\u015ft\u0131rmayla ve bilimsel disiplinle korunur.<\/p>\n
Bug\u00fcn en b\u00fcy\u00fck problemlerimizden biri, hakikatin yerini g\u00fcr\u00fclt\u00fcn\u00fcn almas\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar ara\u015ft\u0131rm\u0131yor; slogan t\u00fcketiyor. Okumuyor; ba\u011f\u0131r\u0131yor. Bilmeden konu\u015fuyor. Sonra da toplum korku ve g\u00fcvensizlik i\u00e7inde b\u0131rak\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Yapay et meselesi de \u015fu an i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u201cyapay g\u00fcndem\u201d h\u00e2line d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f durumdad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de yasak olan bir konuda, sanki devlet gizlice kap\u0131lar\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f gibi bir hava olu\u015fturuluyor. Oysa ortada resm\u00ee a\u00e7\u0131klamalar var. Devletin ilgili kurumlar\u0131 a\u00e7\u0131k \u015fekilde konu\u015fuyor.<\/p>\n
Bize d\u00fc\u015fen \u015fey, bilgiyle hareket etmektir. Ne k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne teknoloji hayranl\u0131\u011f\u0131na kap\u0131lmak ne de her yeni geli\u015fmeyi k\u0131yamet senaryosuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek do\u011frudur. Hakikat, sloganlar\u0131n de\u011fil; ilmin, ahlak\u0131n ve ciddiyetin oldu\u011fu yerde bulunur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bilimsel Ger\u00e7ekler Ortada: Yapay Et Hen\u00fcz Ne Helal Ne de Ekonomik T\u00fcrkiye yine yapay bir g\u00fcndemle me\u015fgul edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Son g\u00fcnlerde \u201cyapay et serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131\u201d, \u201cT\u00fcrkiye\u2019de art\u0131k laboratuvar eti sat\u0131lacak\u201d gibi ba\u015fl\u0131klarla dola\u015f\u0131ma sokulan haberler de bunun son \u00f6rneklerinden biri oldu. \u00dclkemizde yakla\u015f\u0131k iki bin sayfal\u0131k bir T\u00fcrk G\u0131da Kodeksi var. Bu t\u00fcr iddialar ortaya […]<\/p>\n","protected":false},"author":11,"featured_media":23035,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[22],"tags":[988,10370,10369,6409,10368],"class_list":["post-29764","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kose-yazilari","tag-gidaguvenligi","tag-helalgida","tag-kultureti","tag-tarimpolitikalari","tag-yapayet"],"yoast_head":"\n