\u0130stanbul Medeniyet \u00dcniversitesi Sosyoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. Mahmut Hakk\u0131 Ak\u0131n, reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n tarihsel geli\u015fimini, dijitalle\u015fmeyle ge\u00e7irdi\u011fi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerle ili\u015fkisini de\u011ferlendirdi:<\/p>\n
Reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n tarihi antik medeniyetlerdeki duvar ilanlar\u0131na, sokaklarda ve pazarlarda tellallara kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclse de matbaan\u0131n icad\u0131 reklamc\u0131l\u0131k tarihi i\u00e7in bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olarak kabul edilmi\u015ftir. Bug\u00fcn bilindi\u011fi anlamda reklamc\u0131l\u0131k daha \u00e7ok sanayi \u00fcretimi ve kitleselle\u015fme dolay\u0131s\u0131yla geli\u015fmi\u015ftir. Reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n temel mant\u0131\u011f\u0131 \u00fcretilen bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn pazarlanmas\u0131 \u00fczerine kuruludur. Bu nedenle de pazarlama ve sat\u0131\u015f odakl\u0131 bir i\u015f olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda bir ileti\u015fim s\u00fcreci olma \u00f6zelli\u011fi de ta\u015f\u0131r ve ileti\u015fimin temelini te\u015fkil eden kaynak, mesaj, kanal, al\u0131c\u0131 ve geri bildirim gibi unsurlara ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Bu ileti\u015fimin esas amac\u0131, sat\u0131lan \u00fcr\u00fcn her ne ise onu sat\u0131n alma y\u00f6n\u00fcnde bir davran\u0131\u015f\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesini sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n
Reklamc\u0131l\u0131k, kapitalist ekonomik sistemin vazge\u00e7ilmez ileti\u015fim mekanizmalar\u0131ndan biridir. \u00d6yle ki \u00fcreticiler sadece \u00fcrettikleri \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6zellikleri \u00fczerinde de\u011fil ayn\u0131 zamanda onun al\u0131c\u0131lara nas\u0131l ve hangi yollarla sunulaca\u011f\u0131 \u00fczerine de mesai harcamak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Hatta bazen \u00fcr\u00fcn\u00fcn nas\u0131l sunuldu\u011fu \u00fcr\u00fcn\u00fcn kendisinden bile daha \u00f6nemli hale gelmi\u015ftir. \u0130lk olarak gazete ve radyo, daha sonra televizyon ve \u015fimdi ise dijitalle\u015fme ile birlikte reklamc\u0131l\u0131k ba\u015fka bir boyuta ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn sosyal medya platformlar\u0131nda y\u00fcksek takip\u00e7i say\u0131s\u0131na sahip olan birisi, bir\u00e7ok firma i\u00e7in cazip bir reklam arac\u0131s\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Truman Show filminde g\u00fcndelik hayat\u0131n i\u00e7inde en s\u0131radan ileti\u015fim anlar\u0131nda bile reklamlara yap\u0131lan vurgular, bug\u00fcn sosyal medya \u00fczerinden benzer bir anlay\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Hatta eskiden bir futbol tak\u0131m\u0131 formas\u0131n\u0131n sadece \u00f6n y\u00fcz\u00fcnde g\u00f6r\u00fclen reklamlar, art\u0131k ayr\u0131 \u015firketlere ait olarak forman\u0131n s\u0131rt\u0131nda numaralar\u0131n \u00fcst\u00fcnde ve alt\u0131nda, sa\u011f ve sol kollarda ve \u015fortlarda bile yer almaktad\u0131r. Reklam, bug\u00fcn d\u00fcnyadaki ekonomik sistemin vazge\u00e7ilmez bir unsuru olmaya devam etmektedir.<\/p>\n
Reklam bir ileti\u015fim s\u00fcreci oldu\u011fu i\u00e7in ve her ileti\u015fim de sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel bir ger\u00e7eklik ba\u011flam\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi i\u00e7in reklamc\u0131lar sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131 dikkate al\u0131rlar. K\u00fcresel \u00e7apta \u00fcretim yapan firmalar\u0131n, farkl\u0131 \u00fclkelerde ve farkl\u0131 d\u00f6nemlerde k\u00fclt\u00fcrel temalara ba\u015fvurarak \u00fcr\u00fcn satmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 bilinir. Bu tercih, bir \u015fekilde \u00fcr\u00fcn sat\u0131lacak insanlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7ekli\u011fi ile bir ba\u011f ve yak\u0131nl\u0131k kurmak ve onlara ula\u015fmakla ilgilidir. Bayramlar, kutsal g\u00fcnler, toplum taraf\u0131ndan de\u011fer atfedilen semboller ve isimler farkl\u0131 hikayele\u015ftirmelerle reklamlar\u0131n ara\u00e7lar\u0131 haline getirilebilir. Kurgular, hikayeler ve ara\u00e7lar de\u011fi\u015fse de esas olan hedef de\u011fi\u015fmez. \u00d6nemli olan t\u00fcketiciyi uyarmak ve t\u00fcketmesini sa\u011flamakt\u0131r.<\/p>\n
Anneler G\u00fcn\u00fc, Sevgililer G\u00fcn\u00fc gibi modernle\u015fmeyle bir\u00e7ok toplumun hayat\u0131na dahil olan ya da edilen \u00f6zel g\u00fcnler yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda da bu g\u00fcnler i\u00e7in haz\u0131rlanan reklamlar dikkati \u00e7ekmeye ba\u015flar. T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6teden beri Anneler G\u00fcn\u00fc’nde beyaz e\u015fya ve mutfak aletleri \u00fcreticilerinin reklamlar\u0131nda bir art\u0131\u015f g\u00f6zlemlenir. Bu temsilin en \u00f6nemli sebeplerinden biri, toplumun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu i\u00e7in annelik ile mutfak aras\u0131ndaki yak\u0131n ili\u015fki olmu\u015ftur. En az\u0131ndan toplumun \u00f6nemli bir kesiminin haf\u0131zas\u0131nda mutfakta bir annenin ciddi bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r, beyaz e\u015fya ya da mutfak aletleri \u00fcreten firmalar i\u00e7in reklam yapan ajanslar da bu sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklik ba\u011flam\u0131n\u0131 dikkate alarak reklam kurgular\u0131 yapm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Yak\u0131n zamanda evcil hayvan\u0131n\u0131n bak\u0131m\u0131 i\u00e7in elektrikli bir temizlik aleti alan ve reklam\u0131n kurgusu gere\u011fi kendisini evde besledi\u011fi k\u00f6pe\u011finin annesi olarak tan\u0131tan bir kad\u0131n kurgusuyla haz\u0131rlanan reklam\u0131n ciddi tepkiyle kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131na \u015fahit olduk. Reklam\u0131 veren firma, reklam\u0131 televizyonlardan ve di\u011fer dijital mecralardan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu reklam\u0131n temsili a\u00e7\u0131s\u0131ndan birka\u00e7 husus \u00f6zellikle dile getirilmi\u015fti. T\u00fcrkiye\u2019de evcil hayvanlar\u0131na “o\u011flum” ve “k\u0131z\u0131m” \u015feklinde hitap eden insanlar olsa da annelik ya da babal\u0131k gibi kavramlar\u0131n tarihsel, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklik ba\u011flam\u0131 ba\u015fka bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Di\u011fer taraftan T\u00fcrkiye\u2019de demografik tart\u0131\u015fmalar ciddi bir \u015fekilde yo\u011funla\u015fmakta ve \u00e7ocuk sahibi olmak yerine evcil hayvan sahibi olmak yeni ve hatta aile kurumuna kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r gibi g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Elbette b\u00f6yle bir kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n her olay i\u00e7in ge\u00e7erli olmasa da bu olay \u00f6zelinde anneli\u011fe y\u00fcklenen anlam ve bu anlam\u0131n temsili noktas\u0131nda bir ileti\u015fim kazas\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019de annelik yan\u0131nda ailenin temsiliyeti konusunda da bazen sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklik d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve reklamlar\u0131n tepki g\u00f6rerek yay\u0131ndan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakalar daha \u00f6nce de ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Reklamc\u0131l\u0131kta esas ama\u00e7 \u00f6ncelikle ger\u00e7ekli\u011fin oldu\u011fu gibi bir temsili de\u011fil, reklam\u0131 yap\u0131lan \u00fcr\u00fcn\u00fcn dikkat \u00e7ekilerek sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. Hedef kitlenin hassasiyetleri ve de\u011ferlerinin fark\u0131nda olmak, reklamc\u0131lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir. Genelde aile sofras\u0131n\u0131n temsili, b\u00fcy\u00fckanne ve b\u00fcy\u00fckbabaya sayg\u0131n\u0131n \u00f6ncelendi\u011fi reklamlar toplumsal ger\u00e7ekle uyumu dolay\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131l\u0131k bulabilmekte ve yeni kurgularla tekrarlanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bug\u00fcn, \u00e7al\u0131\u015fan bir anne tipinin reklamlardaki temsili ya da ev i\u015flerinde e\u015fine yard\u0131m eden bir baba tipinin temsili tepki \u00e7ekmeyecektir. De\u011fi\u015fen ger\u00e7eklik, kurumlarda ve rollerde de de\u011fi\u015fime sebep olmaktad\u0131r. Ancak temsiliyetin de\u011ferlerle ili\u015fkisi son derece \u00f6nemli ve hassas bir konudur. Ayr\u0131ca temsil edilenlerde istisna olan\u0131n genellenmesi de ba\u015fka bir risktir ve ileti\u015fim kazalar\u0131na sebep olabilir. Dinamik ve de\u011fi\u015fime a\u00e7\u0131k bir sekt\u00f6rde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7in reklamc\u0131lar\u0131n ba\u015fka \u00fclkelerde nas\u0131l reklamlar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 takip etmeleri gerekir. Ancak ba\u015fka bir k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklikteki de\u011fer ve anlam ba\u011flam\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmadan hareket edilmesi ileti\u015fim kazalar\u0131na sebep olacakt\u0131r. Kurgulanan reklam\u0131n toplumsal ger\u00e7eklikle uyumu, de\u011ferler a\u00e7\u0131s\u0131ndan hassasiyeti y\u00fcksek olan aile ve annelik gibi konularda \u00f6zellikle \u00f6nemlidir. Ancak b\u00fct\u00fcn\u00fcyle sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7ekli\u011fi ve de\u011ferleri hassasiyetle yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir reklam\u0131n bu de\u011fer alan\u0131n\u0131n yeniden \u00fcretilmesine ne kadar katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ise daha derin ve esasl\u0131 bir mesele olmaya devam edecektir.<\/p>\n
[Prof. Dr. Mahmut Hakk\u0131 Ak\u0131n, \u0130stanbul Medeniyet \u00dcniversitesi Sosyoloji B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00d6\u011fretim \u00dcyesidir.]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Prof. Dr. Mahmut Hakk\u0131 Ak\u0131n, reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n dijital d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle yeni bir boyuta ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, toplumsal de\u011ferlerle uyu\u015fmayan reklam kurgular\u0131n\u0131n ileti\u015fim kazalar\u0131na yol a\u00e7abilece\u011fini vurgulad\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":27625,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1354,7981,2963,9422,9421,9420],"class_list":["post-27624","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analiz","tag-aile","tag-annelik","tag-dijitallesme","tag-iletisimkazasi","tag-kulturelkodlar","tag-reklamcilik"],"yoast_head":"\n