N\u00dbN E\u011fitim ve K\u00fclt\u00fcr Vakf\u0131 Y\u00f6netim Kurulu Ba\u015fkan\u0131 Dr. Esra Albayrak, dekolonizasyon tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin tarihsel seyrini ve yeni bir uzla\u015f\u0131n\u0131n hangi ko\u015fullarda m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fi s\u00fcrece bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda insanlar\u0131n ve toplumlar\u0131n d\u00fcnyay\u0131 anlamland\u0131rma bi\u00e7imlerini ve k\u00fcresel d\u00fczlemdeki konumlar\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131mlamak istedi\u011fi \u00f6nemli bir k\u0131r\u0131lma noktas\u0131nda oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyebiliriz. Bu yeniden konumlanma s\u00fcrecinin kapsay\u0131c\u0131 bir uzla\u015f\u0131 \u00fczerinden mi yoksa derinle\u015fen \u00e7at\u0131\u015fmalar \u00fczerinden mi \u015fekillenece\u011fi ise sosyal bilimciler olarak \u00fczerinde hassasiyetle durmam\u0131z ve ortak bir yol haritas\u0131 geli\u015ftirmemiz gereken temel meselelerden biridir. Bir sosyal bilimci, bir e\u011fitimci ve belki daha \u00f6nemlisi bir anne olarak insanl\u0131\u011f\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in bug\u00fcn g\u00f6sterdi\u011fimiz tavr\u0131n \u00e7ocuklar\u0131m\u0131za b\u0131rakaca\u011f\u0131m\u0131z zihni ve manevi miras ad\u0131na \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n daha adil bir d\u00fcnya aray\u0131\u015f\u0131na uzla\u015f\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n y\u00f6n vermesi gerekti\u011fine inan\u0131yorum. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n onurunu \u00f6nceleyen bir uzla\u015f\u0131 in\u015fa etmek, salt siyasi bir tercih de\u011fil ahlaki bir sorumluluktur.<\/p>\n
Hakim uluslararas\u0131 d\u00fczenin de\u011ferlerden yoksun \u00fcst\u00fcnl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131, insanl\u0131\u011f\u0131 varolu\u015fsal bir krize s\u00fcr\u00fcklerken tarih boyunca “ilkel” ve “uygar” ayr\u0131m\u0131 \u00fczerinden her t\u00fcrl\u00fc gayriinsani muameleyi me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 7 Ekim ve sonras\u0131nda Gazze’de ya\u015fanan soyk\u0131r\u0131m ise insanl\u0131\u011f\u0131n yaral\u0131 haf\u0131zas\u0131n\u0131 yeniden g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, mevcut uluslararas\u0131 sistemin ahlaki ve siyasi me\u015fruiyetine y\u00f6nelik derin bir sorgulamay\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir.<\/p>\n
Bu tablo bize tarihsel bir ger\u00e7e\u011fi tekrar hat\u0131rlat\u0131yor: S\u00f6m\u00fcrgecilik, 1960’larda kapanm\u0131\u015f bir sayfa de\u011fil yeni bi\u00e7imler edinerek varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bir yap\u0131d\u0131r. D\u00fcnyada y\u0131llard\u0131r postkolonyal \u00e7al\u0131\u015fmalar ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin farkl\u0131 bi\u00e7imlerde yeniden \u00fcretildi\u011fi k\u00fcresel yap\u0131y\u0131 esasl\u0131 bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fcmlemekten hala uzak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Tam da bu noktada dekolonizasyonu, s\u00f6m\u00fcrge zihniyetinden \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin ve daha \u00f6zg\u00fcn, daha adil bir ya\u015fam tahayy\u00fcl\u00fc kurman\u0131n imkan\u0131 olarak yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir mi?<\/p>\n
“Beyaz adam\u0131n y\u00fck\u00fc” s\u00f6yleminin zihinsel arka plan\u0131, 19. y\u00fczy\u0131l Avrupa d\u00fc\u015f\u00fcncesinde zirveye ula\u015ft\u0131. Malthus, toplumu k\u0131t kaynaklar \u00fczerinden i\u015fleyen bir s\u00f6zle\u015fme alan\u0131 olarak kavramsalla\u015ft\u0131rd\u0131; Darwin buradan “en uygun olan\u0131n hayatta kalmas\u0131” fikrini geli\u015ftirdi; Darwin’in kuzeni Galton bunu \u00f6jeniye ta\u015f\u0131d\u0131, insanlar\u0131 \u00fcst\u00fcn ve a\u015fa\u011f\u0131 genetik kategorilere ay\u0131rd\u0131. Sosyojeni kavram\u0131yla toplumlar, ilkel ya da uygar olarak s\u0131raland\u0131. Sosyoloji modern toplumlar\u0131n bilimi, antropoloji ilkel toplumlar\u0131n bilimi olarak tan\u0131mland\u0131. B\u00f6ylece bilim, s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmeyi me\u015frula\u015ft\u0131ran bir araca d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc. Rudyard Kipling’in “beyaz adam\u0131n y\u00fck\u00fc” ifadesiyle ahlaki me\u015fruiyet y\u00fckledi\u011fi bu s\u00fcre\u00e7te s\u00f6zde \u00fcst\u00fcn olan\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 olan\u0131 y\u00fckseltme y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, vazge\u00e7ilemez bir sorumluluk olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n
20. y\u00fczy\u0131l bu anlay\u0131\u015f\u0131n izlerini ta\u015f\u0131maya devam etti. S\u00f6m\u00fcrgecilik kar\u015f\u0131t\u0131 hareketler yay\u0131lsa ve s\u00f6m\u00fcrgeler ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazansa da s\u00f6m\u00fcrgeci zihniyet, t\u00fcrl\u00fc bi\u00e7imlerle d\u00fcnya d\u00fczenini \u015fekillendirmeye devam etti. Dekolonyal s\u00f6ylem, bu \u00e7er\u00e7eveyi hakl\u0131 olarak sorgulad\u0131 ve hatta \u00e7o\u011fu zaman tersini \u00f6nerdi: S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirilenin elinden al\u0131nan\u0131 geri kazanma y\u00fck\u00fc oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc ama bir \u015feyi tersine \u00e7evirmek, onu a\u015fmak de\u011fildir. “Siyah adam\u0131n y\u00fck\u00fc” demek, ne kadar ele\u015ftirel olursa olsun, y\u0131k\u0131lmak istenen hiyerar\u015finin mimarisinin i\u00e7inde kalmaya devam etmek demektir. Siyah-beyaz, Do\u011fu-Bat\u0131, ilkel-uygar ikilemleri, hi\u00e7bir zaman d\u00fcnyan\u0131n hakkaniyetli bir tasviri de\u011fildi, bilakis d\u00fcnyaya dayat\u0131lm\u0131\u015f dikotomilerdi.<\/p>\n
Olmas\u0131 gereken, bu mant\u0131\u011f\u0131n tersine \u00e7evrilmesi de\u011fil terk edilmesidir. Siyah ya da beyaz adam\u0131n y\u00fck\u00fcn\u00fc de\u011fil “insan\u0131n y\u00fck\u00fc”n\u00fc merkeze almal\u0131y\u0131z. Meseleye \u0131rksal ya da medeniyetsel bir kategori olarak de\u011fil daha temel bir iddiadan do\u011fan ortak sorumluluk olarak bakmal\u0131y\u0131z. Pek \u00e7ok evrensel inan\u00e7 ve medeniyet \u00f6\u011fretisinin benimsedi\u011fi \u00fczere insan olarak var olmak, di\u011fer nitelikleri g\u00f6ze almaks\u0131z\u0131n de\u011ferlidir ve sayg\u0131ya lay\u0131kt\u0131r. Nitekim \u0130slam dini de insan\u0131 dokunulmazl\u0131\u011fa (ismet) sahip bir varl\u0131k olarak tan\u0131mlar ve her ko\u015fulda haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131 temel bir prensip olarak benimser. B\u00f6ylesi bir evrensel insan anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 samimiyetle benimsemek, insanl\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm \u00e7e\u015fitlili\u011fiyle kucaklamay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc ilk andan itibaren reddeden davran\u0131\u015fsal bir de\u011fere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Oysa art\u0131k net \u015fekilde g\u00f6r\u00fcyoruz ki 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren k\u00fcreselle\u015fen insan haklar\u0131 s\u00f6ylemi, t\u00fcm g\u00f6steri\u015fli \u00f6nermelerine ra\u011fmen “beyaz adam\u0131n y\u00fck\u00fc” retori\u011finden \u00f6teye ge\u00e7emedi hatta s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve \u00f6tekini terbiye etmenin bir arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc. O halde Bat\u0131 merkezli ve a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Bat\u0131 lehine \u00fcretilmi\u015f s\u00f6ylemleri a\u015farak insan\u0131n dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 ve onurunu s\u00f6ylemin ve hayat\u0131n merkezine oturtman\u0131n yollar\u0131n\u0131 aramak zorunday\u0131z. B\u00f6ylece hem ezilen d\u00fcnyan\u0131n hakk\u0131n\u0131 iade etmek m\u00fcmk\u00fcn olabilir hem de s\u00f6m\u00fcrenin engelleyemedi\u011fi as\u0131l y\u00fck\u00fc olan “efendilik kompleksi”nden ar\u0131nmas\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n
Tek merkezli ve \u00fcst\u00fcnl\u00fck\u00e7\u00fc bir perspektifle \u015fekillenen g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilgi ekosistemi, dekolonizasyon ba\u011flam\u0131nda \u00f6ncelikle y\u00fczle\u015fmemiz gereken alanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelmektedir. Zira, bilginin \u00fcretim ve dola\u015f\u0131m s\u00fcre\u00e7lerinin tek bir merkezin hegemonyas\u0131nda \u015fekillenmesinin olu\u015fturdu\u011fu “epistemik kibir”, bug\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n i\u00e7ine s\u00fcr\u00fcklendi\u011fi yabanc\u0131la\u015fma ve anlam krizinin de asli sorumlular\u0131ndan biridir.<\/p>\n
“Epistemik kibre” kar\u015f\u0131 Bat\u0131 akademik d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7inde y\u00fckselen entelekt\u00fcel itirazlar da olmu\u015ftur. Frantz Fanon, s\u00f6m\u00fcrge \u015fiddetini psikanalitik bir keskinlikle if\u015fa ederken Edward Said, Do\u011fu’nun co\u011frafi ve kavramsal bir olgu olarak nas\u0131l bir bilgi matrisi i\u00e7inde kurguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Talal Asad ise Bat\u0131’n\u0131n evrensellik iddias\u0131n\u0131n \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fi epistemik \u015fiddeti sorgulad\u0131. Bu ele\u015ftirel damar, dekolonyal d\u00fc\u015f\u00fcncenin hem beslendi\u011fi hem de hesapla\u015fmaya devam etti\u011fi bir gelenektir ve bu gelenek bize \u015fu sorular\u0131 soruyor: Bilgiyi kimin i\u00e7in, hangi ama\u00e7la \u00fcretiyoruz? Kendimizi, co\u011frafyam\u0131z\u0131 ve d\u00fcnyay\u0131 hangi bilgi gelenekleri \u00fczerinden anlamland\u0131r\u0131yor ya da anlamland\u0131ram\u0131yoruz? Bilgi, g\u00fc\u00e7 \u00fcretiminin bir arac\u0131 m\u0131 yoksa hakikat ve anlam aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n zemini mi? Bu sorulara verece\u011fimiz yan\u0131tlar, yeni d\u00fcnya d\u00fczeninde nas\u0131l bir konum alaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 da belirleyecektir.<\/p>\n
Ku\u015fkusuz bilgiyle ili\u015fkiyi anlam ve hakikat \u00fczerinden kuran, onu \u00fcst\u00fcnl\u00fck ve ayr\u0131cal\u0131k arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyen bilgi gelenekleri, insanl\u0131\u011f\u0131n onurunu ve dayan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde koruyacakt\u0131r. Bug\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n sayg\u0131n \u00fcniversitelerinin, bilgi \u00fcreten ve uluslararas\u0131 hukuku temsil eden kurumlar\u0131n\u0131n mevcut krizlerin ve haks\u0131z d\u00fczenin in\u015fas\u0131ndaki rollerini ve hegemonik epistemik g\u00fc\u00e7lerini sorgulamak zorunday\u0131z. Bu minvalde akademi ve bilginin vicdan\u0131 olarak kadim epistemik merkezleri canland\u0131rmak hatta yenilerini ortaya \u00e7\u0131karmak ve y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc yeni ufuklara \u00e7evirmemiz gerekiyor.<\/p>\n
\u0130stanbul, bu tart\u0131\u015fmada yaln\u0131zca bir ev sahibi de\u011fil tarihsel konumu itibar\u0131yla \u00f6zg\u00fcn perspektif ta\u015f\u0131yan bir akt\u00f6rd\u00fcr. D\u00fcnya ticaretinin, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ve siyasetin binlerce y\u0131ld\u0131r kesi\u015fim noktas\u0131 olan \u0130stanbul, yeni d\u00fcnya d\u00fczeninde insanl\u0131\u011f\u0131n onurunu, epistemik adaleti ve \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc toplumsal ya\u015fam imkan\u0131n\u0131 \u00f6nceleyen bir uzla\u015f\u0131 i\u00e7in g\u00fcvenilir bir zemin sunabilir. Bu uzla\u015f\u0131, iyi niyetli bir pasif direni\u015f ile yetinmemeli, tek merkezli hakim sistemin dayatmalar\u0131na g\u00fc\u00e7l\u00fc bir itiraz\u0131 ve hesap sorma \u00f6z g\u00fcvenini de in\u015fa etmelidir.<\/p>\n
11-12 May\u0131s’ta \u0130stanbul’da ger\u00e7ekle\u015fmesi planlanan D\u00fcnya Dekolonizasyon Forumu (World Decolonization Forum) bu zemin \u00fczerinde y\u00fckselecek. Afrika’dan, G\u00fcney Asya’dan, Latin Amerika’dan, Orta Do\u011fu’dan ve Bat\u0131’n\u0131n ele\u015ftirel geleneklerinden akademisyenler, entelekt\u00fceller ve aktivistlerin bir araya gelece\u011fi forumda 70’in \u00fczerinde akademik bildiri sunulacak. E\u015f zamanl\u0131 takip edilebilecek dekolonyal sanat sergileri ve ayn\u0131 hafta Atlas Sinemas\u0131’nda ger\u00e7ekle\u015fecek olan Dekolonize Film Festivali ile kat\u0131l\u0131mc\u0131lara farkl\u0131 disiplinlerin nadiren ayn\u0131 zeminde bulu\u015ftu\u011fu d\u00fcr\u00fcst bir diyalog ortam\u0131 kurulacak.<\/p>\n
\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n miras\u0131n\u0131n tek bir hikayeye s\u0131\u011fmayaca\u011f\u0131na inanan herkesi 11-12 May\u0131s’ta Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Merkezi’ne bekliyoruz.<\/p>\n
[Dr. Esra Albayrak, Sosyolog, N\u00dbN E\u011fitim ve K\u00fclt\u00fcr Vakf\u0131 Y\u00f6netim Kurulu Ba\u015fkan\u0131’d\u0131r.]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Dr. Esra Albayrak, dekolonizasyonun insan onurunu merkeze alan yeni ve adil bir uzla\u015f\u0131 i\u00e7in yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekti\u011fini belirtti.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":23067,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[7871,7873,7876,7872,7875,36,7874],"class_list":["post-23066","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analiz","tag-dekolonizasyon","tag-dunyadekolonizasyonforumu","tag-epistemikadalet","tag-esraalbayrak","tag-insanonuru","tag-istanbul","tag-somurgecilik"],"yoast_head":"\n