SETA D\u0131\u015f Politika Direkt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnde Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Dr. Tun\u00e7 Demirta\u015f, Sudan’da i\u00e7 sava\u015ftaki son durumu ve bar\u0131\u015f i\u00e7in at\u0131lmas\u0131 gereken ad\u0131mlar\u0131 analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
Sudan\u2019da 15 Nisan 2023\u2019te ba\u015flayan kriz bug\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131n\u0131 doldurdu. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131na girdi\u011fimiz kriz art\u0131k iki silahl\u0131 yap\u0131 aras\u0131ndaki iktidar m\u00fccadelesi olarak tan\u0131mlanamaz. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Sudan, devlet kapasitesinin a\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131, toplumsal dokunun par\u00e7aland\u0131\u011f\u0131, ekonominin \u00e7\u00f6kertildi\u011fi ve b\u00f6lgesel istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok katmanl\u0131 bir kriz sahas\u0131d\u0131r. Birle\u015fmi\u015f Milletler (BM) \u0130nsani \u0130htiya\u00e7lar ve M\u00fcdahale Plan\u0131\u2019na g\u00f6re 2026 itibar\u0131yla 33,7 milyon insan insani yard\u0131ma ihtiya\u00e7 duyuyor. Bu say\u0131 Sudan\u2019\u0131 d\u00fcnyan\u0131n en a\u011f\u0131r insani krizlerinden biri haline getirmi\u015f durumda. Ayn\u0131 zamanda sava\u015f, a\u00e7l\u0131k ve temel hizmetlerin \u00e7\u00f6kmesi nedeniyle \u00fclkenin geni\u015f kesimleri art\u0131k g\u00fcndelik hayat\u0131 s\u00fcrd\u00fcremez halde.<\/p>\n
Yerinden edilme boyutu ise ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na b\u00f6lgesel bir g\u00fcvenlik sorunu \u00fcretmektedir. BM M\u00fclteciler Y\u00fcksek Komiseri (UNHCR) verilerine g\u00f6re sava\u015f\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan bu yana yakla\u015f\u0131k 14 milyon ki\u015fi yerinden edildi. Bunlar\u0131n 9 milyonu Sudan i\u00e7inde kal\u0131rken 4,4 milyonu s\u0131n\u0131r \u00f6tesine ge\u00e7ti. \u00d6zellikle \u00c7ad, M\u0131s\u0131r ve G\u00fcney Sudan \u00fczerindeki bask\u0131 kritik seviyeye ula\u015fm\u0131\u015f durumda. \u00c7ad\u2019da 1,3 milyondan fazla Sudanl\u0131 m\u00fclteci ya\u015f\u0131yor ve yard\u0131m kesintileri nedeniyle temel g\u0131da, su ve bar\u0131nma eri\u015fimi h\u0131zla k\u00f6t\u00fcle\u015fiyor. G\u00fcney Sudan ise kendi i\u00e7 k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131 s\u00fcrerken hem Sudanl\u0131 m\u00fcltecileri hem de Sudan\u2019dan geri d\u00f6nen y\u00fcz binlerce G\u00fcney Sudanl\u0131y\u0131 ta\u015f\u0131maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu nedenle Sudan krizi art\u0131k Hartum\u2019un ve Darfur\u2019un \u00f6tesine ge\u00e7mi\u015f durumda olup kom\u015fu \u00fclkelerin i\u00e7 dengelerini de zorlayan bir b\u00f6lgesel istikrars\u0131zl\u0131k kayna\u011f\u0131.<\/p>\n
\u0130nsani durumun en \u00e7arp\u0131c\u0131 g\u00f6stergesi ise a\u00e7l\u0131k krizidir. Sudan n\u00fcfusunun y\u00fczde 61,7\u2019sine denk gelen 28,9 milyon insan akut g\u0131da g\u00fcvensizli\u011fiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya. Kuzey Darfur ve G\u00fcney Kordofan gibi b\u00f6lgelerde insanlar yaprak ve hayvan yemi t\u00fcketmek zorunda kal\u0131yor. Kad\u0131nlar ve \u00e7ocuklar hem yetersiz beslenme hem de artan cinsel \u015fiddet riski nedeniyle daha a\u011f\u0131r etkileniyor. Sudan\u2019da sava\u015f sadece cephede ya\u015fanm\u0131yor. Uzun bir s\u00fcredir a\u00e7l\u0131k, ku\u015fatma, sa\u011fl\u0131k sisteminin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ve zorunlu g\u00f6\u00e7 de sava\u015f\u0131n asli ara\u00e7lar\u0131 haline gelmi\u015f durumda.<\/p>\n
Askeri tabloda ise sava\u015f\u0131n ilk d\u00f6nemine g\u00f6re daha karma\u015f\u0131k bir denge olu\u015fmu\u015f durumda. Son bir y\u0131lda Sudan ordusu Hartum\u2019da \u00f6nemli kazan\u0131mlar elde etti. Ordu, ba\u015fkanl\u0131k saray\u0131 ve ba\u015fkentin kritik b\u00f6l\u00fcmlerinde yeniden kontrol sa\u011flad\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k H\u0131zl\u0131 Destek Kuvvetleri (HDK) \u00f6zellikle Darfur\u2019un geni\u015f kesimlerinde ve \u00f6zellikle bat\u0131 hatt\u0131nda etkisini koruyor. Sudan\u2019daki kontrol art\u0131k b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde iki ana alana b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. Bu ba\u011flamda ordu Hartum ve do\u011fuda kontrol sa\u011flam\u0131\u015f durumdayken, HDK Darfur\u2019da etkisini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n
Sahadaki denge de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6steriyor. HDK i\u00e7indeki \u00e7\u00f6z\u00fclme i\u015faretleri son d\u00f6nemde daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmi\u015f durumda. HDK’nin \u00f6nemli saha komutanlar\u0131ndan Nur el-Kubba\u2019n\u0131n ordu taraf\u0131na ge\u00e7mesi, daha \u00f6nce Ebu Ak\u0131la Kikel \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fclen kopu\u015flar\u0131n yeni bir halkas\u0131 olarak okunabilir. Bu t\u00fcr ayr\u0131l\u0131klar tek ba\u015f\u0131na sava\u015f\u0131n sonucunu belirlemese de HDK i\u00e7indeki komuta, kaynak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve kabilesel gerilimlerin derinle\u015fti\u011fine i\u015faret ediyor. K\u0131sacas\u0131 Sudan\u2019daki kriz HDK’nin kendi i\u00e7 b\u00fct\u00fcnl\u00fckleri i\u00e7inde de s\u00fcrmektedir. Bu da \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde daha fazla \u00e7\u00f6z\u00fclme, yeni yerel ittifaklar ve sahadaki dengenin i\u00e7eriden de\u011fi\u015fmesi ihtimalini art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n
D\u0131\u015f akt\u00f6rler de bu sava\u015f\u0131n uzamas\u0131nda belirleyici bir rol oynuyor. Sudan ordusu Birle\u015fik Arap Emirlikleri’ni (BAE) uzun s\u00fcredir HDK’ye silah ve lojistik destek sa\u011flamakla su\u00e7luyor. Buna ra\u011fmen hem Darfur\u2019daki silah sevkiyatlar\u0131 hem de b\u00f6lgesel lojistik hatlar \u00fczerindeki tart\u0131\u015fmalar devam ediyor. M\u0131s\u0131r daha \u00e7ok orduya yak\u0131n bir \u00e7izgide dururken, Suudi Arabistan arabuluculuk kapasitesini korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. ABD ise Suudi Arabistan, M\u0131s\u0131r ve BAE ile birlikte “d\u00f6rtl\u00fc” mekanizma \u00fczerinden ate\u015fkes ve siyasi ge\u00e7i\u015f zemini \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015fsa da hen\u00fcz sahada kal\u0131c\u0131 sonu\u00e7 alabilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n
Ancak bu noktada \u00f6nemli bir geli\u015fme ABD\/\u0130srail-\u0130ran sava\u015f\u0131 olmu\u015ftur. K\u00f6rfez \u00fclkelerinin bu sava\u015ftan itibaren \u0130ran kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumu son derece kritik. \u00d6zellikle BAE\u2019nin sava\u015f\u0131n ilk haftas\u0131nda HDK’ye yapt\u0131\u011f\u0131 sevkiyatlar\u0131n aksad\u0131\u011f\u0131 iddia edilse de sonraki s\u00fcre\u00e7te artarak b\u00f6lgede Sudan’a kom\u015fu ve kom\u015fu olmayan baz\u0131 Do\u011fu Afrika \u00fclkelerinden devam etti\u011fine y\u00f6nelik g\u00fc\u00e7l\u00fc iddialar bulunuyor.<\/p>\n
Berlin Konferans\u0131 gibi giri\u015fimlerin Sudan i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 ortada. Almanya\u2019n\u0131n Fransa, Birle\u015fik Krall\u0131k, ABD, Avrupa Birli\u011fi (AB) ve Afrika Birli\u011fi (AfB) ile birlikte d\u00fczenledi\u011fi 15 Nisan toplant\u0131s\u0131 insani yard\u0131m mobilizasyonu a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131sa da Alman d\u00fc\u015f\u00fcnce kurulu\u015fu Bilim ve Politika Vakf\u0131 SWP’nin de a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtti\u011fi gibi bu toplant\u0131 bir bar\u0131\u015f konferans\u0131 de\u011fil. Dahas\u0131, sahadaki ana askeri-siyasal a\u011f\u0131rl\u0131k merkezlerini d\u0131\u015flayan, buna kar\u015f\u0131l\u0131k belirli sivil-siyasi \u00e7evreleri \u00f6ne \u00e7\u0131karan formatlar\u0131n uygulanabilir bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmesi zor. Zira Sudan\u2019da mesele temsil, me\u015fruiyet ve icra kapasitesidir. Masada kurulan \u00e7er\u00e7eve cephedeki ger\u00e7ek dengeyle \u00f6rt\u00fc\u015fmedi\u011finde, diplomatik metinler sahada kar\u015f\u0131l\u0131k bulmuyor.<\/p>\n
\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde Sudan’\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in \u00fc\u00e7 senaryo \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Birinci senaryo, fiili b\u00f6l\u00fcnmenin derinle\u015fmesi; ikinci senaryo uzun s\u00fcreli y\u0131pratma sava\u015f\u0131n\u0131n s\u00fcrmesi ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc senaryo ise d\u0131\u015f destek kanallar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekten s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131 ciddi bir m\u00fczakere s\u00fcrecinin ba\u015flamas\u0131d\u0131r. En ger\u00e7ek\u00e7i ama en zor se\u00e7enek \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Ancak bunun i\u00e7in k\u00fcresel akt\u00f6rlerin de bu s\u00fcrece e\u011filmesi b\u00fcy\u00fck bir gerekliliktir. Ancak ABD\/\u0130srail-\u0130ran sava\u015f\u0131 devam ederken Sudan krizine y\u00f6nelik bu beklentinin k\u0131sa vadede ger\u00e7ekle\u015fmeyece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n
Sudan\u2019da \u00e7\u00f6z\u00fcm i\u00e7in d\u0131\u015f silah ve finans ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n frenlenmesi, insani eri\u015fimin siyasetten ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve sahadaki ger\u00e7ek akt\u00f6rleri d\u0131\u015flamayan kapsay\u0131c\u0131 bir m\u00fczakere zemini kurulmas\u0131 gerekiyor. Aksi halde Sudan\u2019daki sava\u015f uzamakla kalmay\u0131p \u00c7ad\u2019dan G\u00fcney Sudan\u2019a, K\u0131z\u0131ldeniz\u2019den Sahel\u2019e kadar geni\u015f bir co\u011frafyay\u0131 istikrars\u0131zla\u015ft\u0131rmaya devam edecektir.<\/p>\n
[Dr. Tun\u00e7 Demirta\u015f, SETA D\u0131\u015f Politika Direkt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnde Ara\u015ft\u0131rmac\u0131d\u0131r.]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sudan\u2019da \u00e7\u00f6z\u00fcm i\u00e7in d\u0131\u015f silah ve finans ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n frenlenmesi, insani eri\u015fimin siyasetten ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve sahadaki ger\u00e7ek akt\u00f6rleri d\u0131\u015flamayan kapsay\u0131c\u0131 bir m\u00fczakere zemini kurulmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":19238,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[6782,586],"class_list":["post-19237","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analiz","tag-dr-tuncdemirtas","tag-sudan"],"yoast_head":"\n