Milli \u0130stihbarat Akademisi Ba\u015fkan\u0131 Prof. Dr. Talha K\u00f6se, ABD-\u0130ran aras\u0131nda sa\u011flanan ve \u0130srail’i de kapsayan ge\u00e7ici ate\u015fkesin taraflar ve Orta Do\u011fu i\u00e7in ne ifade etti\u011fini analiz i\u00e7in kaleme ald\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
ABD ve \u0130srail ile \u0130ran aras\u0131nda 40 g\u00fcnd\u00fcr devam eden ve t\u00fcm b\u00f6lgeyi etkisi alt\u0131na alan sava\u015f, Pakistan’\u0131n arabuluculu\u011fuyla var\u0131lan ate\u015fkesle \u015fimdilik durduruldu. Bu duraklama, taraflar\u0131n stratejik hedeflerine ula\u015famamas\u0131 sebebiyle pozisyonlar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irme imkan\u0131 tan\u0131yan ge\u00e7ici bir ferahlama olarak de\u011ferlendirilmelidir. Zira, ortada kapsaml\u0131 bir uzla\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesi bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan sava\u015f\u0131n bu a\u015famada bir s\u00fcre dondurulmas\u0131na karar verildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Uluslararas\u0131 kamuoyuna yans\u0131yan \u00e7er\u00e7evenin kal\u0131c\u0131 bir ate\u015fkese zemin haz\u0131rlamas\u0131 ise olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7 g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7 en iyi ihtimalle taraflara yeniden kalibrasyon i\u00e7in zaman kazand\u0131racakt\u0131r. Sonras\u0131na ili\u015fkin m\u00fczakere ise daha uzun bir zamana yay\u0131lacakt\u0131r. Bu nedenle, mevcut ate\u015fkesi bir \u00e7\u00f6z\u00fcmden ziyade ge\u00e7ici bir duraklama olarak okumak daha do\u011fru olacakt\u0131r. Duraklaman\u0131n gelece\u011fi, krizin tamamen \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcp \u00e7\u00f6z\u00fclmeyece\u011fi ya da k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde yeniden t\u0131rman\u0131p t\u0131rmanmayaca\u011f\u0131 zamanla netle\u015fecektir. Ancak mevcut a\u015famada taraflar\u0131n yeni bir eskalasyon konusunda istekli olmad\u0131klar\u0131 net bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7te b\u00f6lge \u00fclkeleri de kritik bir e\u015fikte bulunmaktad\u0131r. Askeri hedeflerin ve \u00fcslerin \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde zarar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, kritik sanayi tesislerinin vuruldu\u011fu bir ortamda, s\u0131radaki hedeflerin enerji ve deniz suyu ar\u0131tma tesisleri olmas\u0131 bekleniyordu. Bu t\u00fcr hedeflerin vurulmas\u0131, b\u00f6lgede ciddi bir insani krizi ve g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131n\u0131 tetikleyebilirdi. Dolay\u0131s\u0131yla ate\u015fkes karar\u0131n\u0131 bu ba\u011flam i\u00e7inde de de\u011ferlendirmek gerekmektedir. Nitekim b\u00f6lge u\u00e7urumun e\u015fi\u011finden d\u00f6nm\u00fc\u015f olsa da mevcut tablo g\u00fcvenli ve kal\u0131c\u0131 istikrar a\u015famas\u0131na ge\u00e7ildi\u011fini hen\u00fcz teyit etmemektedir. Ancak sava\u015f, kritik alanlarda yeni bir de\u011fi\u015fim dalgas\u0131n\u0131 tetikleyecektir.<\/p>\n
\u0130ran a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda rejim, ciddi \u015fekilde sars\u0131lm\u0131\u015f ve \u00f6nemli derecede hasar alm\u0131\u015f olsa da direnmeyi ba\u015fard\u0131 ve \u00e7\u00f6kmedi. Aksine toplumsal deste\u011fin de etkisiyle kayda de\u011fer bir diren\u00e7 sergiledi. \u015eii siyasal gelene\u011finin matem ve kahramanl\u0131k anlat\u0131lar\u0131 \u00fczerine kurulu ideolojik \u00e7er\u00e7evesi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu sava\u015f\u0131n \u0130ran i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc ve taze bir hikaye sundu\u011fu olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k. \u0130ran\u2019\u0131n siyasi elitleri de bu deneyimi yeni s\u00f6ylemler ve ideolojik \u00e7er\u00e7eveler \u00fcretmek i\u00e7in kullanacakt\u0131r.<\/p>\n
Bununla birlikte, kal\u0131c\u0131 bir ate\u015fkes durumunda, rejimin b\u00f6ylesi bir kriz kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir dayan\u0131\u015fma sergileyen \u0130ran toplumuna y\u00f6nelik \u00f6nceki sert ve bask\u0131c\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 da belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015ftirmesi muhtemeldir. Zira \u0130ran toplumu, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda rejime kar\u015f\u0131 kitlesel bir hareket geli\u015ftirmeyerek farkl\u0131 bir siyasal pozisyon ald\u0131 ve bu tutumuyla yeni bir m\u00fczakere alan\u0131 olu\u015fturdu. Dolay\u0131s\u0131yla toplum, ge\u00e7mi\u015fte sokak hareketleriyle elde edemedi\u011fi baz\u0131 kazan\u0131mlar\u0131, bu s\u00fcre\u00e7te ortaya koydu\u011fu diren\u00e7 \u00fczerinden farkl\u0131 bi\u00e7imlerde elde edebilir. \u00d6te yandan rejimin sahip oldu\u011fu s\u0131n\u0131rl\u0131 g\u00fcc\u00fc do\u011frudan topluma kar\u015f\u0131 kullanma konusunda daha temkinli davranmas\u0131 beklenebilir. Bu durum, \u0130ran\u2019da zaten belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde mayalanmakta olan reform aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc k\u0131smen a\u00e7abilir.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda mevcut s\u00fcrecin \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir k\u0131r\u0131lma noktas\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Dini referanslar\u0131n belirleyici oldu\u011fu mevcut yap\u0131n\u0131n zaman i\u00e7inde daha milliyet\u00e7i ve pragmatik bir \u00e7izgiye evrilmesi ihtimal dahilinde. Olas\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, d\u0131\u015f akt\u00f6rlerin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcrden bir rejim de\u011fi\u015fikli\u011fi olmasa da \u0130ran toplumunun beklentileriyle daha fazla \u00f6rt\u00fc\u015fen bir y\u00f6nelim g\u00fc\u00e7 kazanabilir.<\/p>\n
Sava\u015f\u0131n etkilerinin ise b\u00f6lgede uzun s\u00fcre hissedilmeye devam edece\u011fi olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k. \u0130ran, \u00f6nceki stratejik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrerek vekil akt\u00f6rler \u00fczerinden b\u00f6lgesel istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmas\u0131 halinde, daha sert ve y\u0131k\u0131c\u0131 bir kar\u015f\u0131l\u0131kla y\u00fczle\u015fecektir. Bu nedenle, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda \u0130ran\u2019a g\u00f6rece daha olumlu yakla\u015fan uluslararas\u0131 akt\u00f6rler de dahil olmak \u00fczere t\u00fcm dikkatler, Tahran’\u0131n bundan sonraki stratejik tercihleri \u00fczerinde yo\u011funla\u015facakt\u0131r.<\/p>\n
ABD a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu a\u015famadan sonraki \u00f6ncelik, \u0130ran\u2019\u0131n \u00c7in eksenine daha fazla kaymas\u0131n\u0131 engellemek ve di\u011fer stratejik alanlara odaklanmak olacakt\u0131r. Zira sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren Donald Trump y\u00f6netiminin bu s\u00fcre\u00e7ten ancak “makul bir zafer anlat\u0131s\u0131” ile \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekteydi. Nitekim, Amerikan pilotlar\u0131n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik operasyon, bu anlat\u0131n\u0131n merkezine yerle\u015ftirilecektir. Bu t\u00fcr operasyonlar\u0131n, kamuoyuna y\u00f6nelik bir ba\u015far\u0131 hikayesi olarak sunulmas\u0131 beklenebilir. E\u011fer ate\u015fkes, kal\u0131c\u0131 bir hal al\u0131rsa Trump kendini g\u00fc\u00e7lendirece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc di\u011fer alanlara odaklanacakt\u0131r.<\/p>\n
Trump y\u00f6netiminin bu s\u00fcreci, Amerikan savunma sanayisinin reklam\u0131n\u0131 yapmak ad\u0131na askeri kapasiteyi \u00f6ne \u00e7\u0131karacak bir ileti\u015fim stratejisiyle de\u011ferlendirmesi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayacakt\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, Amerikan askeri-end\u00fcstriyel sanayinin uluslararas\u0131 pazardaki konumunu g\u00fc\u00e7lendirmeye y\u00f6nelik bir f\u0131rsat olarak da de\u011ferlendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Ayr\u0131ca k\u00fcresel s\u0131v\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f do\u011fal gaz (LNG) piyasas\u0131nda ya\u015fanan s\u0131k\u0131\u015fma g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, ABD\u2019nin bu alandaki etkisinin artmas\u0131 ve Amerikan tedarik\u00e7ilerinin bu s\u00fcre\u00e7ten g\u00f6rece kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Bu sava\u015f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal yans\u0131malar\u0131n\u0131n da k\u0131sa s\u00fcrede ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 beklenebilir. Ate\u015fkesin kal\u0131c\u0131 hale gelmesi durumunda nedeni ve amac\u0131 yeterince net olmayan bir sava\u015f\u0131n sona ermi\u015f olmas\u0131 Amerikan kamuoyunda ciddi bir rahatlama yaratacakt\u0131r. Bununla birlikte, ABD i\u00e7 siyasetinde \u0130srail ve (Binyamin) Netanyahu\u2019nun politikalar\u0131na y\u00f6nelik ele\u015ftirilerin daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmesi olduk\u00e7a muhtemeldir.<\/p>\n
Benzer \u015fekilde Trump y\u00f6netiminin bu sava\u015fa s\u00fcr\u00fcklenmesi \u0130srail lobisinin bir kazan\u0131m\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnse de bu hezimetin yaralar\u0131n\u0131 sarma \u00e7abas\u0131 \u0130srail lobisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a maliyetli olacakt\u0131r. Bundan sonra hem Demokratlar\u0131 hem de MAGA’c\u0131lar\u0131 ikna etmek i\u00e7in \u00e7ok daha fazla kaynak harcamak zorunda kalacaklard\u0131r. Yine ABD\u2019de bir kesim bu sava\u015f\u0131 “Epstein Sava\u015f\u0131” olarak ifade etmeye devam edecektir. Ancak b\u00fct\u00fcn bu tart\u0131\u015fmalar “Destans\u0131 \u00d6fkenin” ABD yak\u0131n tarihinin en anlams\u0131z sava\u015flar\u0131ndan biri oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmeyecektir. Ortaya \u00e7\u0131kan maliyetler bu ger\u00e7e\u011fi net bir bi\u00e7imde g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Daha geni\u015f bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bu kriz ABD\u2019nin b\u00f6lgedeki g\u00fcvenlik \u015femsiyesinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da ortaya koymu\u015ftur. ABD\u2019nin g\u00fcvenlik rol\u00fcn\u00fcn daha se\u00e7ici ve s\u0131n\u0131rl\u0131 hale gelmesi, b\u00f6lgesel akt\u00f6rlerin alternatif g\u00fcvenlik aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rabilir. Bu ba\u011flamda K\u00f6rfez \u00fclkelerinin mevcut stratejik tercihlerini yeniden de\u011ferlendirmesi ve T\u00fcrkiye ile Pakistan gibi akt\u00f6rlerin daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmesi bu ba\u011flamda de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n
Kamuoyuna yans\u0131yan ve on maddeden olu\u015ftu\u011fu ifade edilen ate\u015fkes \u00e7er\u00e7evesinin do\u011fru olmas\u0131 halinde, genel anlamda bu s\u00fcreci ABD ve \u00f6zellikle de \u0130srail a\u00e7\u0131s\u0131ndan stratejik bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k olarak de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130ran \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f ve bu hasar\u0131n onar\u0131lmas\u0131 uzun y\u0131llara yay\u0131lacak olsa da sava\u015f\u0131 ba\u015flatan akt\u00f6rlerin hedeflerine tam olarak ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n
Bu durum hem b\u00f6lgesel hem de k\u00fcresel d\u00fczeyde mevcut stratejilerin yeniden de\u011ferlendirilmesini beraberinde getirecektir. \u0130srail siyasetinde ise bu s\u00fcrecin i\u00e7 tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7mas\u0131 ve mevcut politikalar\u0131n sorgulanmas\u0131 muhtemeldir. Trump y\u00f6netimine g\u00fcvenerek b\u00f6lgede hegemon g\u00fc\u00e7 haline gelebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Netanyahu, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir i\u00e7 kriz ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilir. Kendi i\u00e7 sorunlar\u0131n\u0131 etraf\u0131na sava\u015f a\u00e7arak \u00f6rtmeye \u00e7al\u0131\u015fan “Bibi rejiminin” alan\u0131 daha da daralacakt\u0131r.<\/p>\n
D\u00fcnya ise er ya da ge\u00e7 soyk\u0131r\u0131mc\u0131 “Bibi rejimi” ve i\u015fbirlik\u00e7ileri ile hesapla\u015facakt\u0131r. “Bibi rejimi” ile i\u015f tutan siyaset\u00e7i ve uluslararas\u0131 akt\u00f6rler, ba\u015fta kendi toplumlar\u0131nda ve i\u00e7 siyasetlerinde olmak \u00fczere uluslararas\u0131 camiada uzun y\u0131llar ay\u0131planacak ve d\u0131\u015flanacaklard\u0131r. T\u0131pk\u0131 Nazi haf\u0131zas\u0131nda oldu\u011fu gibi olumsuz \u015fekilde hat\u0131rlan\u0131p itibarlar\u0131n\u0131 yitireceklerdir.<\/p>\n
K\u00f6rfez a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bu sava\u015f\u0131n kitle imha niteli\u011fi ta\u015f\u0131yan silahlar kullan\u0131lmadan ve H\u00fcrm\u00fcz Bo\u011faz\u0131 tamamen kapanmadan durdurulmu\u015f olmas\u0131 \u00f6nemli bir geli\u015fmedir. Bu sayede h\u0131zla y\u00fckselen enerji fiyatlar\u0131n\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 olarak g\u0131da, petrokimya ve di\u011fer sekt\u00f6rlerde ya\u015fanabilecek ciddi fiyat art\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ve tedarik zinciri sorunlar\u0131n\u0131n k\u0131smen \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebildi.<\/p>\n
Bununla birlikte, ate\u015fkesin kal\u0131c\u0131 bir istikrara d\u00f6n\u00fc\u015febilmesi i\u00e7in K\u00f6rfez\u2019de yeni bir g\u00fcvenlik d\u00fczeninin olu\u015fmas\u0131 gerekmektedir. Ancak k\u0131sa vadede b\u00f6yle bir d\u00fczenin tesis edilmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Bu nedenle H\u00fcrm\u00fcz \u00fczerinden deniz ticaretinin eski g\u00fcvenlik ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilmesi de giderek zorla\u015facakt\u0131r. Bu durum, alternatif ticaret ve lojistik hatlar\u0131na y\u00f6nelik aray\u0131\u015flar\u0131 h\u0131zland\u0131racakt\u0131r. K\u00fcresel ticaret a\u00e7\u0131s\u0131ndan at\u0131l kalan baz\u0131 g\u00fczergahlarla petrol ve do\u011falgaz boru hatlar\u0131 yeniden g\u00fcndeme gelecektir. Bu geli\u015fmeler, T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan da yeni f\u0131rsatlar do\u011furabilir. K\u00f6rfez \u00fclkeleri ise ya\u015fad\u0131klar\u0131 s\u00fcre\u00e7ten \u00f6nemli dersler \u00e7\u0131karmak mecburiyetindedir.<\/p>\n
Bu krizin stratejik sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde farkl\u0131 disiplinlerden pek \u00e7ok analiz ve de\u011ferlendirmeye konu olacakt\u0131r. Nitekim askeri, jeopolitik ve ekonomik boyutlar\u0131yla \u00e7ok katmanl\u0131 bir etki alan\u0131 s\u00f6z konusudur. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fru ve kapsaml\u0131 de\u011ferlendirmeler i\u00e7in zaman gerekmektedir.<\/p>\n
Ancak mevcut tabloya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda birka\u00e7 temel e\u011filim \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: K\u00f6rfez b\u00f6lgesinin g\u00fcvenlik alg\u0131s\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015fmekte, \u0130ran rejimi yap\u0131sal bir evrim s\u00fcrecine girmekte, ABD b\u00f6lgedeki angajman\u0131n\u0131 daha se\u00e7ici bir \u00e7er\u00e7eveye oturtmakta ve b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik denklemine yeni akt\u00f6rler dahil olmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bununla birlikte, deniz ticaret yollar\u0131 ve enerji hatlar\u0131 yeniden \u015fekillenirken, g\u00fcvenli\u011fin yaln\u0131zca askeri kapasiteyle de\u011fil, ayn\u0131 zamanda teknolojik, ekonomik ve toplumsal boyutlar\u0131yla birlikte ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi daha net ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
Di\u011fer taraftan Avrupa ve Rusya\u2019n\u0131n bu s\u00fcre\u00e7te s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etki alan\u0131nda kalmas\u0131, b\u00f6lgesel d\u00fczenin yeniden in\u015fas\u0131nda yeni akt\u00f6rlerin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7abilir. Bu ba\u011flamda \u00c7in\u2019in alaca\u011f\u0131 pozisyon, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemin en belirleyici unsurlar\u0131ndan biri olacakt\u0131r.<\/p>\n
Daha geni\u015f bir perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise bu sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan b\u00f6lgedeki g\u00fc\u00e7 dengeleri ve g\u00fcvenlik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n yeniden \u015fekillenmesi beklenebilir. Bu s\u00fcre\u00e7, mevcut akt\u00f6rlerin stratejik tercihlerinin uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale getirecektir.<\/p>\n
[Prof. Dr. Talha K\u00f6se, Milli \u0130stihbarat Akademisi Ba\u015fkan\u0131d\u0131r.]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
K\u00f6rfez b\u00f6lgesinin g\u00fcvenlik alg\u0131s\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015fmekte, \u0130ran rejimi yap\u0131sal bir evrim s\u00fcrecine girmekte, ABD b\u00f6lgedeki angajman\u0131n\u0131 daha se\u00e7ici bir \u00e7er\u00e7eveye oturtmakta ve b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik denklemine yeni akt\u00f6rler dahil olmaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17509,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[3496,590],"class_list":["post-17975","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analiz","tag-abd-israil-iran","tag-ateskes"],"yoast_head":"\n