Bir Medeniyetin Gücü, Sorabildiği Sorular Kadardır

Bazen bir sohbet, insanı hiç hesapta olmayan yerlere götürüyor.

Tanrı’dan başlıyorsunuz, insana geliyorsunuz. İnsandan felsefeye, felsefeden medeniyete; oradan da şu temel soruya ulaşıyorsunuz:

Bir toplum neden bir dönem büyük düşünürler, büyük eserler ve büyük medeniyet hamleleri üretirken başka bir dönemde kendi fikrî sınırlarının içine sıkışıp kalır?

Son iki yüz yılın Avrupa düşüncesine baktığımızda insanla çok sert, çok gerçek ve zaman zaman acımasız bir yüzleşme görüyoruz.

Kant, Hegel, Schopenhauer, Marx, Nietzsche, Heidegger…

Bu isimlerin hiçbiri yalnızca felsefe tarihi içinde kalmadı. İnsanın Tanrı’yla, toplumla, devletle, doğayla, ahlakla ve kendi varlığıyla kurduğu ilişkiyi değiştirdiler.

Özellikle Alman düşünce geleneği bu bakımdan başlı başına dikkat çekicidir.

Kant, insanın neyi bilebileceğini sorguladı. Hegel, tarihi ve bilinci büyük bir bütünlük içinde anlamaya çalıştı. Marx, toplumu üretim ilişkileri üzerinden yeniden okudu. Nietzsche, Avrupa’nın değer dünyasının altını kazıdı. Heidegger ise insanın dünyayla ve varlıkla kurduğu ilişkinin kendisini tartışmaya açtı.

Bütün bunların arkasında büyük bir kırılma vardı.

Tanrı merkezli dünya tasavvuru giderek insan merkezli bir dünyaya dönüşüyordu.

Tanrı, yüzyıllar boyunca yalnızca inanılan bir varlık değildi. Hayatın anlamının, ahlakın, iyinin, kötünün, ölümün ve insanın evrendeki yerinin de merkezindeydi.

Modern insan bu merkezi değiştirdiğinde özgürleştiğini düşündü.

Fakat mesele orada bitmedi.

Nietzsche’nin “Tanrı öldü” sözü de aslında yalnızca Tanrı’nın varlığına ilişkin bir hüküm değildi. Çok daha ağır bir sorunun habercisiydi:

Tanrı’nın anlam kurucu merkezi rolü ortadan kalkarsa, değerlerin kaynağı ne olacak?

İnsan mı?

Devlet mi?

Toplum mu?

Bilim mi?

Çoğunluk mu?

Güç mü?

Modern insanın büyük krizi burada başladı.

Tanrı’yı merkezin dışına çıkarmak kolaydı; fakat onun taşıdığı anlam yükünü neyin taşıyacağı sorusu cevapsız kalıyordu.

Edebiyat da bu büyük kırılmanın en güçlü aynalarından biri oldu.

Turgenyev’in Babalar ve Oğullarındaki Bazarov’u düşünelim.

Eski kuşağın inançlarını, duygularını ve değerlerini reddeden bir nihilist…

Karşısında ise geleneğe, aileye, inanca ve duygulara bağlı başka bir dünya.

Aynı evde yaşayabiliyorlar, birbirlerini sevebiliyorlar ama aynı dünyaya baktıklarında aynı şeyi görmüyorlar.

Belki insanın en tuhaf tarafı da burada.

Aynı gökyüzüne bakıp biri Tanrı’yı görebiliyor, diğeri yalnızca maddeyi.

Biri hayatı büyük bir anlamın parçası sayıyor, diğeri rastlantıların toplamı olarak görüyor.

Ve dünya bütün bu ihtimallere izin veriyor.

Belki Tanrı’nın insana verdiği en sarsıcı imkânlardan biri de budur: İnsan inanabiliyor, reddedebiliyor, şüphe edebiliyor, arayabiliyor.

Tek düze olmak zorunda değil.

Batı düşüncesini etkileyici kılan yönlerden biri de bu farklı ihtimallerle yüzleşmekten bütünüyle vazgeçmemesidir.

İnsan yüceltilmedi sadece.

Parçalandı da.

Kibri, korkusu, arzuları, inancı, inkârı, yalnızlığı, şiddeti ve ölüm karşısındaki çaresizliği masaya yatırıldı.

Batı kendi karanlığını da yaşadı.

Savaşlar gördü.

Totaliter rejimler üretti.

Bilimi ölüm makinesine çevirebildi.

İnsanın ne kadar korkunçlaşabileceğini de gördü.

Fakat bütün bu karanlığa rağmen düşünce hareket halinde kaldı.

Belki asıl fark burada ortaya çıktı.

Bir düşünür konuştu, diğeri itiraz etti.

Bir sistem kuruldu, başka biri onu yıktı.

Bir fikir bastırıldı, başka bir yerde yeniden ortaya çıktı.

Düşünce tek bir merkezin kontrol edemeyeceği kadar geniş bir alan kazandı.

Ve bu hareketlilik yalnızca felsefede kalmadı.

Bilimi etkiledi.

Bilim teknolojiyi değiştirdi.

Teknoloji üretimi dönüştürdü.

Üretim toplumu değiştirdi.

Toplum siyaseti, siyaset devleti ve hukuku dönüştürdü.

Yani fikir, kitapların arasında kalmadı.

Medeniyet üretti.

Burada ister istemez kendi tarihimize dönüp bakıyoruz.

Farabi’yi, İbn Sina’yı, Gazâlî’yi, İbn Rüşd’ü yetiştirmiş bir medeniyetten söz ediyoruz.

Farabi, mantıktan siyasete kadar insan bilgisinin büyük alanlarında söz söyleyebiliyordu.

İbn Sina tıp ile metafiziği aynı zihinde taşıyabiliyordu.

Gazâlî, filozofları eleştirmeden önce onları anlamaya çalışıyor, onların düşüncesini sistematik biçimde anlatıyor, ardından itirazını ortaya koyuyordu.

İbn Rüşd ise ona cevap veriyordu.

Asıl kıymet burada.

Birinin haklı, diğerinin haksız olmasından önce, düşüncenin hareket halinde olması.

Bir düşünür konuşuyor.

Diğeri ona itiraz ediyor.

Üçüncüsü yeni bir yol açıyor.

Medeniyet dediğimiz şey biraz da budur.

Fakat özellikle son iki yüzyılda İslam dünyası ağır tarihsel şartlarla karşılaştı.

Savaşlar, sömürgecilik, imparatorlukların çözülmesi, ekonomik geri kalmışlık, devletlerin varlığını koruma kaygısı…

“İnsan nedir?” sorusunun önüne çoğu zaman “Devleti nasıl kurtaracağız?” sorusu geçti.

“Varlık nedir?” sorusunun önüne “Neden geri kaldık?” sorusu geldi.

Bunlar elbette önemsiz değildi.

Fakat bir toplum uzun süre yalnızca hayatta kalmayı düşünürse, bir noktadan sonra düşüncesi de savunmacı hale gelir.

Ve asıl tehlike orada başlar:

Soruların alanı daralır.

İnsanlar ne düşüneceklerinden önce neyi düşünmelerine izin verildiğini hesaplamaya başlar.

Oysa özgür düşünce güvenli değildir.

Bazen devlete itiraz eder.

Bazen geleneğe.

Bazen yerleşik dinî yorumlara.

Bazen toplumun kutsallaştırdığı kabullere.

Bazen yanlış sonuçlara da ulaşır.

Fakat fikrin tabiatı budur.

Sonucu önceden belirlenmiş düşünce, düşünce değildir.

Belki bugün bizim yeniden hatırlamamız gereken şey tam olarak budur.

Gelişmek yalnızca teknoloji satın almak değildir.

Üniversite binası yapmak değildir.

Laboratuvar kurmak, fabrika açmak, yol yapmak, güçlü bir ordu kurmak da tek başına yeterli değildir.

Bütün bunları üretecek insanı yetiştirmek gerekir.

O insanın soru sorabileceği iklimi kurmak gerekir.

Kendisine itiraz edilmesinden korkmayan yöneticiyi, yanlış yapmaktan korkmayan bilim insanını, düşünceyi suç değil imkân olarak gören toplumu oluşturmak gerekir.

Çünkü bir toplumun asıl gücü yalnızca sahip olduğu silahlarda, sermayede ya da teknolojide değildir.

O gücü doğuran zihinsel düzendedir.

Felsefe, medeniyet ve düşünce üzerine önemli çalışmaları bulunan değerli Üstadımız İbrahim Kalın’a da yazının sonunda bu soruyu yöneltelim:

İnsanlar hâlâ özgürce soru sorabiliyor mu?

Çünkü toplumun gelişmesinin, geleceğini kurmasının, hatta gerektiğinde bir savaşı kazanmasının yolu yalnızca güçlü araçlara sahip olmaktan geçmez.

Asıl mesele; o araçları üretecek fikrî iklimi, o iklimi taşıyacak insanı ve o insanın önünü açacak sistemi kurabilmektir.

Geleceği kazanan toplumlar, yalnızca daha güçlü olanlar değil; düşünebilen insanı yetiştirebilen, soruyu yaşatabilen ve fikri harekette tutabilen toplumlardır.