Nöbetçi Eczaneler
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nda görevli üç ekonomistin kaleme aldığı analizde, hanehalkının 12 ay sonrası enflasyon beklentisinin uzun süredir gerçekleşen enflasyonun üzerinde seyrettiği; bu ayrışmanın temelinde ise “hissedilen enflasyonun” bulunduğu vurgulandı. Çalışmaya göre beklentileri en çok gıda ve enerji gibi düzenli harcamalar ile Türkiye özelinde kira kalemi şekillendiriyor; merkez bankası iletişimi ve bilgi kanalları da beklentilerin seyrinde kritik rol oynuyor.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Uzmanı Furkan Höçük, Ekonomist Halil İbrahim Korkmaz ve Uzman Ahmet Bilal Kurtoğlu imzalı değerlendirmede, enflasyon beklentilerinin tüketim-tasarruf kararlarından portföy tercihlerine, fiyatlama davranışlarından enflasyon dinamiklerine kadar geniş bir alanda belirleyici olduğuna dikkat çekildi. TCMB’nin fiyat istikrarı hedefi doğrultusunda ekonomik aktörlerin beklentilerini politika tasarımında önemli bir girdi olarak izlediği belirtildi.
Üç farklı kesim, üç farklı beklenti: Hanehalkı daha yüksek, piyasa daha temkinli
Çalışmada, aylık yayımlanan “Sektörel Enflasyon Beklentileri” anketinin; piyasa katılımcıları, reel sektör ve hanehalkını birlikte kapsadığı hatırlatıldı. Son 10 yıllık anket sonuçlarının, hanehalkının 12 ay sonrası enflasyon beklentisinin “mevcut enflasyonun genel olarak oldukça üzerinde” seyrettiğini gösterdiği ifade edildi.
Değerlendirmeye göre:
- Reel sektör beklentisi dönem dönem enflasyonun altında ya da üstünde oluşabilse de daha yüksek bir korelasyon
- Piyasa katılımcılarının beklentisi ise dezenflasyon öngörüsüyle manşet enflasyondan daha düşük bir seviyede oluşma eğiliminde; ayrıca manşet enflasyondaki oynaklıklara en sınırlı tepkiyi yine piyasa katılımcıları veriyor.
Tahmin hatası en yüksek kesim hanehalkı
Metinde yer verilen karşılaştırmada, üç kesimin beklentilerinin 12 ay sonra gerçekleşen enflasyonu tahmin etme performansı da ele alındı. Buna göre en düşük hata payı piyasa katılımcılarında, en yüksek hata payı ise hanehalkında görülüyor. Çalışmada, enflasyonun görece düşük seyrettiği yıllarda bile hanehalkı beklentilerinin ortalama 10 puan üzerinde kaldığı, son yıllarda enflasyonun daha yüksek ve oynak seyrettiği dönemde ise farkın daha da açıldığı vurgulandı.
Küresel eğilim: “Algı” ile “beklenti” birbirine yakın
Analizde, hanehalkı ile profesyonel tahminler arasındaki ayrışmanın yalnızca Türkiye’ye özgü olmadığı; gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde de benzer bir desen izlendiği kaydedildi. Çalışmanın öne çıkardığı temel bulgu şu: Hissedilen (algılanan) enflasyon, hanehalkı beklentilerindeki yüksek seviyeyi açıklamada öne çıkan değişken. Ülkeler arası karşılaştırmalarda hissedilen enflasyon ile beklentilerin birbirine yakın seyrettiği, buna karşılık mevcut enflasyon ile beklentiler arasındaki farkın önemli bölümünün “hissedilen enflasyondan” kaynaklandığı belirtildi.
Bir diğer dikkat çekici unsur ise, ülkelerin enflasyon oranları değişse dahi hissedilen enflasyon ve beklentilerin %5, %10 gibi eşiklerde yoğunlaşabilmesi; çalışmada bu durum “yuvarlama etkisi”yle ilişkilendirildi.
Sepetin ağırlığı: Gıda, enerji ve Türkiye’de kira
Çalışma, hanehalkının enflasyon beklentisini oluştururken hangi harcama kalemlerini daha fazla dikkate aldığına da odaklanıyor. Sonuçlara göre gıda ve enerji kalemleri, küresel ölçekte “düzenli harcama” niteliği nedeniyle beklentilerde başat rol oynuyor. Türkiye’de ise bu hassasiyetin genel olarak daha yüksek olduğu, ayrıca kira kaleminin de belirgin şekilde öne çıktığı ifade ediliyor.
Metinde, “son dönemde gerilemekle birlikte” kira enflasyonunun uzun süre manşet enflasyonun üzerinde seyrettiğine işaret edilerek; sık tüketilen ürünler (gıda gibi) ve bütçede büyük yer tutan kalemlerin (kira gibi) hissedilen enflasyonun önemli belirleyicileri olduğu sonucuna varılıyor. Buna bağlı olarak, hissedilen enflasyonu en fazla etkileyen kalemlerdeki fiyat artışları ile manşet enflasyon arasındaki farkın açılmasının, hanehalkı beklentilerini yukarı çektiği değerlendiriliyor.
İletişim vurgusu: TV–radyo yanında sosyal medya etkisi
Çalışmada, hanehalkı beklentilerinin tahmin gücünün zayıf kalmasının, iletişimin etkin kurgulanmasının önemini artırdığı belirtiliyor. Analizde, merkez bankası hakkında bilgi ve farkındalığın enflasyon beklentileriyle anlamlı ilişki taşıdığına atıf yapılarak; hanehalkının bu bilgiyi hangi kanallardan aldığı inceleniyor. Türkiye’de, televizyon ve radyonun yanında sosyal medyanın da önemli bir bilgi kaynağı olduğu; bu tablonun, TCMB’nin farklı kanallar üzerinden yürüttüğü iletişim faaliyetlerini dezenflasyon süreci açısından daha kritik hale getirdiği kaydediliyor.
Sonuç: Beklentilerde “seviye” kadar “eğilim” de kritik
Özet bölümünde, Türkiye’de hanehalkı enflasyon beklentilerinin —dünya örnekleriyle uyumlu biçimde— yapısal olarak mevcut enflasyonun ve diğer ekonomik aktörlerin beklentilerinin üzerinde seyrettiği; bunun temelinde “hissedilen enflasyonun” yer aldığı vurgulanıyor. Çalışma, para politikasında sıkı duruşun sürmesi ve enflasyondaki düşüşle birlikte hanehalkı beklentilerinde kademeli iyileşmenin devam edeceği beklentisini paylaşıyor; aynı zamanda ekonominin tüm kesimleriyle etkin iletişimin sürekliliğini “istikrarlı iyileşme” için kritik görüyor.
Kaynakça notu: Metinde; BIS Quarterly Review (2025), NBER çalışma kâğıdı (2022) ve TCMB Enflasyon Raporu 2024-IV’te yer alan “Algılanan ve Beklenen Enflasyon” kutusu dahil olmak üzere, hanehalkı algı ve beklentilerine ilişkin uluslararası literatüre atıf yapılıyor.