Nöbetçi Eczaneler
Oscar ödüllü İranlı yönetmen, senarist ve yapımcı Asghar Farhadi, Türkiye Radyo Televizyon Kurumu tarafından düzenlenen senaryo geliştirme ve ortak yapım platformu “TRT 12 Punto” kapsamında genç sinemacılar ve sinemaseverlerle buluştu.
İstanbul Feriye’de gerçekleştirilen “Ustalık Sınıfı” programında konuşan Farhadi, yönetmenlik, senaryo yazımı, gerçeklik, medya anlatıları, kültür, oyuncu yönetimi ve film yapım sürecine ilişkin deneyimlerini katılımcılarla paylaştı.
Bu yıl TRT 12 Punto’nun jüri başkanlığını da üstlenen Farhadi’nin programına genç sinemacılar yoğun ilgi gösterdi. “A Separation” ve “The Salesman” filmleriyle “En İyi Uluslararası Film” dalında iki kez Oscar ödülü kazanan yönetmen, İstanbul’da bulunmaktan büyük mutluluk duyduğunu ifade etti.
“Türkiye’deki sinema ilgisi beni mutlu ediyor”
Türkiye’de düzenlenen sinema etkinliklerinde gençlerin gösterdiği ilgiden memnuniyet duyduğunu belirten Farhadi, ustalık sınıflarına yoğun katılım olmasının kendisi için önemli olduğunu söyledi.
Farhadi, “Türkiye’de ne zaman masterclasslar yapılsa çok sayıda katılımcı görüyorum. İnsanlar büyük bir ilgiyle geliyor. Bu beni çok mutlu ediyor.” ifadelerini kullandı.
Sinemanın yalnızca teknik bilgiyle açıklanamayacağını dile getiren Farhadi, yönetmenliği teknik ve kişisel bakış açısı olmak üzere iki temel boyutta değerlendirdi.
“Yönetmeni farklılaştıran, olaylara hangi açıdan baktığıdır”
Yönetmenliğin teknik boyutuna ilişkin çok sayıda kaynaktan bilgi alınabileceğini aktaran Farhadi, asıl önemli olanın yönetmenin kendine özgü bakış açısı olduğunu vurguladı.
Usta yönetmen, şöyle konuştu:
“Yönetmenliğin birinci boyutu tekniktir. ChatGPT’ye sorarsanız zaten size çok fazla şey anlatır. Diğer boyut ise yönetmenlerin farklılıklarını ortaya çıkaran boyuttur. Hangi bakış açısıyla olaya bakıyorsunuz, işte farklılık buradadır.”
Yönetmenlerin büyük bölümünün yaşanan olayları doğrudan tasvir ettiğini belirten Farhadi, bir yönetmenin asıl görevinin izleyicinin daha önce göremediği bir bakış açısını ortaya koymak olduğunu söyledi.
Farhadi, “Yönetmenin görevi, benim bir durumda bakıp da göremediğim bakış açısını bana göstermektir. Bu, bir yönetmenin teknik yeteneklerinden çok daha ön plandadır. Bu bakış açısına da yönetmenin anlatısı diyoruz.” dedi.
“Sinema benim için bilinçli bir karardan çok duygusal bir süreç”
Yeni bir film üzerinde çalışmaya başlarken belirli bir yol haritası oluşturmadığını anlatan Farhadi, sinemayla kurduğu ilişkinin yıllar geçtikçe daha duygusal bir hâl aldığını ifade etti.
Kariyerinde geleceğe ilişkin kesin kararlarla hareket etmediğini vurgulayan Farhadi, şunları söyledi:
“‘Karar verdim, artık bugünden sonra şu yolu takip edeceğim.’ diye bir şeyim yok. Bu yaşta benim için sinema bilinçli bir karardan ziyade duygusal bir şeydir. Bundan sonra nasıl bir yol izleyeceğimi bilmiyorum. Bazen çok farklı ve karmaşık duygular yaşıyorum, bunlara anlam veremiyorum. Bu durum daha sonra bir filme dönüşüyor.”
Farhadi, filmlerinin çoğunun önceden belirlenmiş bir gündemden değil, zihnini meşgul eden duygular ve sorulardan doğduğunu dile getirdi.
“Gerçeklik üzerine bir anlatı savaşı yaşanıyor”
Son filmi “Parallel Tales”in önceki çalışmalarından farklı bir noktada durduğuna dikkati çeken Farhadi, filmin ortaya çıkmasında gerçeklik ve medya üzerine yaptığı değerlendirmelerin etkili olduğunu belirtti.
Günümüzde insanların aynı gerçeği farklı şekillerde gördüğünü ve aktardığını ifade eden Farhadi, bunun bir “anlatı savaşına” dönüştüğünü söyledi.
Farhadi, şu ifadeleri kullandı:
“Bugün gündemde olan anlatı sineması gerçeklikten kaynaklanıyor. Herkes gerçeği farklı şekilde görüyor, farklı şekilde anlatıyor. Hatta buna anlatı savaşı da deniliyor. Son filmi yapmamdaki en büyük etkenlerden birisi, medyanın bir gerçeği farklı şekillerde anlatmasıydı.”
Tek bir olayın farklı medya kuruluşları ve kişiler tarafından birbirinden tamamen farklı biçimlerde aktarılabildiğini belirten Farhadi, gerçek ile hayal arasındaki sınırların giderek bulanıklaştığını kaydetti.
“Medya gerçeği değiştirerek sunabiliyor”
Medyanın gerçekliği yeniden şekillendirme gücüne dikkati çeken Farhadi, insanların gördükleri birçok şeyi sorgulamadan gerçek kabul edebildiğini söyledi.
Usta yönetmen, “Günümüzde gördüğümüz bazı şeyleri gerçek zannediyoruz. Birçok medya gerçeğe el uzatıyor, gerçekleri istediği gibi değiştirip bize sunuyor. Bu durum benim beynimi çok kurcaladı ve sonuçta bu film ortaya çıktı.” diye konuştu.
“Parallel Tales”in doğrudan medya eleştirisi üzerine kurulmadığını anlatan Farhadi, filmin temelinde gerçekliğin nasıl algılandığına ilişkin düşüncelerinin bulunduğunu dile getirdi.
Yeni filmi için her sabah saatlerce düşünüyor
Farhadi, yeni projeleri üzerinde düzenli biçimde düşündüğünü belirterek, hemen her sabah iki veya üç saatini bir sonraki filmine ilişkin fikirler geliştirmeye ayırdığını söyledi.
Buna rağmen bir sonraki filminin konusunun ve konseptinin henüz netleşmediğini kaydeden yönetmen, film fikirlerinin zaman içerisinde şekillendiğini anlattı.
“Senaryoya önceden mesaj yüklemeyin”
Senaryo yazımına ilişkin genç sinemacılara önemli tavsiyelerde bulunan Farhadi, senaristlerin genel olarak iki farklı yöntemle çalıştığını ifade etti.
Bazı senaristlerin kadına yönelik şiddet gibi önceden belirlenmiş bir konu üzerinden hikâye kurduğunu, bazılarının ise öncelikle etkileyici bir hikâye bulmaya çalıştığını belirten Farhadi, kendi yaklaşımının ikinci yönteme daha yakın olduğunu söyledi.
Senaryonun başında verilmek istenen mesajın kesin biçimde belirlenmesinin yaratıcılığı sınırlayabileceğini vurgulayan Farhadi, yazarların kendilerini özgür bırakması gerektiğini ifade etti.
“Hesap kitapsız, yalnızca yazmak istediğiniz için yazın”
Farhadi, genç senaristlere seslenerek, yazım sürecinde sonuç ve başarı hesabı yapılmaması gerektiğini söyledi.
Usta yönetmen, şunları kaydetti:
“Kendinizi özgür bırakacaksınız. Hesap kitapsız, özgür bir şekilde senaryoyu sadece yazmak istediğiniz için yazacaksınız. Ben çalıştığım filmlerde hiçbir zaman kendime ‘Benim şu anda konum nedir?’ diye sormadım.”
Film üretirken “yargılama üzerine bir film mi yapıyorum?” gibi soruları önceden kendisine yöneltmediğini ifade eden Farhadi, filmin taşıdığı anlamların yapım tamamlandıktan sonra izleyici tarafından keşfedilmesini tercih ettiğini belirtti.
“Benim filmlerimde insanlar genellikle gridir”
Farhadi, sinemasında kesin biçimde iyi veya kötü olarak sınıflandırılan karakterlere yer vermediğini söyledi.
Henüz 13 yaşındayken yazdığı kısa filmde dahi iyi ve kötü karakter ayrımı bulunmadığını belirten yönetmen, “Benim filmlerimde insanlar genellikle gridir.” dedi.
Karakterlerin gerçek hayattaki insanlar gibi çelişkili, karmaşık ve değişken olması gerektiğini vurgulayan Farhadi, seyircinin karakterleri yargılamak yerine onları anlamaya çalışmasını önemsediğini ifade etti.
“İlk fırsatta yeniden İran’da film yapmak istiyorum”
İran dışında farklı ülkelerde filmler çekmesine rağmen esas arzusunun Farsça ve İran’da film yapmak olduğunu belirten Farhadi, ülkesindeki koşulların zaman zaman buna imkân vermediğini söyledi.
Farhadi, şöyle konuştu:
“Her zaman İran’da Farsça olarak film yapmak istiyorum. Koşullar beni zorluyor. İran içinde film yapamıyorum. Öyle bir durum olduğunda da oturamıyorum. Boş durmayı hiç sevmediğim için farklı bir ülkede film yapmaya başlıyorum. Ancak ilk fırsatta tekrar İran’a dönüp orada film yapmayı tercih ediyorum.”
Farklı ülkelerde çalışmanın kültürler arasındaki ortak yönleri görmesine yardımcı olduğunu anlatan Farhadi, insanlar arasındaki benzerliklerin farklılıklardan çok daha fazla olduğunu vurguladı.
“Farklı coğrafyalarda insanların duyguları aynıdır”
Sinemanın temelinde insan duygularının bulunması gerektiğini ifade eden Farhadi, kültürler değişse de temel insani hislerin ortak olduğunu söyledi.
Farhadi, “Farklı coğrafyalarda insanların duyguları aynıdır, aynı tattır. Bir babanın çocuğuna karşı kalbinin kırılması dünyanın her yerinde aynıdır. Sadece farklı kültürlerde bunu gösterme biçimi farklıdır.” değerlendirmesinde bulundu.
Genç sinemacılara kendi kültürlerinden beslenme çağrısı
Farhadi, sinemaya yeni başlayanların öncelikle kendi ülkelerini ve kültürlerini tanımaları gerektiğini belirtti.
Genç yönetmen ve senaristlere seslenen Farhadi, “Eğer bir yerden başlamak istiyorsanız önceliğiniz kendi kültürünüz, kendi ülkeniz olsun.” dedi.
Kendi kültürünü yakından tanımayan bir sinemacının başka kültürleri derinlikli biçimde anlatmasının zor olacağını ifade eden Farhadi, yerel hikâyelerin doğru bir sinema diliyle evrensel bir niteliğe ulaşabileceğini söyledi.
“Yönetmenler her şeyi bilen insanlar değildir”
Yönetmenlerin dışarıdan bakıldığında her şeyi bilen ve bütün kararlarından emin kişiler gibi göründüğünü aktaran Farhadi, gerçekte film yapım sürecinin sürekli şüphe ve kararsızlıklarla ilerlediğini anlattı.
Sette oyuncunun ayakkabısından kameranın konumuna kadar pek çok ayrıntının yönetmene sorulduğunu belirten Farhadi, yönetmenin bu soruların büyük bölümünde kesin bir cevaba sahip olmadığını söyledi.
Farhadi, “Kameraman ‘Kamerayı öyle mi, böyle mi koyayım?’ diye soruyor ve yine emin değilsiniz. Ama o anda karar veriyorsunuz. Dışarıdan baktığınızda her şeyi biliyormuşsunuz gibi gözüküyor ancak yönetmen bunların hepsine ‘Hangisi olsa daha iyi olur?’ şüphesiyle bakıyor.” ifadelerini kullandı.
“Kalbinizi dinleyin, şüphe etmekten korkmayın”
Genç sinemacıların kararsızlık ve şüphe duygusundan korkmamaları gerektiğini vurgulayan Farhadi, yönetmenin teknik bilgi kadar sezgilerine de güvenmesi gerektiğini belirtti.
“Fakat korkmayın, olaya hâkim olup kalbinizi dinleyeceksiniz.” diyen Farhadi, kendisini tamamlanmış ve her şeyi bilen bir sanatçı olarak gören yönetmenlerin üretimlerinin zamanla sıradanlaşabileceğini söyledi.
“Ben oldum dediğiniz anda filmleriniz ilgi çekmemeye başlar”
Farhadi, sinemacının kendisini sürekli geliştirmesi ve öğrenmeye açık olması gerektiğine dikkati çekerek, “Bir yapımcı olarak ‘Her şeyi biliyorum, ben oldum.’ dediğiniz zaman artık filmleriniz çok ilgi çekmemeye başlar.” dedi.
Başarıya rağmen merak ve şüphe duygusunun korunması gerektiğini ifade eden Farhadi, yönetmenliğin kesin cevaplardan çok doğru soruları arama sanatı olduğunu dile getirdi.
Film yapım sürecini doğuma benzetti
Film yapım sürecini “çocuk doğuran bir anneye” benzeten Farhadi, yönetmenlerin çekimler sırasında yoğun bir belirsizlik, baskı ve kaybolmuşluk hissi yaşayabildiğini söyledi.
Farhadi, “Çocuk doğuran bir anne, çocuğunu doğururken belki en yakınına küfür bile edebilir. Sadece bağırır, o an ona sorsanız cevapları bilmiyordur. Film yapımcısı da yönetmen de aynen böyle doğum yapan anneye benzer. O anda bir kaybolmuşluk hissi olur.” görüşlerini paylaştı.
“Türk ve İran kültürleri birbirine çok yakın”
Türkiye’de bugüne kadar bir film çekmeyi düşünmemiş olmasını ilginç bulduğunu belirten Farhadi, Türk ve İran toplumlarının kültürel açıdan birbirine yakın olduğunu söyledi.
İki toplumun birbirini hızlı biçimde anlayabildiğini ifade eden Farhadi, buna karşın Türk kültürünün derin ve çok katmanlı yapısının dışarıdan kolayca kavranamayacağını dile getirdi.
Farhadi, “İran kültürü gibi Türk kültürü de çok farklı detaylara ve zarifliğe sahiptir. ‘Ben bu kültürü anladım.’ demek çok zordur.” dedi.
İstanbul’a film çekmek için yaklaşamadığını söyledi
Türk edebiyatından okuduğu hikâyeleri ilgi çekici bulduğunu belirten Farhadi, İstanbul’un da kendisi için her ziyaretinde yeni yönlerini keşfettiği bir şehir olduğunu ifade etti.
Farhadi, “Ben bu şehri her geldiğimde ilginç buluyorum. Belki de şimdiye kadar bu şehre çok fazla yaklaşma cesareti bulamadım.” diye konuştu.
Genç sinemacılara “Neden film yapmak istiyorsunuz?” sorusu
Programın sonunda genç sinemacılara yönelik tavsiyelerini sürdüren Farhadi, film yapmaya başlamadan önce herkesin kendi motivasyonunu dürüst biçimde sorgulaması gerektiğini söyledi.
Yalnızca ün kazanmak, ödül almak veya başarı elde etmek amacıyla yola çıkmanın sinemanın özünden uzaklaşmaya neden olabileceğini belirten Farhadi, genç sinemacıların öncelikle anlatmak istedikleri hikâyeye ve iç dünyalarına odaklanmaları gerektiğini vurguladı.
TRT 12 Punto kapsamında gerçekleştirilen buluşma, Farhadi’nin katılımcıların sorularını yanıtlamasının ardından sona erdi.