Nöbetçi Eczaneler
Konya Aydınlar Ocağı’nın mutat Selçuklu Salı Sohbetleri’nde bu hafta Prof. Dr. Alaattin Aköz konuk oldu.
Konevi Derneği salonunda düzenlenen programda Aköz, varlığı 15 Haziran 1826’da sonlandırılan Yeniçeri Ocağı’nı, kuruluşundan kaldırılışına kadar farklı yönleriyle anlattı.
“Yeniçeriler devletin başına büyük sıkıntı haline gelmişti”
Programın açılış konuşmasını yapan Konya Aydınlar Ocağı Başkanı Dr. Mustafa Güçlü, Yeniçeri Ocakları’nın kapatıldığı dönemde toplumda ciddi bir yozlaşma yaşandığını söyledi.
Güçlü, Yeniçeri Ocağı’nın kapatılmasının toplum tarafından olumlu karşılandığına dikkat çekerek, “Melek girmez sokak denilecek kadar, bırakın aileleri; delikanlıların bile geçemediği sokaklar meydana geldiğini tarih kayıtlarından öğreniyoruz. Yeniçeriler devletin başına musallat olmuş büyük bir sıkıntı haline gelmişti” dedi.
Yeniçerilerin görevleri anlatıldı
Daha sonra kürsüye gelen Prof. Dr. Alaattin Aköz, Yeniçerilerin yalnızca savaş dönemlerinde değil, barış zamanlarında da çeşitli görevler üstlendiğini ifade etti.
Aköz, Yeniçerilerin İstanbul başta olmak üzere bulundukları bölgelerin güvenliğini sağlamakla sorumlu olduklarını belirterek, muhafızlık görevleri bulunduğunu da söyledi.
Yangınlarda itfaiye görevi üstlendiklerini, İstanbul’daki karakolların ve kale kapılarının açılıp kapanması gibi hizmetlerin de Yeniçeriler tarafından yürütüldüğünü aktardı.
“Devlet otoritesinin güçlü olduğu dönemlerde başarılıydılar”
Yeniçeri Ocağı’na dahil edilenlerin isim ve eşkallerinin kütük defterlerine kaydedildiğini ve ulufe bağlandığını anlatan Aköz, 1560 yılından sonra İstanbul dışında da yeniçeri garnizonlarının kurulmaya başlandığını belirtti.
Taşradaki yeniçerilerin temel görevlerinin saray ve hisar muhafızlığı yapmak, padişahın sadık kulları olarak hizmet etmek olduğunu ifade eden Aköz, devlet otoritesinin güçlü olduğu dönemlerde Yeniçeri Ocakları’nın görevlerini başarıyla yürüttüğünü söyledi.
Aköz, Yeniçerilerin 17. yüzyılda Anadolu’da sert şekilde görülen Celali isyanlarının bastırılmasında da etkin rol oynadığını kaydetti.
Bektaşi Ocağı olarak da anılıyordu
Yeniçerilerin Bektaşi tarikatına bağlı, mezhep olarak ise Hanefi olduklarını ifade eden Prof. Dr. Alaattin Aköz, Ocağın Bektaşilikle bağının güçlü olduğunu söyledi.
Aköz, 94. Cemaat Ortası’nda Bektaşi babalarından birinin Hacı Bektaş vekili olarak bulunduğunu belirterek, 16. yüzyılın sonlarında Yeniçeri Ocağı’nın “Bektaşi Ocağı” olarak da anıldığını anlattı.
Bozulma 16. yüzyılın ikinci yarısında başladı
Yeniçeri Ocağı’nın 16. yüzyılın ikinci yarısında bozulmaya başladığını belirten Aköz, kaynakların özellikle 3. Murat dönemine işaret ettiğini söyledi.
Aköz, Şehzade Mehmet’in sünnet düğününde gösteri yapan cambazlar ve hokkabazların usulsüz şekilde Yeniçeri Ocağı’na alınmasının bozulma sürecinin önemli kırılma noktalarından biri olarak gösterildiğini ifade etti.
Askerlik mesleğiyle ilgisi olmayan kişilerin ocağa dahil edilmesiyle birlikte genel teamüllerin çiğnendiğini belirten Aköz, yeniçerilerin zamanla hamallık, tellallık, kayıkçılık, kahvecilik ve esnaflık gibi işlerle de meşgul olduğunu anlattı.
“Usulsüz alımlar devlete büyük mali külfet oluşturdu”
Yeniçerilerin evlenmeleri yasak olmasına rağmen zamanla aile hayatına sahip olduklarını dile getiren Aköz, ocakla ilgisi olmayan kişilerin de rüşvet ve kayırma yoluyla yeniçerilik maaş belgelerine ulaştığını söyledi.
Aköz, askerlikle bağı olmayan kişilerin devletten ulufe almasının Osmanlı Devleti üzerinde büyük bir mali yük oluşturduğunu vurguladı.
Askeri yetersizlik belgelerde yer aldı
Prof. Dr. Alaattin Aköz, savaş meydanlarında görevlerini yerine getirmekte zorlanan Yeniçerilerin zamanla disiplinden uzak bir kalabalığa dönüştüğünü söyledi.
1768 Osmanlı-Rus Savaşı’nın bu yetersizliği ortaya koyduğunu belirten Aköz, Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Osmanlı Devleti’nin onur kırıcı bir anlaşmaya mecbur kaldığını ifade etti.
Aköz, Yeniçerilerin ülke topraklarını savunmadaki yetersizliğinin devlet belgelerine de yansıdığını belirtti.
Halk üzerindeki baskılar mahkeme kayıtlarına yansıdı
Yeniçerilerin yalnızca askeri açıdan değil, toplumsal düzen açısından da ciddi sorunlara neden olduğunu ifade eden Aköz, bazı yeniçerilerin halk üzerinde baskı kurduğunu, cana, mala ve ırza yönelik saldırıların mahkeme kayıtlarında yer aldığını söyledi.
Aköz, çarşı ve pazar esnafının haraca bağlandığını, bu olayların münferit olmaktan çıkarak iç güvenliği tehdit eden bir boyuta ulaştığını anlattı.
Konya’da bir pazar günü ayin sırasında kiliseyi basan Yeniçerilerin mahkeme kayıtlarına geçen olaylarına da değinen Aköz, ocağın kaldırılmasının bu nedenle “Vak’a-i Hayriye” veya “Vak’a-i Hasene” olarak adlandırıldığını söyledi.
“Darbe yeniçeri geleneğidir”
Türk tarihinde darbe geleneğinin Yeniçeri ayaklanmalarıyla ilişkilendirilebileceğini ifade eden Prof. Dr. Alaattin Aköz, Osmanlı tarihindeki ilk Yeniçeri ayaklanması olarak 1466’daki Buçuktepe Vakası’nı örnek gösterdi.
Aköz, bu olayda yeniçerilerin para ayarının düşürülmesini gerekçe göstererek ayaklandıklarını, “buçuk akçe” zamla yatıştırıldıklarını ve 2. Murat’ın yeniden tahta çıkmasının ardından ayaklanmanın son bulduğunu anlattı.
Osmanlı tarihinde birçok tahttan indirme sürecinde etkili oldular
Yeniçerilerin Osmanlı tarihinde birçok siyasi krizde etkili olduğunu belirten Aköz, Fatih Sultan Mehmet’in ölümünün ardından yaşanan olaylardan 2. Bayezid’in tahttan çekilmeye zorlanmasına, Genç Osman’ın öldürülmesinden Sultan İbrahim’in tahttan indirilmesine kadar birçok süreçte Yeniçeri etkisinin görüldüğünü söyledi.
Aköz, 1821’de Mora’da çıkan isyanın bastırılmasında Yeniçerilerin yetersiz kalmasının da ordunun ıslah edilmesi gerektiğini açık şekilde ortaya koyduğunu ifade etti.
Yeni ordu girişimi isyanla karşılandı
- Mahmut’un batı tarzında talimli bir ordu kurmak için harekete geçtiğini anlatan Aköz, Yeniçerilerin devlet kademelerinde yapılan ıslahatların tamamına karşı çıktığını belirtti.
Aköz, Yeniçerilerin bu süreçte “din elden gidiyor” söylemiyle dini hassasiyetleri kullanmaya çalıştığını söyledi.
Şeyhülislam Kadızade Tahir Efendi’nin konağında 25 Mayıs 1826’da yapılan meşveret meclisinde, Yeniçeri Ocağı’na dokunmadan batı tarzında talimli bir ordu olan Eşkinci Ocağı’nın kurulmasının kararlaştırıldığını anlatan Aköz, ancak Yeniçerilerin bu karara da karşı çıktığını kaydetti.
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması vilayetlere bildirildi
Aköz, Eşkinci Ocağı’nın talime başlamasından 3 gün sonra, 15 Haziran 1826’da Yeniçerilerin kazan kaldırarak isyan ettiğini söyledi.
İsyancıların Ağa Konağı’nı bastığını ve talim istemediklerini bildirdiğini aktaran Aköz, Yeniçeri kışlasının 15 Haziran 1826’da kuşatma altına alındığını belirtti.
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırıldığına dair emr-i âli suretinin 17 Haziran 1826’da bütün vilayetlere gönderildiğini ifade eden Aköz, kararın ilk olarak Vakanüvis Esat Efendi tarafından Sultan Ahmet Camii’nin minberinde okunduğunu anlatarak konuşmasını tamamladı.