Nöbetçi Eczaneler
İnsanların büyük bölümü dünyayı gözlerindeki üç farklı renk algılayıcı koni hücresi sayesinde görüyor. Ancak bazı kadınların, genetik yapıları nedeniyle dördüncü bir koni hücresi tipine sahip olabileceği ve çoğu kişinin ayırt edemediği renk tonlarını görebileceği belirtiliyor.
“Tetrakromasi” olarak adlandırılan bu özellik, renk algısının sınırlarına ilişkin bilimsel tartışmaları da beraberinde getiriyor. Uzmanlara göre dört tür koni hücresine sahip olmak, daha gelişmiş bir renk görüşü için potansiyel oluşturuyor; ancak bu potansiyelin gerçekten kullanılabilmesi herkes için mümkün olmayabiliyor.
Öğrencileri sayesinde farklı gördüğünü fark etti
Görsel sanatçı Concetta Antico, öğrencilerinin kendisinin gördüğü bazı renkleri göremediğini anladığında büyük şaşkınlık yaşadı.
Çoğu insanın tek bir renk tonu gördüğü gölgelerde ve gündelik nesnelerde “çok çeşitli renkler” gördüğünü anlatan Antico, uzun süre herkesin dünyayı kendisi gibi algıladığını düşündü.
Öğrencilerinden birine, gördüğü renklerle ilgili neden daha önce bir şey söylemediklerini sorduğunda ise “Siz öğretmensiniz. Sizin sanatsal bir şey yaptığınızı düşündük” yanıtını aldı.
Antico, daha sonra yaptırdığı genetik testler sonucunda tetrakromasi özelliğine sahip olduğunu öğrendi.
Çoğu insanda üç tür koni hücresi bulunuyor
İnsan gözünde, koni adı verilen ve farklı ışık dalga boylarına duyarlı üç temel hücre tipi bulunuyor. Bunlar kabaca kırmızı, yeşil ve mavi renklere karşılık gelen ışık aralıklarıyla uyarılıyor.
Bu hücreler aldıkları sinyalleri beyne gönderiyor. İnsanların gördüğü renkler ise farklı koni hücrelerinden gelen sinyallerin beyinde birleştirilmesiyle oluşuyor.
Bazı kişilerin gözlerinde ise dördüncü bir koni hücresi tipi bulunabiliyor. Teorik olarak bu durum, beynin renklerle ilgili daha fazla ve daha çeşitli bilgi almasını sağlayarak görünür ışık spektrumundaki renk duyarlılığını artırabiliyor.
Tetrakromasi neden daha çok kadınlarda görülüyor?
Kırmızı ve yeşil renge duyarlı koni hücrelerini kodlayan genler X kromozomunda bulunuyor. Bir kişinin tetrakromatik olabilmesi için bu genlerden birinin iki farklı varyantını taşıması ve her iki varyantı da kullanabilmesi gerekiyor.
Kadınlarda iki X kromozomu bulunurken erkeklerde genellikle yalnızca bir X kromozomu bulunuyor. Bu nedenle tetrakromasi potansiyelinin çoğunlukla kadınlarda görüldüğü ifade ediliyor.
Erkeklerde aynı genetik varyantın bazı renk görme bozukluklarına yol açabileceği belirtiliyor.
Kadınların yüzde 12’sinde genetik potansiyel olabilir
Dört farklı koni hücresine sahip olma durumu “retinal tetrakromasi” olarak tanımlanıyor. Genetik testler, bu dört hücre tipini oluşturabilecek gen varyantlarına sahip kişilerin belirlenmesini sağlayabiliyor.
İngiltere’deki Newcastle Üniversitesi Tetrakromasi Projesi’ne göre kadınların yaklaşık yüzde 12’sinin bu genetik potansiyele sahip olabileceği düşünülüyor. Ancak araştırmalar, bu oranın toplumlar ve genetik gruplar arasında değişebileceğine işaret ediyor.
Bununla birlikte uzmanlar, fazladan bir koni hücresine sahip olmanın otomatik olarak daha gelişmiş renk görüşü anlamına gelmediğini vurguluyor.
Genetik özellik her zaman gelişmiş görüşe dönüşmüyor
Bir kişinin dört tip koni hücresine sahip olması retinal tetrakromasi olarak adlandırılırken, bu hücrelerin renkleri daha ayrıntılı görmeye gerçekten katkı sağlaması “işlevsel tetrakromasi” olarak tanımlanıyor.
Dr. Kimberly A. Jameson’a göre işlevsel tetrakromasinin bilimsel olarak kanıtlanması, genetik potansiyelin tespit edilmesine göre çok daha zor.
Jameson tarafından yürütülen bir çalışmada, dört tip koni hücresine sahip bazı kadınların renk spektrumunu daha fazla tona ayırabildiği ve üç tip koni hücresine sahip kişilere göre daha belirgin renk farklılıkları algılayabildiği bildirildi.
Ancak bilim insanları, bütün retinal tetrakromatların aynı gelişmiş görüş yeteneğine sahip olmadığı görüşünde.
Yeni renkler mi, daha ince tonlar mı görüyorlar?
Tetrakromatların dünyayı nasıl gördüğü konusu bilim dünyasında tartışılmaya devam ediyor.
Adelaide Üniversitesi Felsefe Profesörü Dr. Michael Newall, bu konuda iki temel ihtimal bulunduğunu belirtiyor. Birinci ihtimale göre tetrakromatlar, üç koni hücresine sahip insanların tarif edemeyeceği tamamen farklı renkler görebiliyor olabilir.
Newall, bunun kırmızı-yeşil renk körlüğü bulunan bir kişiye kırmızı veya yeşilin nasıl göründüğünü anlatmanın zorluğuna benzediğini ifade ediyor.
Diğer ihtimale göre ise tetrakromatlar yeni renkler görmek yerine, bilinen renklerin çok daha ince ve ayrıntılı tonlarını birbirinden ayırabiliyor.
Renk deneyimini ölçmek kolay değil
Sussex Üniversitesi’nden görsel nörobilimci Dr. Jenny Bosten, insanların öznel renk deneyimlerinin bilimsel olarak ölçülmesinin son derece güç olduğunu belirtiyor.
Bosten, üç tip koni hücresine sahip bir kişinin bile renkleri tam olarak nasıl deneyimlediğini ölçmenin mümkün olmadığını söylüyor.
Uzmanlara göre tetrakromasinin birçok farklı türü bulunabilir. Ek koni hücresinin hangi ışık dalga boylarına duyarlı olduğu, kişinin renk algısında önemli farklılıklara yol açabilir.
Bu nedenle araştırmacılar, insanların renkleri ne kadar iyi ayırt edebildiklerini ve yakın tonlar arasındaki farkları nasıl değerlendirdiklerini inceleyerek görüş farklılıklarını anlamaya çalışıyor.
İnternetteki testlerle tetrakromasi tespit edilemiyor
İnternette tetrakromasi testi sunduğunu belirten çok sayıda site bulunmasına rağmen uzmanlar, standart ekranlar üzerinden güvenilir bir tetrakromasi testi yapılmasının mümkün olmadığını söylüyor.
Modern ekranların büyük bölümü yalnızca kırmızı, yeşil ve mavi olmak üzere üç renk kanalına sahip. Tetrakromatların gerçekten farklı renkler görebildiği varsayılırsa, bu renklerin üç kanallı ekranlarda tam olarak gösterilemeyeceği ifade ediliyor.
Gerçek hayatta görülen renklerle ekranda görülen renkler arasında sürekli farklılık fark edilmesi, tetrakromasiye ilişkin bir ipucu olabilir. Ancak bunun kullanılan ekran teknolojisine göre değişebileceği de belirtiliyor.
LED ışıklara karşı hassasiyet işaret olabilir
Araştırmacılara göre kişinin çocukluğundan beri renkleri çevresindeki insanlardan daha keskin ve ayrıntılı gördüğünü fark etmesi, tetrakromasi ihtimalini düşündürebilir.
Sert LED veya floresan ışıklarına karşı aşırı hassasiyet gösterilmesi de olası işaretlerden biri olarak değerlendiriliyor. Bazı tetrakromatik kadınların güçlü uzun dalga boyu bileşeni bulunmayan aydınlatmalardan ciddi biçimde rahatsız olabildiği belirtiliyor.
Babasında hafif renk körlüğü bulunan kadınların tetrakromatik olma ihtimalinin daha yüksek olabileceği de ifade ediliyor. Bununla birlikte kesin değerlendirme için genetik test ve laboratuvar ortamında yapılan renk ayırt etme çalışmalarının daha güvenilir olduğu vurgulanıyor.
Renk görme yeteneği geliştirilebilir mi?
Araştırmacıların henüz yanıtlayamadığı temel sorulardan biri, retinal tetrakromasinin hangi koşullarda işlevsel tetrakromasiye dönüştüğü.
Uzmanlar, bunun özel bir koni hücresi türüne, beynin renk sinyallerini işleme biçimine veya kişinin bu farklılıkları yıllar boyunca kullanarak geliştirmesine bağlı olabileceğini değerlendiriyor.
Bosten, kişinin farklı renk sinyallerini ayırt edebilmesi için bunları hayatında anlamlı bir amaçla kullanmasının gerekebileceğini belirtiyor.
Ressam Concetta Antico da renk görme yeteneğinin yıllar boyunca sanatla uğraşması sayesinde geliştiğine inanıyor. Küçüklüğünden beri resim yaptığını söyleyen Antico, binlerce saatini renkleri karıştırmaya ve ince tonları incelemeye ayırdığını ifade ediyor.
İşlevsel tetrakromasi tartışılmaya devam ediyor
Bilim dünyasında bazı insanların gerçekten olağanüstü bir renk görme yeteneğine sahip olup olmadığı konusundaki tartışmalar sürüyor.
Bosten, işlevsel tetrakromasinin varlığını “cesur bir iddia” olarak nitelendirirken, kusursuz bir deney yapılamadığı durumlarda farklı araştırmaların ve vaka çalışmalarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Antico ise bilimsel şüphelere rağmen sahip olduğu genetik özelliği bir şans olarak değerlendiriyor. Başkalarının göremediği ayrıntıları görebilmenin hayatını zenginleştirdiğini söyleyen sanatçı, bu özelliğin dünyayı çok daha renkli algılamasını sağladığını ifade ediyor.