Nöbetçi Eczaneler
Konya Aydınlar Ocağının geleneksel Selçuklu Salı Sohbetleri’nde bu hafta, İngiliz seyyah ve arkeolog Gertrude Bell’in hayatı ile Anadolu ve Orta Doğu coğrafyasındaki çalışmaları ele alındı.
Konevi Derneği Salonu’nda gerçekleştirilen programda araştırmacı gazeteci Murat Sarıbaş, Bell’in çocukluğundan eğitim hayatına, Anadolu gezilerinden arkeolojik çalışmalarına ve İngiltere’nin Orta Doğu politikalarındaki rolüne kadar uzanan hayat hikâyesini anlattı.
Güçlü: “İngiliz istihbaratının Orta Doğu’daki önemli isimlerindendi”
Programın açılış konuşmasını yapan Konya Aydınlar Ocağı Başkanı Dr. Mustafa Güçlü, Gertrude Bell’in ölümünün üzerinden 100 yıl geçtiğini belirtti.
Bell’in Osmanlı Devleti’nin ardından Orta Doğu’da kurulan yeni siyasi düzenin oluşturulmasında önemli görevler üstlendiğini savunan Güçlü, onun günlüklerinden aktardığı bir ifadeye dikkat çekti.
Güçlü, Bell’in günlüklerinde, “Bugün sabaha kadar Irak’ın güney sınırlarını belirlemekle vakit geçirdim, çok yorgunum.” ifadelerini kullandığını belirterek şunları söyledi:
“Gertrude Bell, Lawrence gibi çok sayıda ajanın yetişmesinde etkili olmuş, İngiliz dış istihbaratının Orta Doğu masasındaki önemli isimlerinden biridir.”
Oxford’dan birincilikle mezun olan ilk kadın
Konuşmasına Bell’in ailesi ve çocukluk yılları hakkında bilgi vererek başlayan Murat Sarıbaş, Gertrude Bell’in 14 Temmuz 1868’de İngiltere’nin Durham bölgesinde nüfuzlu bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldiğini söyledi.
Babasının Thomas Hugh Bell olduğunu ifade eden Sarıbaş, Bell’in henüz üç yaşındayken annesini kaybettiğini, babasının daha sonra oyun yazarı Florence Oliffe ile evlendiğini aktardı.
Bell’in ilk ve orta öğrenimini Londra’daki çeşitli okullarda tamamladığını belirten Sarıbaş, tarih eğitimi aldığı Oxford Üniversitesinden birincilikle mezun olan ilk kadın olduğunu dile getirdi.
Alp Dağları’nda yeni rotalar keşfetti
Bell’in yalnızca tarih ve arkeolojiyle değil, dağcılıkla da ilgilendiğini anlatan Sarıbaş, 1902 yılında Alp Dağları’nda çeşitli tırmanışlar gerçekleştirdiğini söyledi.
Bell’in bu çalışmalar sırasında 10 yeni rota keşfettiğini ifade eden Sarıbaş, bir zirvenin de onun adına “Gertrude Zirvesi” olarak adlandırıldığını belirtti.
Tahran’da Farsça öğrendi, Hafız Divanı’nı çevirdi
Gertrude Bell’in daha sonra İngiltere’nin Tahran Büyükelçisi olarak görev yapan amcasının yanına gittiğini belirten Sarıbaş, Bell’in İran ve Orta Doğu kültüründen büyük ölçüde etkilendiğini anlattı.
Bell’in burada bir İngiliz diplomata âşık olduğunu ancak ailesinin onay vermemesi nedeniyle bu ilişkinin sona erdiğini söyleyen Sarıbaş, Bell’in İran’da bulunduğu dönemde Farsçasını ileri seviyeye taşıdığını kaydetti.
Sarıbaş, Bell’in Hafız Divanı’nı Farsçadan İngilizceye çevirdiğini ve bu çalışmanın önemli çeviriler arasında değerlendirildiğini ifade etti.
Anadolu’yu at ve deveyle gezdi
Bell’in Kudüs ziyaretinin ardından 1905, 1907 ve 1909 yıllarında Anadolu’da kapsamlı geziler yaptığını anlatan Sarıbaş, bu seyahatlerde tarihi eserleri, mimari yapıları ve yerleşim alanlarını incelediğini söyledi.
Bell’in İstanbul, Afyon, İzmir, Aydın, Antalya, Isparta, Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Kayseri, Mersin, Adana, Antakya, Mardin, Urfa ve Diyarbakır’ı ziyaret ettiğini belirten Sarıbaş, dönemin Osmanlı toprakları içinde bulunan Halep ve çevresinde de çalışmalar yürüttüğünü ifade etti.
Sarıbaş, bu seyahatlerin günümüz ulaşım imkânlarıyla değil, büyük ölçüde at ve deveyle gerçekleştirildiğine dikkat çekerek şöyle konuştu:
“Bell, hem seyyah hem de arkeolog kimliğiyle Anadolu’yu gezdi. Gittiği yerlerde tarihi eserleri inceledi ve çok sayıda fotoğraf çekti.”
Binbir Kilise’de kazı çalışmalarına katıldı
Gertrude Bell’in Konya ile Karaman arasındaki Karadağ bölgesinde bulunan Binbir Kilise’de de arkeolojik çalışmalar yürüttüğünü belirten Sarıbaş, bu çalışmalarda İskoç arkeolog Prof. Dr. William Ramsay ile birlikte hareket ettiğini söyledi.
Bell’in kazı çalışmaları için 1907 yılında Konya’ya geldiğini ifade eden Sarıbaş, şehirde kaldığı süre içinde çok sayıda fotoğraf çektiğini kaydetti.
Bell’in İnce Minare’nin kapısında çektiği fotoğrafa da değinen Sarıbaş, görüntüde elinde şemsiyeyle yer alan kişinin Bell’e rehberlik eden bir Ermeni olduğunu aktardı.
Konya’daki İngiliz askerî ataşesiyle yakın ilişki kurdu
Sarıbaş, Bell’in Konya’da İngiltere adına görev yapan askerî ataşe Binbaşı Charles Doughty-Wylie ile sık sık görüştüğünü ve aralarında duygusal bir ilişki bulunduğunun mektuplardan anlaşıldığını söyledi.
Charles Doughty-Wylie’nin daha sonra yarbaylığa terfi ettiğini ve Çanakkale Savaşı sırasında İngiliz ordusunda görev yaptığını belirten Sarıbaş, İngiliz subayının bir keskin nişancı tarafından vurularak öldürüldüğünü ifade etti.
Sarıbaş, Doughty-Wylie’nin diğer İngiliz askerlerinden farklı olarak ayrı bir mezara defnedilmesinin dikkat çekici olduğunu belirterek, onun Osmanlı ve Türklerle ilişkilerinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini dile getirdi.
Arap aşiretlerini yakından tanıdı
Bell’in Anadolu’nun ardından Orta Doğu coğrafyasını da ayrıntılı biçimde gezdiğini anlatan Sarıbaş, İngiliz seyyahın Kudüs, Suriye, Irak, Ürdün, Filistin, Mısır ve Arabistan’da çeşitli çalışmalar yaptığını kaydetti.
Bu seyahatler sırasında Arap toplumlarını ve aşiret yapılarını yakından tanıma fırsatı bulduğunu söyleyen Sarıbaş, Bell’in coğrafi ve siyasi açıdan Orta Doğu konusunda uzmanlaşan isimlerden biri haline geldiğini ifade etti.
“Lawrence’dan daha etkiliydi”
Arap ayaklanmalarıyla birlikte adı sıkça anılan İngiliz ajanı Thomas Edward Lawrence’ın kitaplar ve filmler nedeniyle daha fazla tanındığını söyleyen Sarıbaş, Gertrude Bell’in sahadaki faaliyetlerinin daha kapsamlı olduğunu savundu.
Bell ile Lawrence’ın çölde birlikte çekilmiş fotoğraflarının bulunduğunu belirten Sarıbaş, Arap ayaklanmasının Bell’in hazırladığı raporlar doğrultusunda örgütlendiğine ilişkin değerlendirmeler bulunduğunu söyledi.
Kahire Konferansı’ndaki tek kadın
Mısır’da gerçekleştirilen toplantının ardından Nil Nehri kıyısındaki bir otelin önünde çekilen fotoğrafı hatırlatan Sarıbaş, dönemin İngiltere Sömürgeler Bakanı Winston Churchill ile bölgede görev yapan İngiliz yetkililerin arasında bulunan tek kadının Gertrude Bell olduğunu anlattı.
Bell’in Orta Doğu’daki sınırların belirlenmesi ve yeni devletlerin yönetimlerinin oluşturulmasında etkili olduğunu öne süren Sarıbaş, Irak Kralı Faysal’ın tahta çıkarılmasında da Bell’in önemli rol üstlendiğini söyledi.
Sarıbaş, Bell’in bu faaliyetleri nedeniyle “Çöl Kraliçesi”, “Çöl Kızı” ve “Irak’ın Taçsız Kraliçesi” gibi isimlerle anıldığını ifade etti.
Bağdat’ta yaşamayı tercih etti
Osmanlı Devleti’nin parçalanması ve Orta Doğu’da yeni siyasi yapıların oluşturulmasının ardından Bell’in İngiltere’ye dönmek yerine Bağdat’ta yaşamayı tercih ettiğini belirten Sarıbaş, İngiliz seyyahın hayatının son dönemlerini burada geçirdiğini söyledi.
Bell’in 12 Temmuz 1926’da yüksek miktarda uyku hapı aldıktan sonra hayatını kaybettiğini aktaran Sarıbaş, ölümünün intihar mı, yanlış ilaç kullanımı mı yoksa farklı bir olay mı olduğunun kesin biçimde açıklığa kavuşmadığını belirtti.
Gertrude Bell’in mezarının Bağdat’ta bulunduğunu söyleyen Sarıbaş, geride 8 binden fazla fotoğraf bıraktığını kaydetti.
Bell’in fotoğraflarındaki eserleri yeniden görüntülüyor
Araştırmacı gazeteci Murat Sarıbaş, konuşmasının sonunda Gertrude Bell’in Anadolu’da çektiği fotoğraflar üzerine yürüttüğü çalışmalara ilişkin bilgi verdi.
Bell’in yaklaşık bir asır önce fotoğrafladığı bölgeler ile tarihi eserlerin günümüzdeki durumlarını yeniden görüntülediğini belirten Sarıbaş, karşılaştırmalı fotoğraf çalışmasını sürdürdüğünü ifade etti.
Program, katılımcıların soruları ve konuya ilişkin değerlendirmelerin ardından sona erdi.