Nöbetçi Eczaneler
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) yayımladığı araştırma notunda, Ramazan ayının gıda fiyatları üzerinde yalnızca mevsimsel değil, öngörülebilir ve izlenebilir bir dönemsel risk unsuru olduğu belirtildi. Çalışmada, Ramazan’ın gıda fiyatlarında öncü, eş zamanlı ve gecikmeli yukarı yönlü baskı oluşturduğu; etkinin özellikle işlenmemiş gıda ürünlerinde belirginleştiği kaydedildi.
Gıda TÜFE sepetinin dörtte birini oluşturuyor
Araştırmada, Türkiye’de gıda ve alkolsüz içecekler grubunun TÜFE sepetindeki payının yüzde 25 olduğu hatırlatıldı. Gıda fiyatlarının, “ev dışı yemek” kanalıyla da enflasyona dolaylı etki yaptığı; bu kalemin TÜFE içindeki payının yüzde 7,40 olduğu ifade edildi.
Çalışmada, Ramazan döneminde hanehalkı tüketim kalıplarının değiştiği, özellikle iftar ve sahur alışverişleriyle bazı gıda ürünlerine talebin arttığı belirtildi. Artan talebin, kısa vadede arz esnekliği sınırlı olan ürünlerde fiyatlara daha hızlı yansıdığı vurgulandı.
En güçlü etki işlenmemiş gıdada görüldü
Makro verilerle yapılan analizde, Ramazan ayının gıda ve alkolsüz içecek fiyatlarında anlamlı bir yukarı yönlü etki oluşturduğu tespit edildi. Buna göre, Ramazan ayındaki etki gıda ve alkolsüz içeceklerde 1,27 puan, Ramazan sonrasında ise 1,23 puan olarak hesaplandı.
İşlenmemiş gıda grubunda ise etkinin çok daha güçlü olduğu belirlendi. Çalışmaya göre, Ramazan ayında işlenmemiş gıda fiyatları üzerindeki etki 4,14 puana, Ramazan sonrasında ise 2,60 puana ulaştı. İşlenmiş gıdada ise Ramazan ayında sınırlı ve geçici aşağı yönlü bir etki görüldü. Araştırmada bu durumun, perakende sektöründe artan kampanyalar ve rekabet baskısıyla bağlantılı olabileceği değerlendirildi.
Et, tavuk, sebze ve bakliyatta belirgin artış
Ürün grupları bazında yapılan analizde Ramazan etkisinin her üründe aynı olmadığı görüldü. Dana etinde Ramazan öncesi, Ramazan ayı ve Ramazan sonrasında fiyatlar üzerinde güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı etki tespit edildi. Dana etinde etki Ramazan öncesinde 2,73, Ramazan ayında 2,72, Ramazan sonrasında ise 1,68 puan olarak hesaplandı.
Kuzu, koyun ve keçi etinde de benzer şekilde Ramazan etkisi güçlü seyretti. Bu grupta etki Ramazan ayında 2,57 puan, Ramazan sonrasında 1,66 puan oldu. Tavuk etinde ise Ramazan ayındaki etki 6,56 puanla dikkat çekti.
Taze sebzelerde de fiyat baskısı belirginleşti. Araştırmaya göre, taze sebzelerde Ramazan ayındaki etki 6,79 puan, Ramazan sonrasındaki etki ise 7,44 puan olarak hesaplandı. Bakliyatta Ramazan ayındaki etki 1,48 puanla daha sınırlı kaldı.
Buna karşılık pirinç, taze balık ve deniz ürünleri ile taze meyvelerde Ramazan etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığı belirtildi. Çalışmada, fiyat baskısının daha çok çabuk bozulan, sık tüketilen ve arz kısıtlarına daha duyarlı ürünlerde yoğunlaştığı ifade edildi.
Ramazan ayında fiyat artışı yüzde 5,9’a ulaştı
Araştırmanın mikro veri bölümünde, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Tarımsal Ürünler Fiyat İzleme Sistemi’nden alınan günlük perakende fiyat verileri kullanıldı. 2022-2025 dönemini kapsayan analizde, işlenmemiş gıda fiyatlarının Ramazan öncesinde yükselmeye başladığı, Ramazan ayında hızlandığı ve sonrasında da yüksek seviyesini koruduğu görüldü.
Buna göre, işlenmemiş gıda fiyatları Ramazan öncesindeki 15 günlük dönemlerde ortalama yüzde 2,5 arttı. Ramazan ayında ortalama artış yüzde 5,9’a yükseldi. Ramazan sonrasındaki 15 günlük dönemlerde ise fiyatlar ortalama yüzde 1,6 artmaya devam etti.
Çalışmada, fiyatların Ramazan sonrasında eski seviyesine dönmemesinin, Ramazan kaynaklı talep şokunun tamamen geçici olmadığını gösterdiği belirtildi. Bu durum, işlenmemiş gıda fiyatlarında aşağı yönlü fiyat katılığının bulunduğuna ve Ramazan etkisinin fiyat seviyesi üzerinde kısmen kalıcı sonuçlar doğurabildiğine işaret etti.
Fiyat oynaklığı Ramazan’da zirve yaptı
Araştırmada, işlenmemiş gıda fiyatlarındaki oynaklığın da Ramazan döneminde belirgin şekilde arttığı tespit edildi. Günlük verilerle hesaplanan fiyat oynaklığının, Ramazan ayını kapsayan dönemde zirve yaptığı belirtildi.
Bu bulgu, Ramazan’ın yalnızca fiyat seviyesini artırmadığını, aynı zamanda fiyatların daha dalgalı hale gelmesine de yol açtığını ortaya koydu.
İndirim ve zincir marketlerde etki daha kalıcı
Çalışmada market türlerine göre de ayrıntılı analiz yapıldı. Yerel, zincir ve indirim marketleri karşılaştırıldığında, Ramazan etkisinin tüm market türlerinde görüldüğü ancak büyüklük ve kalıcılık bakımından farklılaştığı ifade edildi.
Ramazan öncesinden Ramazan’ın ilk 15 gününe kadar olan dönemde işlenmemiş gıda fiyatları indirim marketlerinde yüzde 12,8, zincir marketlerde yüzde 10,5, yerel marketlerde ise yüzde 22,2 arttı.
Ramazan sonrasındaki dönemde ise artış indirim marketlerinde yüzde 23,3, zincir marketlerde yüzde 24,6, yerel marketlerde yüzde 13,5 oldu. Araştırmada, indirim ve zincir marketlerdeki daha kalıcı artışın, merkezi tedarik sistemleri, geniş müşteri tabanı ve daha senkronize fiyatlama stratejileriyle ilişkili olabileceği değerlendirildi.
Yerel marketlerde fiyat tepkisinin daha kademeli olduğu, bunun da daha esnek tedarik kanalları, müşteri ilişkileri ve daha düşük satış hacimleriyle bağlantılı olabileceği belirtildi.
Yüksek gelirli illerde Ramazan sonrası etki daha kalıcı
Araştırmada iller gelir düzeylerine göre düşük, orta ve yüksek gelirli olarak da sınıflandırıldı. Buna göre Ramazan etkisinin Türkiye genelinde yaygın olduğu, ancak yüksek gelirli illerde Ramazan sonrası fiyat artışlarının daha güçlü ve kalıcı seyrettiği kaydedildi.
Çalışmada, yüksek gelirli illerde daha kurumsallaşmış perakende yapılarının, daha geniş ürün talebinin ve fiyat ayarlamalarındaki eş zamanlılığın bu kalıcılığı artırmış olabileceği ifade edildi. Düşük ve orta gelirli illerde ise hanehalkı bütçe kısıtları ve yerel tedarik kanallarının etkisiyle fiyat artışlarının daha sınırlı kaldığı değerlendirildi.
Enflasyon tahminlerinde Ramazan etkisi dikkate alınmalı
Araştırmanın sonuç bölümünde, Ramazan etkisinin işlenmemiş gıda fiyatlarında yalnızca geçici bir mevsimsel dalgalanma olarak görülmemesi gerektiği vurgulandı. Çalışmada, bu etkinin kısmen kalıcı, piyasa yapısına bağlı ve öngörülebilir bir fiyat şoku niteliği taşıdığı belirtildi.
TCMB araştırmasında, kısa vadeli enflasyon görünümü analiz edilirken Ramazan dinamiklerinin dikkate alınmasının, gıda fiyatlarındaki gelişmelerin daha sağlıklı yorumlanmasına katkı sağlayacağı ifade edildi.