Toplumlar da çaresizliği öğreniyor

Üsküdar Üniversitesi’nden Prof. Dr. Tayfun Uzbay ile Prof. Dr. Barış Erdoğan, bireysel psikolojide önemli bir yere sahip olan “öğrenilmiş çaresizlik” teorisini toplumsal düzeye taşıyan dikkat çekici bir akademik çalışmaya imza attı. Theory and Society dergisinde yayımlanan makalede, “kolektif öğrenilmiş çaresizlik” kavramı teorik bir çerçeveye oturtuldu.

Çalışmada bu kavram, “bir toplumun geniş kesimlerinin, süregelen veya tekrarlanan travmatik olaylara yanıt olarak kronik motivasyon kaybı yaşaması, değişimin mümkün olduğuna dair inancını yitirmesi ve genel bir pasiflik hali geliştirmesi” şeklinde tanımlandı.

Araştırma, özellikle iklim krizi, ekonomik eşitsizlik ve demokrasi sorunları karşısında toplumların neden giderek daha edilgen bir tutum sergilediğini anlamaya yönelik yeni bir bakış açısı sunuyor.

Prof. Dr. Tayfun Uzbay, çalışmanın çıkış noktasının psikolog Martin Seligman tarafından geliştirilen “öğrenilmiş çaresizlik” teorisi olduğunu belirterek, bu sürecin yalnızca bireylerle sınırlı olmadığını vurguladı. Uzbay, bireylerin tekrar eden ve kontrol edilemeyen olumsuz deneyimler sonrası çaba göstermeyi bırakabildiğini, benzer bir mekanizmanın kolektif travmalara maruz kalan toplumlarda da ortaya çıkabileceğini ifade etti.

Prof. Dr. Barış Erdoğan ise bu sürecin bireysel değil, sosyal ağlar üzerinden yayılan bir yapıya sahip olduğunu belirtti. Erdoğan’a göre başarısızlık deneyimleri bireyler arasında paylaşılıyor, zamanla yayılıyor ve sonunda toplumsal bir zihinsel çerçeveye dönüşüyor. Böylece “Ne yaparsak yapalım hiçbir şey değişmez” inancı toplum genelinde yerleşik bir kabule dönüşebiliyor.

Makalede sıkça karıştırılan üç kavram arasında da açık bir ayrım yapıldı. Buna göre kolektif travma; savaş, doğal afet ya da soykırım gibi toplumun maruz kaldığı sarsıcı olayları ifade ediyor. Kolektif depresyon, bu travmaların ardından ortaya çıkan yaygın umutsuzluk ve karamsarlık gibi duygusal sonuçları tanımlıyor. Kolektif öğrenilmiş çaresizlik ise tekrarlanan başarısızlıklar sonucunda gelişen, eylemin faydasız olduğuna dair inançla birlikte oluşan davranışsal pasiflik süreci olarak tanımlanıyor.

Çalışmada, bu yönüyle kavramın yalnızca bir duygu durumunu değil, doğrudan eylemsizliği açıklayan bir çerçeve sunduğu vurgulandı. Negatif koşullar ortadan kalksa bile bu pasiflik halinin sürebileceği belirtildi.

Araştırmada dikkat çeken bir başka vurgu da beyindeki nöronlar ile toplumdaki bireyler ve kurumlar arasındaki benzerlik oldu. Beyindeki sinaptik bağların zayıflamasının depresyona yol açabildiği hatırlatılırken, toplumsal bağların zayıflamasının da benzer biçimde kolektif çaresizlik üretebileceği ifade edildi.

Makalede “sosyal plastisite” kavramına da yer verildi. Buna göre toplumun travmalara uyum sağlama kapasitesi; eğitim, ifade özgürlüğü ve adil hukuk sistemleriyle güçleniyor. Buna karşılık otoriter rejimler ve adaletsizlik, bu toplumsal direnci kırarak kolektif öğrenilmiş çaresizlik için uygun zemin hazırlıyor.

Akademisyenler, çözüm için demokratik katılımın yeniden inşa edilmesinin kritik önemde olduğuna dikkat çekti. Kurumsal reformlar, şeffaflık, adaletin güçlendirilmesi ve sivil toplumun somut başarılar üretmesinin toplumsal çaresizlik hissini tersine çevirebileceği belirtildi.

Çalışmada, kolektif öğrenilmiş çaresizlik kavramının günümüzde demokrasilerdeki gerileme, gelir adaletsizliği ve çevre krizleri karşısındaki toplumsal ataleti anlamak için güçlü bir araç sunduğu ifade edildi. Kavramın sosyoloji, psikoloji, nörobilim ve siyaset bilimi arasında köprü kuran yeni bir tartışma alanı açtığı da vurgulandı.