Nöbetçi Eczaneler
T24’te yer alan bir haber analizde, NATO’nun 77’nci kuruluş yıl dönümüne ABD ile Avrupalı müttefikler arasındaki derin güven bunalımı, İran savaşı etrafında büyüyen ayrışma ve Ankara Zirvesi öncesinde hız kazanan “yeni NATO” tartışmalarıyla girdiği belirtildi. Analizde, ittifakın dağılmasından çok daha esnek, daha bölgesel önceliklere göre şekillenen ve Avrupa’nın ağırlığının arttığı bir yapıya evrilmesinin daha güçlü ihtimal olduğu vurgulandı.
Analizde, NATO’nun 77’nci kuruluş yıl dönümüne tarihinin en sert iç sınamalarından biriyle girdiği kaydedildi. ABD Başkanı Donald Trump’ın İran savaşı bağlamında Avrupalı müttefiklerinden beklediği desteği alamaması, Washington ile Avrupa başkentleri arasındaki stratejik mesafeyi yeniden açtı. Bu tablo, anlık bir siyasi anlaşmazlığın ötesinde, NATO’nun ortak tehdit algısı, karar alma kültürü ve kolektif savunma anlayışı bakımından derin bir kriz yaşadığını ortaya koydu.
Analizde, kırılmanın merkezinde Trump yönetiminin İran’a yönelik saldırıları müttefiklerini önceden haberdar etmeden başlatmasının bulunduğu belirtildi. Avrupalı liderler, savaşın ilk günlerinden itibaren bu müdahalenin uluslararası hukuka aykırı olduğunu savundu. ABD’den gelen destek çağrılarına yanıt vermeyen Avrupa ülkeleri, saldırıların kendi topraklarındaki üslerden ve hava sahalarından yürütülmesine de izin vermedi. Böylece İran savaşı, NATO içinde uzun süredir biriken görüş ayrılıklarını görünür hale getiren bir dönüm noktasına dönüştü.
ABD cephesinden gelen açıklamalar da krizi derinleştirdi. Marco Rubio’nun “İhtiyacımız olduğunda bu üsleri kullanamıyorsak, NATO’da ne işimiz var?” sözleri ve Trump’ın NATO’dan çıkmayı “ciddiyetle” düşündüğünü söylemesi, ittifakın temel bağlarını sarsan çıkışlar olarak öne çıktı. Trump’a yakın çevrelerden gelen ve NATO’nun 5’inci maddesini hatırlatarak Avrupalı müttefikleri hedef alan ifadeler, Washington ile Avrupa arasındaki güven krizinin artık açık bir siyasi gerilime dönüştüğünü gösterdi.
Haberde, Avrupalı müttefiklerin Washington’a direnç göstermesinin ilk kez yaşanmadığına dikkat çekildi. 1973 Yom Kippur Savaşı sırasında Avrupa hava sahasının kapatılması, 1986 Libya operasyonunda bazı Avrupa ülkelerinin Amerikan bağlantılı geçişlere izin vermemesi ve 2003 Irak işgali sürecinde Fransa ile Almanya’nın ABD’ye karşı çıkması, bugünkü krizin tarihsel arka planı olarak sıralandı. Türkiye açısından en dikkat çekici örnek ise 1 Mart tezkeresi oldu. TBMM’nin tezkereyi reddetmesi, ABD’nin Irak planlarını doğrudan etkileyen kırılma anlarından biri olarak yeniden hatırlatıldı.
Bu geçmiş örnekler, NATO içinde ciddi görüş ayrılıklarının yeni olmadığını gösterse de bugün yaşanan krizin ölçeğinin ve sertliğinin çok daha büyük olduğu vurgulandı.
Mehmet Fatih Ceylan: Asıl yapısal sorun ABD’nin tavrında
Türkiye’nin NATO’daki Eski Daimî Temsilcisi ve emekli Büyükelçi Mehmet Fatih Ceylan, NATO’nun kuruluşundan bu yana çok sayıda iç kriz yaşadığını ancak bu krizlerin danışma mekanizmaları ve uzlaşı arayışıyla aşılabildiğini söyledi. Ceylan’a göre bugünkü kriz ise geçmişteki örneklerle kıyaslanamayacak boyutta. Bunun temelinde Trump yönetiminin revizyonist tutumu bulunuyor. Ceylan, bu yaklaşımın NATO’nun dayandığı ortak değerleri hiçe saydığını ve müttefikler arası siyasi zemini aşındırdığını belirtti.
Ceylan, önceki ABD yönetimlerinin külfet paylaşımı konusunu sürekli gündemde tuttuğunu, ancak bunu NATO’ya meydan okuyarak değil danışmalar yoluyla yaptığını vurguladı. Mevcut yönetimin ise Avrupalı üyelerin katkılarını küçümseyen, zaman zaman aşağılayan bir dil kullandığını ifade etti. Bu nedenle NATO’daki sorunun yalnızca bütçe ya da askerî yük paylaşımı meselesi olmadığı, ittifakın siyasi ruhunu ve karşılıklı saygı zeminini aşındıran daha büyük bir yapısal sorun olduğu değerlendirmesinde bulundu. Temmuz ayında Ankara’da yapılacak NATO Zirvesi’nin bu nedenle kritik bir dönüm noktası olabileceğini belirtti.
Tacan İldem: Trump’ın farkı küçümseyici üslubu
EDAM Yönetim Kurulu Başkanı, eski NATO Daimî Temsilcisi ve eski NATO Genel Sekreter Yardımcısı Tacan İldem de ayrışmanın arka planının Trump’ın ilk dönemine kadar uzandığını ifade etti. İldem, savunma harcamalarının artırılması yönündeki baskının Trump’la başlamadığını, önceki ABD yönetimlerinde de müttefiklerin daha fazla sorumluluk üstlenmesinin beklendiğini söyledi. Ancak Trump’ın farkının bunu küçümseyici ve dışlayıcı bir üslupla yapması olduğunu belirtti. NATO’nun zaman zaman “çağdışı”, zaman zaman da “kâğıttan kaplan” şeklinde tanımlanmasının ittifakın bütünlüğüne zarar verdiğini söyledi.
İldem, 2017’de Brüksel’de yaşanan sembolik bir olayı da bu çerçevede hatırlattı. Trump’ın, NATO karargâhındaki törende Washington Antlaşması’nın 5’inci maddesine atıf yapan ifadeyi konuşma metninden bilinçli olarak okumadığını aktardı. Oysa NATO, bu maddeyi tarihinde yalnızca bir kez, 11 Eylül saldırılarının ardından ABD ile dayanışma için işletmişti. Bu ayrıntı, Trump’ın kolektif savunma ilkesine yaklaşımının uzun süredir problemli olduğunu ortaya koyan bir gösterge olarak öne çıktı.
NATO’dan çıkış kolay değil
Haberde, Trump’ın sert söylemlerine rağmen ABD’nin NATO’dan çıkmasının kolay olmadığı vurgulandı. 2023 yılında kabul edilen ortak kongre kararıyla Başkan’ın ABD’yi ittifaktan çekmesi zorlaştırıldı ve bunun için Senato’nun üçte iki çoğunluğu şart koşuldu. Kongre’de her iki partide de NATO desteğinin bu oranın üzerinde olduğu belirtildi. Dikkat çekici ayrıntı ise, NATO’dan çıkışı zorlaştıran düzenlemenin ortak sunucularından birinin bugün NATO’dan çıkışı ima eden açıklamaların sahibi Marco Rubio olması oldu. Bu çelişki, Washington’daki söylem ile kurumsal gerçeklik arasındaki farkı gösterdi.
NATO’nun varlık nedeni ilk kez sorgulanmıyor
Kadir Has Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Sinem Akgül Açıkmeşe, NATO’nun varlık nedeninin ilk kez sorgulanmadığını vurguladı. Emmanuel Macron’un 2019’da dile getirdiği “NATO’nun beyin ölümü gerçekleşti” sözlerini hatırlatan Açıkmeşe, ittifakın Soğuk Savaş sonrasında klasik askerî tehditlerin ötesine geçerek siber saldırılar, dezenformasyon, enerji güvenliği, iklim değişikliği ve korsanlık gibi alanlarda dönüşüm geçirdiğini belirtti. Ukrayna savaşıyla birlikte ise NATO’nun yeniden klasik kolektif savunma çizgisine döndüğünü kaydetti.
Açıkmeşe’ye göre bugün yaşanan kriz yeni sorunlar üretmedi; zaten var olan sorunları aynı anda görünür hale getirdi. NATO içinde yük paylaşımı, tehdit algılarındaki farklılaşma ve ABD ile Avrupa arasındaki stratejik öncelik ayrılıkları zaten bulunuyordu. Trump, bu fay hatlarını çok daha sert, daha çıkarcı ve ittifakın siyasi ruhunu zorlayan bir biçimde açığa çıkardı. İran savaşıyla birlikte sorun yalnızca söylem düzeyinde kalmadı; müttefiklerin somut askerî ve siyasi tavırları da birbirinden ayrıştı. İspanya’nın Amerikan savaş uçaklarına hava sahasını kapatması bunun en somut örneklerinden biri oldu.
Aynı ittifak içinde farklı tehdit okumaları
Analizde öne çıkan temel tespitlerden biri de NATO üyelerinin her krizi aynı tehdit hiyerarşisi içinde değerlendirmemesi oldu. Aynı ittifakın parçası olan ülkeler, aynı gelişmeyi aynı yoğunlukta sahiplenmiyor. İran savaşı, bu temel çelişkiyi görünür hale getiren güçlü bir turnusol işlevi gördü. Bu durum, NATO’nun sadece askerî kapasite açısından değil, ortak siyasi akıl ve ortak tehdit tanımı açısından da zorlandığını ortaya koydu.
Yeni NATO için öne çıkan senaryolar
Analizde NATO’nun geleceğine ilişkin üç ana senaryo sıralandı. İlk senaryo, ABD ile Avrupa arasında daha fazla istişare ve eşgüdüm sağlanarak transatlantik uzlaşının yeniden tesis edilmesi. İkinci senaryo, daha parçalı ve esnek bir NATO modeline geçilmesi. Üçüncü senaryo ise Avrupa’nın kıta savunmasında çok daha fazla sorumluluk üstlenmesi. Tacan İldem, ikinci senaryoda “Gönüllüler Koalisyonları” modelinin öne çıkabileceğini; yani tüm müttefiklerin aynı operasyona katıldığı sabit bir düzen yerine, farklı operasyonlarda farklı ülkelerin katkı verdiği daha esnek bir yapının gelişebileceğini belirtti. Ancak bunun birlik ve dayanışma duygusunu zayıflatma riski taşıdığı uyarısını da yaptı.
İldem’in değerlendirmesine göre en gerçekçi beklenti, bu üç eğilimin birleştiği bir tablo. Buna göre NATO dağılmayacak, ancak daha esnek, daha bölgesel önceliklere göre şekillenen bir yapıya evrilecek. Ankara Zirvesi de bu ortak paydanın yeniden tanımlanması açısından kritik önem taşıyacak.
Avrupa ağırlığı artabilir, ABD’nin izi azalabilir
Mehmet Fatih Ceylan da NATO’nun mevcut yapısıyla yoluna devam etmesinin gerçekçi olmadığını belirtti. Ceylan’a göre büyük iç kriz sonrasında ortaya çıkacak yeni yapılanmada Avrupalı müttefikler ve Kanada daha fazla sorumluluk üstlenecek. Böyle bir tabloda Avrupa kanadının daha fazla öne çıktığı, ABD’nin ise nükleer caydırıcılık dışındaki alanlarda ittifak içindeki ağırlığının daha sınırlı hale geldiği bir yapı oluşabilecek. Ankara Zirvesi’nin bu yeni ortak paydanın belirginleşmesini sağlaması halinde tarihi bir eşik niteliği kazanabileceği ifade edildi.
Açıkmeşe de Avrupa Birliği içindeki “ReArm Europe” planının, Avrupa’nın yalnızca savunma finansmanını artırmayı değil, kendi stratejik zorunlulukları doğrultusunda daha bağımsız hareket etmeyi hedeflediğini gösterdiğini belirtti. Bu da Avrupa kanadının NATO içinde daha etkin ve daha belirleyici hale gelebileceğine işaret etti.
Türkiye’nin rolü daha da önemli hale geliyor
Analizde Türkiye’nin konumuna ilişkin değerlendirmeler de dikkat çekti. Ceylan, Rusya-Ukrayna savaşı ile Orta Doğu’daki çatışmalar nedeniyle Türkiye’nin hem ABD hem Avrupa açısından stratejik öneminin arttığını belirtti. Ankara’nın çok dikkatli ve temkinli bir yol izlemesinin, çatışmalara doğrudan müdahil olmaktan kaçınırken denge siyasetini sürdürmesinin yerinde bir yaklaşım olduğunu söyledi. Türkiye’nin Avrupa ile iş birliğini NATO bünyesinde artırmasının da gerçekçi ve uygun bir tercih olduğu ifade edildi.
Tacan İldem ise Avrupa’nın savunma ve güvenlik alanında yeni bir sayfa açmak istiyorsa bunu Türkiye gibi AB üyesi olmayan ancak NATO içinde kritik kapasiteye sahip müttefikleri dışlayarak yapamayacağını belirtti. Özellikle savunma sanayisindeki kapasitesiyle Türkiye’nin dışlanmasının, Avrupa’nın jeopolitik oyuncu olma iddiasını zayıflatacağı uyarısında bulundu. Açıkmeşe de Türkiye’nin orta vadeli konumunu, transatlantik ayrışmanın NATO’nun geleceğini nasıl şekillendireceği ve Ankara’nın Avrupa ile güvenlik ilişkilerini nasıl konumlandıracağının belirleyeceğini vurguladı.
NATO’nun belkemiği hâlâ ABD
T24 analizinde yer alan verilere göre NATO’nun ortak bütçesine doğrudan katkılarda ABD’nin payı geçmişte yüzde 22 civarındayken, 2019 sonrası düzenlemelerle bu oran yaklaşık yüzde 16’ya düştü. Buna rağmen NATO ülkelerinin toplam savunma harcamaları içinde ABD’nin payı yüzde 65-70 seviyesinde bulunuyor. Bu oran, ittifakın toplam savunma harcamalarının yaklaşık üçte ikisine denk geliyor. ABD, askerî güç ve operasyon kapasitesi bakımından açık ara en büyük aktör olmayı sürdürüyor. Türkiye’nin ortak bütçeye katkısının ise yüzde 4-5 civarında olduğu, bunun birçok Avrupa ülkesinden yüksek kabul edildiği ve Türkiye’nin NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip olduğu kaydedildi.
Ortaya çıkan tablo, NATO’nun kısa vadede dağılmasından çok, güç dağılımı, karar alma biçimi ve siyasal dengeleri bakımından sert bir yeniden yapılanma sürecine girdiğini gösteriyor. İran savaşı çevresinde yaşanan ayrışma, Trump yönetiminin dili ve tutumu, Avrupa’nın artan stratejik sorumluluk arayışı ve Türkiye gibi kritik üyelerin yükselen önemi, Ankara Zirvesi öncesinde ittifakın geleceğini belirleyecek başlıca unsurlar olarak öne çıkıyor. NATO için artık temel soru varlığını sürdürüp sürdürmeyeceği değil; hangi siyasi çerçeveyle, hangi güç dengesiyle ve nasıl bir ortak iradeyle yoluna devam edeceği.